Αδίδακτο: οι δευτερεύουσες προτάσεις
Ονοματικές και επιρρηματικές: πώς τις αναγνωρίζεις και τι ζητούν οι εξετάσεις.
50 λεπτά
Στις Πανελλήνιες2025 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2024 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2024 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2022 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2021 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2020 Γ. Αδίδακτο κείμενο
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τις ονοματικές δευτερεύουσες (ειδικές, ενδοιαστικές, πλάγιες ερωτηματικές, αναφορικές) από τις επιρρηματικές.
- Να χαρακτηρίζεις πλήρως μια δευτερεύουσα: είδος, εισαγωγή, εξάρτηση, εκφορά, συντακτική θέση.
- Να αναγνωρίζεις την ευκτική του πλαγίου λόγου και να εξηγείς πότε μπαίνει αντί για οριστική ή υποτακτική.
- Να μεταφράζεις ένα αδίδακτο του Ξενοφώντα με πολλές δευτερεύουσες, ξεκινώντας από τις κύριες προτάσεις.
Τι ζητάει το Θέμα Γ
Στο αδίδακτο σχεδόν πάντα υπάρχει ερώτηση του τύπου «Να χαρακτηρίσετε συντακτικά τη δευτερεύουσα πρόταση…» ή «Να βρείτε δύο δευτερεύουσες προτάσεις και να τις αναγνωρίσετε». Ο πλήρης χαρακτηρισμός έχει πέντε στοιχεία, και τα γράφεις πάντα με την ίδια σειρά:
- Είδος: δευτερεύουσα ονοματική ή επιρρηματική, και ποια ακριβώς.
- Εισαγωγή: με ποια λέξη αρχίζει (σύνδεσμος, αναφορική αντωνυμία, ερωτηματικό επίρρημα).
- Εξάρτηση: από ποιο ρήμα ή ποια έκφραση εξαρτάται.
- Εκφορά: σε ποια έγκλιση είναι το ρήμα της, και γιατί.
- Συντακτική θέση: τι κάνει στην περίοδο (αντικείμενο, υποκείμενο, επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου κ.λπ.).
Πριν από αυτά, θυμήσου μια διάκριση που θα χρειαστείς σε όλη την ενότητα. Οι προτάσεις, κύριες και δευτερεύουσες, είναι κρίσεως, όταν λένε κάτι που ισχύει ή θα μπορούσε να ισχύει (οριστική, δυνητική οριστική, δυνητική ευκτική, άρνηση οὐ), ή επιθυμίας, όταν εκφράζουν θέληση, προσταγή, ευχή (υποτακτική, ευκτική, προστακτική, άρνηση μή).
Οι ονοματικές προτάσεις
Πιάνουν τη θέση ενός ονόματος: είναι υποκείμενο, αντικείμενο, επεξήγηση, ή, οι αναφορικές, και προσδιορισμός σε όνομα.
| Είδος | Εισάγεται με | Άρνηση | Εξαρτάται από | Εκφέρεται με |
|---|---|---|---|---|
| Ειδική | ὅτι (αντικειμενικό), ὡς (υποκειμενικό, συχνά ψευδές) | οὐ | ρήματα λεκτικά, γνωστικά, αισθητικά, δεικτικά | οριστική · δυνητική οριστική ή ευκτική · ευκτική του πλαγίου λόγου |
| Ενδοιαστική | μή (μήπως), μὴ οὐ (μήπως δεν) | οὐ (μετά το μή) | ρήματα και εκφράσεις φόβου, δισταγμού, ανησυχίας | υποτακτική · ευκτική του πλαγίου λόγου · οριστική (φόβος για κάτι που έγινε ή γίνεται) |
| Πλάγια ερωτηματική | εἰ, εἰ … ἤ, πότερον … ἤ (ολικής άγνοιας) · τίς, ὅστις, πῶς, ὅπως, ποῦ, ὅπου, πόσος, ὁπόσος (μερικής άγνοιας) | οὐ ή μή | ρήματα ερωτηματικά, απορίας, γνώσης, σκέψης, φροντίδας | ό,τι η ευθεία ερώτηση · ευκτική του πλαγίου λόγου |
| Βουλητική (ενδιαφέροντος) | ὅπως, ὅπως μή | μή | ρήματα φροντίδας, προσπάθειας, σκέψης (ἐπιμελοῦμαι, σκοπῶ, βουλεύομαι, πράττω, παρασκευάζομαι) | οριστική μέλλοντα · ευκτική του πλαγίου λόγου |
| Αναφορική | ὅς, ὅστις, ὅσος, οἷος · οὗ, ὅπου, ὅθεν, ὅποι | οὐ ή μή | ένα όνομα της περιόδου (το αναφορόμενο) | οποιαδήποτε έγκλιση |
Η συντακτική θέση μιας ειδικής, ενδοιαστικής, βουλητικής ή πλάγιας ερωτηματικής είναι σχεδόν πάντα μία από τρεις:
- αντικείμενο του ρήματος από το οποίο εξαρτάται (λέγει ὅτι…),
- υποκείμενο, όταν το ρήμα είναι απρόσωπο ή απρόσωπη έκφραση (δῆλόν ἐστιν ὅτι…, φόβος ἐστὶ μή…),
- επεξήγηση σε ένα ουδέτερο δεικτικής αντωνυμίας (τοῦτο λέγω, ὅτι…).
