Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αδίδακτο: οι υποθετικοί λόγοι

Πραγματικό, αντίθετο του πραγματικού, προσδοκώμενο, απλή σκέψη και αόριστη επανάληψη.

50 λεπτά

Στις Πανελλήνιες2026 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2022 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2021 Γ. Αδίδακτο κείμενο

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις τα έξι είδη υποθετικού λόγου από την εκφορά της υπόθεσης και της απόδοσης.
  2. Να μετατρέπεις έναν υποθετικό λόγο από ένα είδος σε άλλο, με σωστούς τύπους και σωστό ἄν.
  3. Να αναγνωρίζεις τους μικτούς, τους ελλειπτικούς και τους εξαρτημένους υποθετικούς λόγους, και την υπόθεση με μετοχή.
  4. Να μεταφράζεις ένα αδίδακτο της Ἀπολογίας με προσδοκώμενο, απλή σκέψη και αντίθετο του πραγματικού.

Υπόθεση και απόδοση

Ένας υποθετικός λόγος έχει δύο μέρη, που τα διαβάζεις πάντα μαζί:

  • την υπόθεση: τη δευτερεύουσα υποθετική πρόταση, με εἰ ή ἐάν (ἄν, ἤν), που θέτει την προϋπόθεση,
  • την απόδοση: συνήθως την κύρια πρόταση, που λέει τι θα γίνει, αν ισχύσει η προϋπόθεση.

ἐάν με ἀποκτείνητε τοιοῦτον ὄντα οἷον ἐγὼ λέγω, οὐκ ἐμὲ μείζω βλάψετε ἢ ὑμᾶς αὐτούς.

Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους 30c

Μετάφραση δική μας: αν με σκοτώσετε, ενώ είμαι τέτοιος όπως λέω, δεν θα βλάψετε εμένα περισσότερο από τους ίδιους τους εαυτούς σας.

Το είδος του υποθετικού λόγου το βρίσκεις από την εκφορά των δύο μερών: με ποιον σύνδεσμο και ποια έγκλιση είναι η υπόθεση, ποια έγκλιση έχει η απόδοση. Η άρνηση της υπόθεσης είναι πάντα μή· της απόδοσης, οὐ.

Τα έξι είδη

ΕίδοςΥπόθεσηΑπόδοσηΤι δηλώνει
Πραγματικόεἰ + οριστική (κάθε χρόνου)οποιαδήποτε έγκλισηο ομιλητής το θεωρεί πραγματικό
Αντίθετο του πραγματικούεἰ + οριστική ιστορικού χρόνουδυνητική οριστική (ιστορικός χρόνος + ἄν)κάτι που δεν ισχύει ή δεν έγινε
Προσδοκώμενοἐάν (ἄν, ἤν) + υποτακτικήοριστική μέλλοντα ή ισοδύναμη έκφρασηκάτι που αναμένεται να γίνει
Αόριστη επανάληψη στο παρόν-μέλλονἐάν (ἄν, ἤν) + υποτακτικήοριστική ενεστώτα ή ισοδύναμη (γνωμικός αόριστος)κάτι που γίνεται κάθε φορά
Απλή σκέψηεἰ + ευκτικήδυνητική ευκτική (ευκτική + ἄν)κάτι δυνατό, χωρίς να μας ενδιαφέρει αν θα γίνει
Αόριστη επανάληψη στο παρελθόνεἰ + ευκτικήοριστική παρατατικού (ή αορίστου + ἄν)κάτι που γινόταν κάθε φορά

Τα δύο ζευγάρια μοιάζουν και ξεχωρίζουν μόνο από την απόδοση:

  • ἐάν + υποτακτική και μέλλοντας → προσδοκώμενο· ἐάν + υποτακτική και ενεστώτας → αόριστη επανάληψη στο παρόν.
  • εἰ + ευκτική και ευκτική με ἄν → απλή σκέψη· εἰ + ευκτική και παρατατικός → αόριστη επανάληψη στο παρελθόν.

