Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αδίδακτο: οι δευτερεύουσες προτάσεις

Ονοματικές και επιρρηματικές: πώς τις αναγνωρίζεις και τι ζητούν οι εξετάσεις.

50 λεπτά

Στις Πανελλήνιες2025 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2024 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2024 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2022 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2021 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2020 Γ. Αδίδακτο κείμενο

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις τις ονοματικές δευτερεύουσες (ειδικές, ενδοιαστικές, πλάγιες ερωτηματικές, αναφορικές) από τις επιρρηματικές.
  2. Να χαρακτηρίζεις πλήρως μια δευτερεύουσα: είδος, εισαγωγή, εξάρτηση, εκφορά, συντακτική θέση.
  3. Να αναγνωρίζεις την ευκτική του πλαγίου λόγου και να εξηγείς πότε μπαίνει αντί για οριστική ή υποτακτική.
  4. Να μεταφράζεις ένα αδίδακτο του Ξενοφώντα με πολλές δευτερεύουσες, ξεκινώντας από τις κύριες προτάσεις.

Τι ζητάει το Θέμα Γ

Στο αδίδακτο σχεδόν πάντα υπάρχει ερώτηση του τύπου «Να χαρακτηρίσετε συντακτικά τη δευτερεύουσα πρόταση…» ή «Να βρείτε δύο δευτερεύουσες προτάσεις και να τις αναγνωρίσετε». Ο πλήρης χαρακτηρισμός έχει πέντε στοιχεία, και τα γράφεις πάντα με την ίδια σειρά:

  1. Είδος: δευτερεύουσα ονοματική ή επιρρηματική, και ποια ακριβώς.
  2. Εισαγωγή: με ποια λέξη αρχίζει (σύνδεσμος, αναφορική αντωνυμία, ερωτηματικό επίρρημα).
  3. Εξάρτηση: από ποιο ρήμα ή ποια έκφραση εξαρτάται.
  4. Εκφορά: σε ποια έγκλιση είναι το ρήμα της, και γιατί.
  5. Συντακτική θέση: τι κάνει στην περίοδο (αντικείμενο, υποκείμενο, επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου κ.λπ.).

Πριν από αυτά, θυμήσου μια διάκριση που θα χρειαστείς σε όλη την ενότητα. Οι προτάσεις, κύριες και δευτερεύουσες, είναι κρίσεως, όταν λένε κάτι που ισχύει ή θα μπορούσε να ισχύει (οριστική, δυνητική οριστική, δυνητική ευκτική, άρνηση οὐ), ή επιθυμίας, όταν εκφράζουν θέληση, προσταγή, ευχή (υποτακτική, ευκτική, προστακτική, άρνηση μή).

Οι ονοματικές προτάσεις

Πιάνουν τη θέση ενός ονόματος: είναι υποκείμενο, αντικείμενο, επεξήγηση, ή, οι αναφορικές, και προσδιορισμός σε όνομα.

ΕίδοςΕισάγεται μεΆρνησηΕξαρτάται απόΕκφέρεται με
Ειδικήὅτι (αντικειμενικό), ὡς (υποκειμενικό, συχνά ψευδές)οὐρήματα λεκτικά, γνωστικά, αισθητικά, δεικτικάοριστική · δυνητική οριστική ή ευκτική · ευκτική του πλαγίου λόγου
Ενδοιαστικήμή (μήπως), μὴ οὐ (μήπως δεν)οὐ (μετά το μή)ρήματα και εκφράσεις φόβου, δισταγμού, ανησυχίαςυποτακτική · ευκτική του πλαγίου λόγου · οριστική (φόβος για κάτι που έγινε ή γίνεται)
Πλάγια ερωτηματικήεἰ, εἰ … ἤ, πότερον … ἤ (ολικής άγνοιας) · τίς, ὅστις, πῶς, ὅπως, ποῦ, ὅπου, πόσος, ὁπόσος (μερικής άγνοιας)οὐ ή μήρήματα ερωτηματικά, απορίας, γνώσης, σκέψης, φροντίδαςό,τι η ευθεία ερώτηση · ευκτική του πλαγίου λόγου
Βουλητική (ενδιαφέροντος)ὅπως, ὅπως μήμήρήματα φροντίδας, προσπάθειας, σκέψης (ἐπιμελοῦμαι, σκοπῶ, βουλεύομαι, πράττω, παρασκευάζομαι)οριστική μέλλοντα · ευκτική του πλαγίου λόγου
Αναφορικήὅς, ὅστις, ὅσος, οἷος · οὗ, ὅπου, ὅθεν, ὅποιοὐ ή μήένα όνομα της περιόδου (το αναφορόμενο)οποιαδήποτε έγκλιση