Οι αναφορικές είναι συνήθως επιθετικοί προσδιορισμοί στο αναφορόμενο (ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἧς αὐτὸν σατράπην ἐποίησε). Όταν το αναφορόμενο λείπει, πιάνουν μόνες τους τη θέση του: υποκείμενο, αντικείμενο κ.λπ. (ὃς ἂν ἀδικῇ, κολάζεται).
Οι επιρρηματικές προτάσεις
Λειτουργούν σαν επίρρημα: λένε γιατί, για ποιο σκοπό, με ποιο αποτέλεσμα, πότε, με ποια προϋπόθεση, παρά τι, πώς. Η συντακτική τους θέση είναι επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας, του σκοπού κ.λπ.
| Είδος | Εισάγεται με | Άρνηση | Εκφέρεται με |
|---|---|---|---|
| Αιτιολογική | ὅτι, διότι, ὡς, ἐπεί, ἐπειδή · εἰ μετά από ρήματα ψυχικού πάθους | οὐ (μή με το εἰ) | οριστική · δυνητική οριστική ή ευκτική · ευκτική του πλαγίου λόγου (υποκειμενική αιτιολογία) |
| Τελική | ἵνα, ὅπως, ὡς | μή | υποτακτική · ευκτική του πλαγίου λόγου · οριστική ιστορικού χρόνου (σκοπός που δεν πραγματοποιήθηκε) |
| Συμπερασματική | ὥστε, ὡς · ἐφ’ ᾧ, ἐφ’ ᾧτε (όρος) | οὐ · μή με απαρέμφατο | οριστική (πραγματικό αποτέλεσμα) · δυνητική έγκλιση · απαρέμφατο (ενδεχόμενο ή επιδιωκόμενο αποτέλεσμα) |
| Υποθετική | εἰ · ἐάν, ἄν, ἤν | μή | βλ. την ενότητα των υποθετικών λόγων |
| Εναντιωματική-παραχωρητική | εἰ καί, κἄν (εναντίωση) · καὶ εἰ, καὶ ἐάν, οὐδ’ εἰ (παραχώρηση) | μή | όπως οι υποθετικές |
| Χρονική | ὅτε, ὁπότε, ὡς, ἐπεί, ἐπειδή, ἕως, μέχρι, πρίν · με ἄν: ὅταν, ὁπόταν, ἐπειδάν, ἐπάν | οὐ · μή όταν έχουν και υποθετική σημασία | οριστική (πραγματικό) · υποτακτική με ἄν (προσδοκώμενο, αόριστη επανάληψη στο παρόν-μέλλον) · ευκτική (αόριστη επανάληψη στο παρελθόν) |
| Παραβολική | ὡς, ὥσπερ, καθάπερ, ὅπως | οὐ ή μή | οποιαδήποτε έγκλιση |
Δύο ειδικές περιπτώσεις που ζητούνται συχνά:
- Το πρίν παίρνει απαρέμφατο όταν η κύρια πρόταση είναι καταφατική (ἀπῆλθε πρὶν ἐκεῖνον ἐλθεῖν: πριν έρθει εκείνος), και έγκλιση (οριστική, υποτακτική με ἄν, ευκτική) όταν είναι αρνητική (οὐκ ἀπῆλθε πρὶν ἐκεῖνος ἦλθεν).
- Το ὥστε με οριστική λέει ότι το αποτέλεσμα πραγματοποιήθηκε· με απαρέμφατο, ότι ήταν αναμενόμενο ή επιδιωκόμενο: ἐπιπίπτει χιὼν ἄπλετος, ὥστε ἀπέκρυψε καὶ τὰ ὅπλα (και πράγματι τα σκέπασε).