Ένα παράδειγμα για κάθε είδος

Πραγματικό. εἰ δέ τίς μέ φησιν ἄλλα λέγειν ἢ ταῦτα, οὐδὲν λέγει (Πλάτων, Ἀπολογία 30b): αν κάποιος λέει ότι λέω άλλα και όχι αυτά, λέει ανοησίες.

Αντίθετο του πραγματικού. εἰ μὴ ὑμεῖς ἤλθετε, ἐπορευόμεθα ἂν ἐπὶ βασιλέα (Ξενοφών, Ἀνάβασις 2.1.4): αν δεν είχατε έρθει εσείς, θα βαδίζαμε τώρα εναντίον του βασιλιά. Και με υπερσυντέλικο: εἰ ἐγὼ πάλαι ἐπεχείρησα πράττειν τὰ πολιτικὰ πράγματα, πάλαι ἂν ἀπολώλη (Πλάτων, Ἀπολογία 31d): αν είχα επιχειρήσει από παλιά να ασχοληθώ με την πολιτική, θα είχα χαθεί από παλιά.

Προσδοκώμενο. Το χωρίο της Ἀπολογίας στην αρχή της ενότητας: ἐάν με ἀποκτείνητε …, οὐκ ἐμὲ μείζω βλάψετε.

Αόριστη επανάληψη στο παρόν. Ἐὰν οἱ πολῖται τοῖς ἄρχουσι πείθωνται, ἄριστα αἱ πόλεις οἰκοῦνται (παράδειγμα του Εγχειριδίου): κάθε φορά που οι πολίτες υπακούουν στους άρχοντες, οι πόλεις κυβερνιούνται άριστα.

Απλή σκέψη. Δυστυχέστατος τῶν ἀνθρώπων ἂν εἴην, εἰ τῆς πατρίδος ἀποστερηθείην (παράδειγμα του Εγχειριδίου): θα ήμουν ο πιο δυστυχισμένος άνθρωπος, αν έχανα την πατρίδα μου.

Αόριστη επανάληψη στο παρελθόν. Κίμων, εἴ τινι ὑπόσχοιτό τι, οὐδαμῶς ἐψεύδετο (παράδειγμα του Εγχειριδίου): ο Κίμων, όποτε υποσχόταν κάτι σε κάποιον, ποτέ δεν έλεγε ψέματα.

Το αντίθετο του πραγματικού, πιο προσεκτικά

Ο χρόνος της οριστικής δείχνει πότε δεν ισχύει αυτό που λέγεται:

ΧρόνοςΑναφέρεταιΠαράδειγμα
παρατατικόςστο παρόν (ή σε διάρκεια στο παρελθόν)εἰ τοῦτο ἐποιοῦμεν, … ἂν = αν το κάναμε (τώρα)
αόριστοςστο παρελθόνεἰ μὴ ἐγὼ ἐκέλευσα, οὐκ ἂν ἐποίησεν = αν δεν είχα διατάξει, δεν θα το είχε κάνει
υπερσυντέλικοςσε κάτι συντελεσμένοπάλαι ἂν ἀπολώλη = θα είχα χαθεί από καιρό

Όταν η απόδοση είναι απρόσωπο ρήμα ή απρόσωπη έκφραση (ἔδει, χρῆν, ἐξῆν, εἰκὸς ἦν, ἄξιον ἦν), το ἄν συνήθως λείπει: εἰ γὰρ οἷόν τ’ ἦν ἀθανάτους εἶναι, ἄξιον ἦν πενθεῖν (Εγχειρίδιο).