Η συντακτική θέση μιας ειδικής, ενδοιαστικής, βουλητικής ή πλάγιας ερωτηματικής είναι σχεδόν πάντα μία από τρεις:

  • αντικείμενο του ρήματος από το οποίο εξαρτάται (λέγει ὅτι…),
  • υποκείμενο, όταν το ρήμα είναι απρόσωπο ή απρόσωπη έκφραση (δῆλόν ἐστιν ὅτι…, φόβος ἐστὶ μή…),
  • επεξήγηση σε ένα ουδέτερο δεικτικής αντωνυμίας (τοῦτο λέγω, ὅτι…).

Οι αναφορικές είναι συνήθως επιθετικοί προσδιορισμοί στο αναφορόμενο (ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἧς αὐτὸν σατράπην ἐποίησε). Όταν το αναφορόμενο λείπει, πιάνουν μόνες τους τη θέση του: υποκείμενο, αντικείμενο κ.λπ. (ὃς ἂν ἀδικῇ, κολάζεται).

Οι επιρρηματικές προτάσεις

Λειτουργούν σαν επίρρημα: λένε γιατί, για ποιο σκοπό, με ποιο αποτέλεσμα, πότε, με ποια προϋπόθεση, παρά τι, πώς. Η συντακτική τους θέση είναι επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας, του σκοπού κ.λπ.

ΕίδοςΕισάγεται μεΆρνησηΕκφέρεται με
Αιτιολογικήὅτι, διότι, ὡς, ἐπεί, ἐπειδή · εἰ μετά από ρήματα ψυχικού πάθουςοὐ (μή με το εἰ)οριστική · δυνητική οριστική ή ευκτική · ευκτική του πλαγίου λόγου (υποκειμενική αιτιολογία)
Τελικήἵνα, ὅπως, ὡςμήυποτακτική · ευκτική του πλαγίου λόγου · οριστική ιστορικού χρόνου (σκοπός που δεν πραγματοποιήθηκε)
Συμπερασματικήὥστε, ὡς · ἐφ’ ᾧ, ἐφ’ ᾧτε (όρος)οὐ · μή με απαρέμφατοοριστική (πραγματικό αποτέλεσμα) · δυνητική έγκλιση · απαρέμφατο (ενδεχόμενο ή επιδιωκόμενο αποτέλεσμα)
Υποθετικήεἰ · ἐάν, ἄν, ἤνμήβλ. την ενότητα των υποθετικών λόγων
Εναντιωματική-παραχωρητικήεἰ καί, κἄν (εναντίωση) · καὶ εἰ, καὶ ἐάν, οὐδ’ εἰ (παραχώρηση)μήόπως οι υποθετικές
Χρονικήὅτε, ὁπότε, ὡς, ἐπεί, ἐπειδή, ἕως, μέχρι, πρίν · με ἄν: ὅταν, ὁπόταν, ἐπειδάν, ἐπάνοὐ · μή όταν έχουν και υποθετική σημασίαοριστική (πραγματικό) · υποτακτική με ἄν (προσδοκώμενο, αόριστη επανάληψη στο παρόν-μέλλον) · ευκτική (αόριστη επανάληψη στο παρελθόν)
Παραβολικήὡς, ὥσπερ, καθάπερ, ὅπωςοὐ ή μήοποιαδήποτε έγκλιση

Δύο ειδικές περιπτώσεις που ζητούνται συχνά:

  • Το πρίν παίρνει απαρέμφατο όταν η κύρια πρόταση είναι καταφατική (ἀπῆλθε πρὶν ἐκεῖνον ἐλθεῖν: πριν έρθει εκείνος), και έγκλιση (οριστική, υποτακτική με ἄν, ευκτική) όταν είναι αρνητική (οὐκ ἀπῆλθε πρὶν ἐκεῖνος ἦλθεν).
  • Το ὥστε με οριστική λέει ότι το αποτέλεσμα πραγματοποιήθηκε· με απαρέμφατο, ότι ήταν αναμενόμενο ή επιδιωκόμενο: ἐπιπίπτει χιὼν ἄπλετος, ὥστε ἀπέκρυψε καὶ τὰ ὅπλα (και πράγματι τα σκέπασε).

Η ευκτική του πλαγίου λόγου

Όταν μια δευτερεύουσα μεταφέρει λόγια ή σκέψεις κάποιου και εξαρτάται από ρήμα ιστορικού χρόνου (παρατατικό, αόριστο, υπερσυντέλικο ή ιστορικό ενεστώτα), η οριστική ή η υποτακτική της μπορεί να γίνει ευκτική. Αυτή είναι η ευκτική του πλαγίου λόγου. Δεν αλλάζει το νόημα· δείχνει ότι ο συγγραφέας μεταφέρει τη γνώμη άλλου, χωρίς να την κάνει δική του.

Χωρίς πλάγιο λόγοΜετά από ιστορικό χρόνο
λέγει ὅτι Κῦρος ἐπιβουλεύειἔλεγεν ὅτι Κῦρος ἐπιβουλεύοι (ή ἐπιβουλεύει)
φοβεῖται μὴ ἔλθωσινἐφοβεῖτο μὴ ἔλθοιεν (ή ἔλθωσιν)
ἐρωτᾷ εἴ τι παραγγέλλειἤρετο εἴ τι παραγγέλλοι

Ο ιστορικός ενεστώτας (ενεστώτας που αφηγείται κάτι παρελθοντικό, όπως το διαβάλλει παρακάτω) μετράει ως ιστορικός χρόνος.

Τι κάνει εδώ το ὡς;

Το ὡς είναι η πιο πολύσημη μικρή λέξη του αδίδακτου. Τα παραδείγματα είναι δικά μας, εκτός από τα δύο του Ξενοφώντα (Ἀνάβασις 1.1.2–3).

Τι είναι;

ὡς ἐπύθετο τὴν νίκην, ἔθυσε τοῖς θεοῖς

0 από 8

Το αδίδακτο

Η αρχή της Ἀναβάσεως. Ο Ξενοφών εξηγεί πώς ξεκίνησε η αντιπαλότητα ανάμεσα στους δύο γιους του Πέρση βασιλιά Δαρείου Β΄. Ο Κύρος ο νεότερος θα συγκεντρώσει αργότερα στρατό με Έλληνες μισθοφόρους για να διεκδικήσει τον θρόνο.

Δαρείου καὶ Παρυσάτιδος γίγνονται παῖδες δύο, πρεσβύτερος μὲν Ἀρταξέρξης, νεώτερος δὲ Κῦρος· ἐπεὶ δὲ ἠσθένει Δαρεῖος καὶ ὑπώπτευε τελευτὴν τοῦ βίου, ἐβούλετο τὼ παῖδε ἀμφοτέρω παρεῖναι. ὁ μὲν οὖν πρεσβύτερος παρὼν ἐτύγχανε· Κῦρον δὲ μεταπέμπεται ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἧς αὐτὸν σατράπην ἐποίησε, καὶ στρατηγὸν δὲ αὐτὸν ἀπέδειξε πάντων ὅσοι ἐς Καστωλοῦ πεδίον ἁθροίζονται. ἀναβαίνει οὖν ὁ Κῦρος λαβὼν Τισσαφέρνην ὡς φίλον, καὶ τῶν Ἑλλήνων ἔχων ὁπλίτας ἀνέβη τριακοσίους, ἄρχοντα δὲ αὐτῶν Ξενίαν Παρράσιον. ἐπεὶ δὲ ἐτελεύτησε Δαρεῖος καὶ κατέστη εἰς τὴν βασιλείαν Ἀρταξέρξης, Τισσαφέρνης διαβάλλει τὸν Κῦρον πρὸς τὸν ἀδελφὸν ὡς ἐπιβουλεύοι αὐτῷ. ὁ δὲ πείθεται καὶ συλλαμβάνει Κῦρον ὡς ἀποκτενῶν· ἡ δὲ μήτηρ ἐξαιτησαμένη αὐτὸν ἀποπέμπει πάλιν ἐπὶ τὴν ἀρχήν.

Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 1.1.1–3

ΛέξηΣημασία
τὼ παῖδε ἀμφοτέρωκαι τα δύο παιδιά (δυϊκός αριθμός)
ὑποπτεύωυποψιάζομαι, προαισθάνομαι
μεταπέμπομαικαλώ κάποιον να έρθει κοντά μου
ἡ ἀρχή(εδώ) η περιοχή που διοικεί κάποιος, η επαρχία
ἀποδείκνυμι(εδώ) διορίζω
ἁθροίζομαισυγκεντρώνομαι
καθίσταμαι εἰς τὴν βασιλείανανεβαίνω στον θρόνο
διαβάλλω τινὰ πρός τινασυκοφαντώ κάποιον σε κάποιον
ἐξαιτοῦμαι τιναζητώ με παρακάλια να μου χαριστεί κάποιος

Η μετάφραση

Δική μας. Η σειρά είναι αυτή που προτείνει η μέθοδος: πρώτα η κύρια πρόταση με το ρήμα της, ύστερα οι μετοχές και οι δευτερεύουσες.

ΚείμενοΜετάφραση
Δαρείου καὶ Παρυσάτιδος γίγνονται παῖδες δύο, πρεσβύτερος μὲν Ἀρταξέρξης, νεώτερος δὲ Κῦρος·Του Δαρείου και της Παρυσάτιδας γεννιούνται δύο παιδιά, μεγαλύτερος ο Αρταξέρξης και μικρότερος ο Κύρος.
ἐπεὶ δὲ ἠσθένει Δαρεῖος καὶ ὑπώπτευε τελευτὴν τοῦ βίου, ἐβούλετο τὼ παῖδε ἀμφοτέρω παρεῖναι.Όταν ο Δαρείος ήταν άρρωστος και υποψιαζόταν ότι πλησίαζε το τέλος της ζωής του, ήθελε να είναι κοντά του και οι δύο γιοι του.
ὁ μὲν οὖν πρεσβύτερος παρὼν ἐτύγχανε·Ο μεγαλύτερος λοιπόν έτυχε να βρίσκεται εκεί·
Κῦρον δὲ μεταπέμπεται ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἧς αὐτὸν σατράπην ἐποίησε,τον Κύρο όμως τον καλεί από την επαρχία της οποίας τον είχε κάνει σατράπη,
καὶ στρατηγὸν δὲ αὐτὸν ἀπέδειξε πάντων ὅσοι ἐς Καστωλοῦ πεδίον ἁθροίζονται.και τον είχε διορίσει επίσης στρατηγό όλων όσων συγκεντρώνονται στην πεδιάδα του Καστωλού.
ἀναβαίνει οὖν ὁ Κῦρος λαβὼν Τισσαφέρνην ὡς φίλον,Ανεβαίνει λοιπόν ο Κύρος (στα ενδότερα της Ασίας), παίρνοντας μαζί του τον Τισσαφέρνη, επειδή τον θεωρούσε φίλο,
καὶ τῶν Ἑλλήνων ἔχων ὁπλίτας ἀνέβη τριακοσίους, ἄρχοντα δὲ αὐτῶν Ξενίαν Παρράσιον.και ανέβηκε έχοντας μαζί του τριακόσιους Έλληνες οπλίτες, με αρχηγό τους τον Ξενία από την Παρρασία.
ἐπεὶ δὲ ἐτελεύτησε Δαρεῖος καὶ κατέστη εἰς τὴν βασιλείαν Ἀρταξέρξης,Όταν όμως πέθανε ο Δαρείος και ανέβηκε στον θρόνο ο Αρταξέρξης,
Τισσαφέρνης διαβάλλει τὸν Κῦρον πρὸς τὸν ἀδελφὸν ὡς ἐπιβουλεύοι αὐτῷ.ο Τισσαφέρνης συκοφαντεί τον Κύρο στον αδελφό του ότι (τάχα) τον επιβουλευόταν.
ὁ δὲ πείθεται καὶ συλλαμβάνει Κῦρον ὡς ἀποκτενῶν·Εκείνος πείθεται και συλλαμβάνει τον Κύρο για να τον θανατώσει·
ἡ δὲ μήτηρ ἐξαιτησαμένη αὐτὸν ἀποπέμπει πάλιν ἐπὶ τὴν ἀρχήν.η μητέρα τους όμως, αφού πέτυχε με παρακάλια να του χαριστεί η ζωή, τον στέλνει πίσω στην επαρχία του.

