Αδίδακτο: τα υγρόληκτα και ενρινόληκτα ρήματα
Ο συνηρημένος μέλλοντας, ο αόριστος με αναπληρωματική έκταση, και οι άλλοι χρόνοι.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Γυμνασίου - Λυκείου), 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2025 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2022 Γ. Αδίδακτο κείμενο
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς σχηματίζεται ο ενεστώτας των υγρόληκτων και ενρινόληκτων ρημάτων (ἀγγέλλω, φαίνω, κτείνω, κρίνω) από το ρηματικό θέμα.
- Να σχηματίζεις και να κλίνεις τον συνηρημένο μέλλοντα και τον άσιγμο αόριστο, ενεργητικό και μέσο, σε όλες τις εγκλίσεις.
- Να σχηματίζεις τον παρακείμενο και τον παθητικό αόριστο, με τις εξαιρέσεις (κέκρικα, ἔσταλκα, ἐφθάρην).
- Να ξεχωρίζεις στο αδίδακτο τον ενεστώτα από τον μέλλοντα και τον μέλλοντα από την υποτακτική του αορίστου.
Ποια ρήματα είναι
Υγρόληκτα είναι τα ρήματα με χαρακτήρα λ ή ρ (ἀγγέλλω, αἴρω, φθείρω), ενρινόληκτα όσα έχουν μ ή ν (νέμω, μένω, φαίνω, κρίνω). Στο Θέμα Γ ζητούνται πολύ συχνά, για δύο λόγους: ο ενεστώτας τους δεν δείχνει καθαρά το θέμα, και ο μέλλοντας και ο αόριστός τους δεν έχουν σ. Αν ψάξεις μέλλοντα σε -σω, δεν θα τον βρεις.
Ο ενεστώτας: το θέμα κρύβεται
Λίγα ρήματα κρατούν το θέμα αμετάβλητο: μένω, νέμω, σθένω, τρέμω, φέρω, δέρω, θέλω, βούλομαι. Τα περισσότερα έπαιρναν στον ενεστώτα και στον παρατατικό ένα πρόσφυμα -j-, που άλλαξε το θέμα:
| Θέμα | Τι έγινε | Ενεστώτας | Θέμα που φαίνεται αλλού |
|---|---|---|---|
| -λ- | λ + j → λλ | ἀγγέλλω, στέλλω, σφάλλω, βάλλω | ἄγγελ-ος, σφάλ-μα |
| -ᾰν-, -ᾰρ- | το ᾰ γίνεται αι | φαίνω, σημαίνω, αἴρω, καθαίρω | φαν-ερός, ἄρ-σις |
| -εν-, -ερ- | το ε γίνεται ει | κτείνω, τείνω, φθείρω, σπείρω | τέν-ων, σπέρ-μα |
| -ῐν-, -ῐρ- | το ῐ μακραίνει σε ῑ | κρίνω, κλίνω, οἰκτίρω | κρί-σις |
| -ῠν-, -ῠρ- | το ῠ μακραίνει σε ῡ | ἀμύνω, αἰσχύνω, πλύνω, σύρω | ἀμυν-τικός |
Με ένα λ γράφονται, παρά τον κανόνα, τα (ἐ)θέλω, βούλομαι, ἐπιμέλομαι, ὀφείλω και το απρόσωπο μέλει.
Ο μέλλοντας: συνηρημένος
Ο μέλλοντας σχηματίζεται από το καθαρό θέμα (χωρίς το λλ ή το αι) και κλίνεται όπως ο ενεστώτας του ποιῶ: ἀγγελ-ῶ, κριν-ῶ, ἀρ-ῶ, φαν-ῶ, κτεν-ῶ, φθερ-ῶ, μεν-ῶ. Η περισπωμένη στη λήγουσα είναι το πρώτο σημάδι.
Απαρέμφατο: ἀγγελεῖν, ἀγγελεῖσθαι. Μετοχή: ἀγγελῶν, -οῦσα, -οῦν, ἀγγελούμενος. Ο μέλλοντας δεν έχει υποτακτική ούτε προστακτική.
Ο αόριστος: χωρίς σ, με μακρύ φωνήεν
Ο ενεργητικός και ο μέσος αόριστος είναι άσιγμοι: έχουν τις καταλήξεις -α, -άμην, αλλά όχι το σ. Για να «αναπληρωθεί» το σ που χάθηκε, μακραίνει το φωνήεν μπροστά από τον χαρακτήρα (αναπληρωματική έκταση):
| Φωνήεν του θέματος | Γίνεται | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| ᾰ | η | φαίνω → ἔφηνα · σημαίνω → ἐσήμηνα |
| ᾰ μετά από ε, ι, ρ | ᾱ | μιαίνω → ἐμίανα · μαραίνω → ἐμάρανα · αἴρω → ἦρα |
| ε | ει | ἀγγέλλω → ἤγγειλα · μένω → ἔμεινα · νέμω → ἔνειμα · κτείνω → ἔκτεινα · στέλλω → ἔστειλα |
| ῐ | ῑ | κρίνω → ἔκρῑνα |
| ῠ | ῡ | ἀμύνω → ἤμῡνα · αἰσχύνω → ᾔσχῡνα |
Η ευκτική έχει και τους τύπους ἀγγείλειας, ἀγγείλειε(ν), ἀγγείλειαν. Απαρέμφατο ἀγγεῖλαι (προπερισπώμενο· η ευκτική ἀγγείλαι είναι παροξύτονη), μετοχή ἀγγείλας, ἀγγείλασα, ἀγγεῖλαν.