Ιδιαιτερότητες που ζητούνται

Μικτός υποθετικός λόγος. Η υπόθεση είναι από ένα είδος και η απόδοση από άλλο: εἰ μὲν οὖν ταῦτα λέγων διαφθείρω τοὺς νέους, ταῦτ’ ἂν εἴη βλαβερά (Πλάτων, Ἀπολογία 30b). Η υπόθεση είναι πραγματικό (εἰ + οριστική), η απόδοση δυνητική ευκτική: ο Σωκράτης δέχεται για χάρη της συζήτησης την προϋπόθεση, αλλά το συμπέρασμα το διατυπώνει με επιφύλαξη.

Ελλειπτικός υποθετικός λόγος. Λείπει η υπόθεση ή η απόδοση, γιατί εννοείται. Από εκεί βγήκαν φράσεις με επιρρηματική σημασία: εἰ δὲ μή = αλλιώς, εἰ μή = εκτός από, εἰ μὴ ἄρα = εκτός αν ίσως, εἴ τις καὶ ἄλλος = περισσότερο από κάθε άλλον.

Υπόθεση με μετοχή. Αντί για πρόταση, μια υποθετική μετοχή (άρνηση μή): οὐκ ἂν ἦλθον δεῦρο, ὑμῶν μὴ κελευσάντων = εἰ μὴ ὑμεῖς ἐκελεύσατε. Στη μετατροπή, η μετοχή γίνεται υπόθεση του ίδιου είδους με την απόδοση.

Εξαρτημένος υποθετικός λόγος. Όταν ο λόγος εξαρτάται από ρήμα λεκτικό ή δοξαστικό, η απόδοση γίνεται ειδικό απαρέμφατο, ειδική πρόταση ή κατηγορηματική μετοχή, και κρατά το ἄν της. Ο Κλέαρχος (Ξενοφών, Ἀνάβασις 2.1.20): ἡμεῖς οἰόμεθα, εἰ δὲ δέοι πολεμεῖν, ἄμεινον ἂν πολεμεῖν ἔχοντες τὰ ὅπλα. Ανεξάρτητος, ο λόγος θα ήταν: εἰ δέοι πολεμεῖν, ἄμεινον ἂν πολεμοῖμεν (απλή σκέψη). Μετά από ιστορικό χρόνο, η υπόθεση μπορεί να πάρει ευκτική του πλαγίου λόγου, και τότε το ἐάν γίνεται εἰ.

Το αδίδακτο

Ο Σωκράτης έχει μόλις παρομοιάσει τον εαυτό του με αλογόμυγα που ο θεός κόλλησε πάνω στην πόλη, σαν σε μεγάλο, ράθυμο άλογο, για να την ξυπνάει. Τώρα προειδοποιεί τους δικαστές τι θα χάσουν, αν τον καταδικάσουν.

τοιοῦτος οὖν ἄλλος οὐ ῥᾳδίως ὑμῖν γενήσεται, ὦ ἄνδρες, ἀλλ’ ἐὰν ἐμοὶ πείθησθε, φείσεσθέ μου· ὑμεῖς δ’ ἴσως τάχ’ ἂν ἀχθόμενοι, ὥσπερ οἱ νυστάζοντες ἐγειρόμενοι, κρούσαντες ἄν με, πειθόμενοι Ἀνύτῳ, ῥᾳδίως ἂν ἀποκτείναιτε, εἶτα τὸν λοιπὸν βίον καθεύδοντες διατελοῖτε ἄν, εἰ μή τινα ἄλλον ὁ θεὸς ὑμῖν ἐπιπέμψειεν κηδόμενος ὑμῶν. […] καὶ εἰ μέν τι ἀπὸ τούτων ἀπέλαυον καὶ μισθὸν λαμβάνων ταῦτα παρεκελευόμην, εἶχον ἄν τινα λόγον.

Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους 31a–b

ΛέξηΣημασία
φείδομαί τινοςλυπάμαι κάποιον, τον αφήνω να ζήσει
ἄχθομαιστενοχωριέμαι, θυμώνω
νυστάζωνυστάζω, μισοκοιμάμαι
κρούωχτυπώ
διατελῶ + μετοχήσυνεχίζω να κάνω κάτι, περνώ τη ζωή μου κάνοντας κάτι
ἐπιπέμπωστέλνω επιπλέον, στέλνω πάνω σε κάποιον
κήδομαί τινοςνοιάζομαι για κάποιον
ἀπολαύω τι ἀπό τινοςκερδίζω κάτι από κάτι
παρακελεύομαισυμβουλεύω, προτρέπω

Η μετάφραση

ΚείμενοΜετάφραση
τοιοῦτος οὖν ἄλλος οὐ ῥᾳδίως ὑμῖν γενήσεται, ὦ ἄνδρες,Άλλος τέτοιος λοιπόν δεν θα σας παρουσιαστεί εύκολα, άνδρες·
ἀλλ’ ἐὰν ἐμοὶ πείθησθε, φείσεσθέ μου·αν όμως με ακούσετε, θα με λυπηθείτε.
ὑμεῖς δ’ ἴσως τάχ’ ἂν ἀχθόμενοι, ὥσπερ οἱ νυστάζοντες ἐγειρόμενοι,Εσείς όμως ίσως, θυμωμένοι σαν αυτούς που τους ξυπνούν ενώ νυστάζουν,
κρούσαντες ἄν με, πειθόμενοι Ἀνύτῳ, ῥᾳδίως ἂν ἀποκτείναιτε,θα μπορούσατε, ακούγοντας τον Άνυτο, να με χτυπήσετε και να με σκοτώσετε εύκολα,
εἶτα τὸν λοιπὸν βίον καθεύδοντες διατελοῖτε ἄν,και ύστερα θα περνούσατε την υπόλοιπη ζωή σας κοιμισμένοι,
εἰ μή τινα ἄλλον ὁ θεὸς ὑμῖν ἐπιπέμψειεν κηδόμενος ὑμῶν.αν δεν σας έστελνε ο θεός κάποιον άλλο, επειδή νοιάζεται για σας.
καὶ εἰ μέν τι ἀπὸ τούτων ἀπέλαυον καὶ μισθὸν λαμβάνων ταῦτα παρεκελευόμην,Και αν βέβαια κέρδιζα κάτι από αυτά και σας έδινα αυτές τις συμβουλές παίρνοντας αμοιβή,
εἶχον ἄν τινα λόγον.θα είχε κάποιο νόημα (η στάση μου).

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Γ. Να βρεις τους υποθετικούς λόγους του κειμένου και να αναγνωρίσεις το είδος τους.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. Να μετατρέψεις τον υποθετικό λόγο «ἐὰν ἐμοὶ πείθησθε, φείσεσθέ μου» σε απλή σκέψη, σε αντίθετο του πραγματικού (για το παρελθόν) και σε αόριστη επανάληψη στο παρελθόν.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Θέμα Γ. Ο Κλέαρχος λέει: «ἡμεῖς οἰόμεθα, εἰ δὲ δέοι πολεμεῖν, ἄμεινον ἂν πολεμεῖν ἔχοντες τὰ ὅπλα». Να αναγνωρίσεις τον υποθετικό λόγο και να τον γράψεις ως ανεξάρτητο.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πώς εκφέρεται η υπόθεση στο αντίθετο του πραγματικού;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Πώς εκφέρεται η υπόθεση στην απλή σκέψη;

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις τα έξι είδη υποθετικού λόγου από την εκφορά της υπόθεσης και της απόδοσης.
  • Να μετατρέπεις έναν υποθετικό λόγο από ένα είδος σε άλλο, με σωστούς τύπους και σωστό ἄν.
  • Να αναγνωρίζεις τους μικτούς, τους ελλειπτικούς και τους εξαρτημένους υποθετικούς λόγους, και την υπόθεση με μετοχή.
  • Να μεταφράζεις ένα αδίδακτο της Ἀπολογίας με προσδοκώμενο, απλή σκέψη και αντίθετο του πραγματικού.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;