Η ευκτική του πλαγίου λόγου
Όταν μια δευτερεύουσα μεταφέρει λόγια ή σκέψεις κάποιου και εξαρτάται από ρήμα ιστορικού χρόνου (παρατατικό, αόριστο, υπερσυντέλικο ή ιστορικό ενεστώτα), η οριστική ή η υποτακτική της μπορεί να γίνει ευκτική. Αυτή είναι η ευκτική του πλαγίου λόγου. Δεν αλλάζει το νόημα· δείχνει ότι ο συγγραφέας μεταφέρει τη γνώμη άλλου, χωρίς να την κάνει δική του.
| Χωρίς πλάγιο λόγο | Μετά από ιστορικό χρόνο |
|---|---|
| λέγει ὅτι Κῦρος ἐπιβουλεύει | ἔλεγεν ὅτι Κῦρος ἐπιβουλεύοι (ή ἐπιβουλεύει) |
| φοβεῖται μὴ ἔλθωσιν | ἐφοβεῖτο μὴ ἔλθοιεν (ή ἔλθωσιν) |
| ἐρωτᾷ εἴ τι παραγγέλλει | ἤρετο εἴ τι παραγγέλλοι |
Ο ιστορικός ενεστώτας (ενεστώτας που αφηγείται κάτι παρελθοντικό, όπως το διαβάλλει παρακάτω) μετράει ως ιστορικός χρόνος.
Το αδίδακτο
Η αρχή της Ἀναβάσεως. Ο Ξενοφών εξηγεί πώς ξεκίνησε η αντιπαλότητα ανάμεσα στους δύο γιους του Πέρση βασιλιά Δαρείου Β΄. Ο Κύρος ο νεότερος θα συγκεντρώσει αργότερα στρατό με Έλληνες μισθοφόρους για να διεκδικήσει τον θρόνο.
Δαρείου καὶ Παρυσάτιδος γίγνονται παῖδες δύο, πρεσβύτερος μὲν Ἀρταξέρξης, νεώτερος δὲ Κῦρος· ἐπεὶ δὲ ἠσθένει Δαρεῖος καὶ ὑπώπτευε τελευτὴν τοῦ βίου, ἐβούλετο τὼ παῖδε ἀμφοτέρω παρεῖναι. ὁ μὲν οὖν πρεσβύτερος παρὼν ἐτύγχανε· Κῦρον δὲ μεταπέμπεται ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἧς αὐτὸν σατράπην ἐποίησε, καὶ στρατηγὸν δὲ αὐτὸν ἀπέδειξε πάντων ὅσοι ἐς Καστωλοῦ πεδίον ἁθροίζονται. ἀναβαίνει οὖν ὁ Κῦρος λαβὼν Τισσαφέρνην ὡς φίλον, καὶ τῶν Ἑλλήνων ἔχων ὁπλίτας ἀνέβη τριακοσίους, ἄρχοντα δὲ αὐτῶν Ξενίαν Παρράσιον. ἐπεὶ δὲ ἐτελεύτησε Δαρεῖος καὶ κατέστη εἰς τὴν βασιλείαν Ἀρταξέρξης, Τισσαφέρνης διαβάλλει τὸν Κῦρον πρὸς τὸν ἀδελφὸν ὡς ἐπιβουλεύοι αὐτῷ. ὁ δὲ πείθεται καὶ συλλαμβάνει Κῦρον ὡς ἀποκτενῶν· ἡ δὲ μήτηρ ἐξαιτησαμένη αὐτὸν ἀποπέμπει πάλιν ἐπὶ τὴν ἀρχήν.
Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 1.1.1–3
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| τὼ παῖδε ἀμφοτέρω | και τα δύο παιδιά (δυϊκός αριθμός) |
| ὑποπτεύω | υποψιάζομαι, προαισθάνομαι |
| μεταπέμπομαι | καλώ κάποιον να έρθει κοντά μου |
| ἡ ἀρχή | (εδώ) η περιοχή που διοικεί κάποιος, η επαρχία |
| ἀποδείκνυμι | (εδώ) διορίζω |
| ἁθροίζομαι | συγκεντρώνομαι |
| καθίσταμαι εἰς τὴν βασιλείαν | ανεβαίνω στον θρόνο |
| διαβάλλω τινὰ πρός τινα | συκοφαντώ κάποιον σε κάποιον |
| ἐξαιτοῦμαι τινα | ζητώ με παρακάλια να μου χαριστεί κάποιος |
Η μετάφραση
Δική μας. Η σειρά είναι αυτή που προτείνει η μέθοδος: πρώτα η κύρια πρόταση με το ρήμα της, ύστερα οι μετοχές και οι δευτερεύουσες.
| Κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Δαρείου καὶ Παρυσάτιδος γίγνονται παῖδες δύο, πρεσβύτερος μὲν Ἀρταξέρξης, νεώτερος δὲ Κῦρος· | Του Δαρείου και της Παρυσάτιδας γεννιούνται δύο παιδιά, μεγαλύτερος ο Αρταξέρξης και μικρότερος ο Κύρος. |
| ἐπεὶ δὲ ἠσθένει Δαρεῖος καὶ ὑπώπτευε τελευτὴν τοῦ βίου, ἐβούλετο τὼ παῖδε ἀμφοτέρω παρεῖναι. | Όταν ο Δαρείος ήταν άρρωστος και υποψιαζόταν ότι πλησίαζε το τέλος της ζωής του, ήθελε να είναι κοντά του και οι δύο γιοι του. |
| ὁ μὲν οὖν πρεσβύτερος παρὼν ἐτύγχανε· | Ο μεγαλύτερος λοιπόν έτυχε να βρίσκεται εκεί· |
| Κῦρον δὲ μεταπέμπεται ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἧς αὐτὸν σατράπην ἐποίησε, | τον Κύρο όμως τον καλεί από την επαρχία της οποίας τον είχε κάνει σατράπη, |
| καὶ στρατηγὸν δὲ αὐτὸν ἀπέδειξε πάντων ὅσοι ἐς Καστωλοῦ πεδίον ἁθροίζονται. | και τον είχε διορίσει επίσης στρατηγό όλων όσων συγκεντρώνονται στην πεδιάδα του Καστωλού. |
| ἀναβαίνει οὖν ὁ Κῦρος λαβὼν Τισσαφέρνην ὡς φίλον, | Ανεβαίνει λοιπόν ο Κύρος (στα ενδότερα της Ασίας), παίρνοντας μαζί του τον Τισσαφέρνη, επειδή τον θεωρούσε φίλο, |
| καὶ τῶν Ἑλλήνων ἔχων ὁπλίτας ἀνέβη τριακοσίους, ἄρχοντα δὲ αὐτῶν Ξενίαν Παρράσιον. | και ανέβηκε έχοντας μαζί του τριακόσιους Έλληνες οπλίτες, με αρχηγό τους τον Ξενία από την Παρρασία. |
| ἐπεὶ δὲ ἐτελεύτησε Δαρεῖος καὶ κατέστη εἰς τὴν βασιλείαν Ἀρταξέρξης, | Όταν όμως πέθανε ο Δαρείος και ανέβηκε στον θρόνο ο Αρταξέρξης, |
| Τισσαφέρνης διαβάλλει τὸν Κῦρον πρὸς τὸν ἀδελφὸν ὡς ἐπιβουλεύοι αὐτῷ. | ο Τισσαφέρνης συκοφαντεί τον Κύρο στον αδελφό του ότι (τάχα) τον επιβουλευόταν. |
| ὁ δὲ πείθεται καὶ συλλαμβάνει Κῦρον ὡς ἀποκτενῶν· | Εκείνος πείθεται και συλλαμβάνει τον Κύρο για να τον θανατώσει· |
| ἡ δὲ μήτηρ ἐξαιτησαμένη αὐτὸν ἀποπέμπει πάλιν ἐπὶ τὴν ἀρχήν. | η μητέρα τους όμως, αφού πέτυχε με παρακάλια να του χαριστεί η ζωή, τον στέλνει πίσω στην επαρχία του. |
Οι δευτερεύουσες του κειμένου
| Πρόταση | Είδος | Εξάρτηση ή αναφορά | Εκφορά | Θέση |
|---|---|---|---|---|
| ἐπεὶ δὲ ἠσθένει … ὑπώπτευε | χρονική | ἐβούλετο | οριστική παρατατικού: πραγματικό | επιρρ. προσδ. του χρόνου |
| ἧς αὐτὸν σατράπην ἐποίησε | αναφορική | αναφέρεται στο ἀρχῆς | οριστική αορίστου | επιθετικός προσδ. στο ἀρχῆς |
| ὅσοι … ἁθροίζονται | αναφορική | αναφέρεται στο πάντων | οριστική ενεστώτα | επιθετικός προσδ. στο πάντων |
| ἐπεὶ δὲ ἐτελεύτησε … κατέστη | χρονική | διαβάλλει | οριστική αορίστου: πραγματικό | επιρρ. προσδ. του χρόνου |
| ὡς ἐπιβουλεύοι αὐτῷ | ειδική | διαβάλλει | ευκτική του πλαγίου λόγου | αντικείμενο του διαβάλλει |
Το ὡς ἀποκτενῶν δεν είναι πρόταση: είναι τελική μετοχή μέλλοντα με το ὡς, που δείχνει ότι ο σκοπός είναι του Αρταξέρξη και όχι του αφηγητή.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Γ. Να αναγνωρίσεις συντακτικά τη δευτερεύουσα πρόταση «ὡς ἐπιβουλεύοι αὐτῷ»: είδος, εισαγωγή, εξάρτηση, εκφορά, συντακτική θέση.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Είδος και εισαγωγή. Δευτερεύουσα ονοματική ειδική πρόταση. Εισάγεται με τον ειδικό σύνδεσμο ὡς, γιατί ο Ξενοφών παρουσιάζει την κατηγορία ως ισχυρισμό του Τισσαφέρνη και όχι ως γεγονός.