Οι δευτερεύουσες του κειμένου

ΠρότασηΕίδοςΕξάρτηση ή αναφοράΕκφοράΘέση
ἐπεὶ δὲ ἠσθένει … ὑπώπτευεχρονικήἐβούλετοοριστική παρατατικού: πραγματικόεπιρρ. προσδ. του χρόνου
ἧς αὐτὸν σατράπην ἐποίησεαναφορικήαναφέρεται στο ἀρχῆςοριστική αορίστουεπιθετικός προσδ. στο ἀρχῆς
ὅσοι … ἁθροίζονταιαναφορικήαναφέρεται στο πάντωνοριστική ενεστώταεπιθετικός προσδ. στο πάντων
ἐπεὶ δὲ ἐτελεύτησε … κατέστηχρονικήδιαβάλλειοριστική αορίστου: πραγματικόεπιρρ. προσδ. του χρόνου
ὡς ἐπιβουλεύοι αὐτῷειδικήδιαβάλλειευκτική του πλαγίου λόγουαντικείμενο του διαβάλλει

Το ὡς ἀποκτενῶν δεν είναι πρόταση: είναι τελική μετοχή μέλλοντα με το ὡς, που δείχνει ότι ο σκοπός είναι του Αρταξέρξη και όχι του αφηγητή.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Γ. Να αναγνωρίσεις συντακτικά τη δευτερεύουσα πρόταση «ὡς ἐπιβουλεύοι αὐτῷ»: είδος, εισαγωγή, εξάρτηση, εκφορά, συντακτική θέση.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. Να χαρακτηρίσεις τις προτάσεις «ἐπεὶ δὲ ἠσθένει Δαρεῖος καὶ ὑπώπτευε τελευτὴν τοῦ βίου» και «ὅσοι ἐς Καστωλοῦ πεδίον ἁθροίζονται».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Θέμα Γ. Να μετατρέψεις τη μετοχή «ὡς ἀποκτενῶν» σε δευτερεύουσα τελική πρόταση.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι πρόταση είναι το «ὅτι εὐδοκιμεῖς» στο «χαίρω ὅτι εὐδοκιμεῖς»;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Με ποιους συνδέσμους εισάγονται οι τελικές προτάσεις;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις τις ονοματικές δευτερεύουσες (ειδικές, ενδοιαστικές, πλάγιες ερωτηματικές, αναφορικές) από τις επιρρηματικές.
  • Να χαρακτηρίζεις πλήρως μια δευτερεύουσα: είδος, εισαγωγή, εξάρτηση, εκφορά, συντακτική θέση.
  • Να αναγνωρίζεις την ευκτική του πλαγίου λόγου και να εξηγείς πότε μπαίνει αντί για οριστική ή υποτακτική.
  • Να μεταφράζεις ένα αδίδακτο του Ξενοφώντα με πολλές δευτερεύουσες, ξεκινώντας από τις κύριες προτάσεις.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;