Εξάρτηση. Από το διαβάλλει, ρήμα με λεκτική σημασία (κατηγορώ, λέω εναντίον κάποιου).
Εκφορά. Με ευκτική ενεστώτα, την ευκτική του πλαγίου λόγου: το διαβάλλει είναι ιστορικός ενεστώτας, άρα μετράει ως ιστορικός χρόνος. Στον ευθύ λόγο ο Τισσαφέρνης θα έλεγε «ἐπιβουλεύει σοι».
Συντακτική θέση. Αντικείμενο του διαβάλλει: τι έλεγε για τον Κύρο; ότι τον επιβουλευόταν.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να χαρακτηρίσεις τις προτάσεις «ἐπεὶ δὲ ἠσθένει Δαρεῖος καὶ ὑπώπτευε τελευτὴν τοῦ βίου» και «ὅσοι ἐς Καστωλοῦ πεδίον ἁθροίζονται».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
ἐπεὶ δὲ ἠσθένει … βίου: δευτερεύουσα επιρρηματική χρονική. Εισάγεται με τον χρονικό σύνδεσμο ἐπεί, εξαρτάται από το ἐβούλετο και λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου. Εκφέρεται με οριστική παρατατικού, γιατί δηλώνει κάτι πραγματικό που διαρκούσε στο παρελθόν. (Δεκτή και η αιτιολογική απόδοση, «επειδή ήταν άρρωστος».)
ὅσοι … ἁθροίζονται: δευτερεύουσα αναφορική προσδιοριστική. Εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία ὅσοι, που αναφέρεται στο πάντων, και λειτουργεί ως επιθετικός προσδιορισμός σε αυτό. Εκφέρεται με οριστική ενεστώτα, γιατί λέει κάτι πραγματικό.
Παράδειγμα 3
Θέμα Γ. Να μετατρέψεις τη μετοχή «ὡς ἀποκτενῶν» σε δευτερεύουσα τελική πρόταση.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η μετοχή δηλώνει σκοπό, και το υποκείμενό της είναι ο Αρταξέρξης, το ίδιο με του συλλαμβάνει. Η τελική πρόταση θα έχει ἵνα (ή ὅπως, ὡς) και υποτακτική αορίστου, γιατί ο σκοπός αφορά μια στιγμιαία πράξη.
Ο αόριστος του ἀποκτείνω είναι ἀπέκτεινα (υγρόληκτο ρήμα, χωρίς σ), άρα η υποτακτική είναι ἀποκτείνω, -ῃς, -ῃ: ἵνα ἀποκτείνῃ αὐτόν.
Επειδή το συλλαμβάνει είναι ιστορικός ενεστώτας, δεκτή είναι και η ευκτική του πλαγίου λόγου: ἵνα ἀποκτείνειεν αὐτόν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Με ποιους συνδέσμους εισάγονται οι τελικές προτάσεις;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τις ονοματικές δευτερεύουσες (ειδικές, ενδοιαστικές, πλάγιες ερωτηματικές, αναφορικές) από τις επιρρηματικές.
- Να χαρακτηρίζεις πλήρως μια δευτερεύουσα: είδος, εισαγωγή, εξάρτηση, εκφορά, συντακτική θέση.
- Να αναγνωρίζεις την ευκτική του πλαγίου λόγου και να εξηγείς πότε μπαίνει αντί για οριστική ή υποτακτική.
- Να μεταφράζεις ένα αδίδακτο του Ξενοφώντα με πολλές δευτερεύουσες, ξεκινώντας από τις κύριες προτάσεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.