Ο μέσος αόριστος κλίνεται με τον ίδιο τρόπο. Ένας που θα τον συναντήσεις στο κείμενο:
Απαρέμφατο ἀποκρίνασθαι, μετοχή ἀποκρινάμενος, -η, -ον.
Οι άλλοι χρόνοι
Παρακείμενος και υπερσυντέλικος ενεργητικής: κανονικά, σε -κα, -κειν: ἤγγελκα, ἦρκα, πέφαγκα (το ν πριν από το κ γράφεται γ).
Παρακείμενος και υπερσυντέλικος μέσης: στα υγρόληκτα κανονικά (ἤγγελμαι, ἤγγελσαι, ἤγγελται, ἠγγέλμεθα, ἤγγελθε, ἠγγελμένοι εἰσί)· στα ενρινόληκτα το ν πριν από το μ γίνεται μ (ᾔσχυμμαι) ή σ (πέφασμαι, μεμίασμαι).
Παθητικός μέλλοντας και αόριστος: κανονικά, με -θήσομαι, -θην, χωρίς αλλαγή στον χαρακτήρα: ἀγγελθήσομαι, ἠγγέλθην· μιανθήσομαι, ἐμιάνθην.
Δύο ομάδες εξαιρέσεων:
- κλίνω, κρίνω, πλύνω, τείνω χάνουν το ν στον παρακείμενο και στον παθητικό αόριστο: κέκρικα, κέκριμαι, ἐκρίθην · τέτακα, ἐτάθην.
- Τα μονοσύλλαβα θέματα με ε το τρέπουν σε α στον παρακείμενο και στον παθητικό αόριστο, που συχνά είναι β΄: στέλλω → ἔσταλκα, ἐστάλην · φθείρω → ἔφθαρκα, ἐφθάρην · σπείρω → ἔσπαρκα, ἐσπάρην.
| Ενεστώτας | Μέλλοντας | Αόριστος | Παρακείμενος | Παρακ. μέσης | Παθ. αόριστος |
|---|---|---|---|---|---|
| ἀγγέλλω | ἀγγελῶ | ἤγγειλα | ἤγγελκα | ἤγγελμαι | ἠγγέλθην |
| στέλλω | στελῶ | ἔστειλα | ἔσταλκα | ἔσταλμαι | ἐστάλην |
| μένω | μενῶ | ἔμεινα | μεμένηκα | — | — |
| νέμω | νεμῶ | ἔνειμα | νενέμηκα | νενέμημαι | ἐνεμήθην |
| κρίνω | κρινῶ | ἔκρῑνα | κέκρικα | κέκριμαι | ἐκρίθην |
| (ἀπο)κτείνω | κτενῶ | ἔκτεινα | ἀπέκτονα | — | — |
| φαίνω | φανῶ | ἔφηνα | πέφαγκα | πέφασμαι | ἐφάνθην · ἐφάνην |
| αἴρω | ἀρῶ | ἦρα | ἦρκα | ἦρμαι | ἤρθην |
| (δια)φθείρω | φθερῶ | ἔφθειρα | ἔφθαρκα | ἔφθαρμαι | ἐφθάρην |
| σπείρω | σπερῶ | ἔσπειρα | ἔσπαρκα | ἔσπαρμαι | ἐσπάρην |
| ἀμύνω | ἀμυνῶ | ἤμῡνα | — | — | — |
| αἰσχύνω | αἰσχυνῶ | ᾔσχῡνα | — | ᾔσχυμμαι | ᾐσχύνθην |
Το ἀποκτείνω δεν έχει παθητική φωνή στην αττική πεζογραφία· στη θέση της μπαίνει το ἀποθνῄσκω (ἀπέθανεν ὑπὸ τῶν πολεμίων = σκοτώθηκε από τους εχθρούς). Το ἐφάνην σημαίνει «φάνηκα, εμφανίστηκα»· το ἐφάνθην, «έγινα φανερός, αποκαλύφθηκα».
Το αδίδακτο
Μετά τη μάχη στα Κούναξα (401 π.Χ.) ο Κύρος έχει σκοτωθεί. Ο βασιλιάς στέλνει στους Έλληνες μισθοφόρους τον κήρυκα Φαλίνο και τους ζητάει να παραδώσουν τα όπλα. Ο Κλέαρχος έχει μόλις αρνηθεί.
ὁ δὲ Φαλῖνος εἶπε· ταῦτα μὲν δὴ ἀπαγγελοῦμεν· ἀλλὰ καὶ τάδε ὑμῖν εἰπεῖν ἐκέλευσε βασιλεύς, ὅτι μένουσι μὲν ὑμῖν αὐτοῦ σπονδαὶ εἴησαν, προϊοῦσι δὲ καὶ ἀπιοῦσι πόλεμος. εἴπατε οὖν καὶ περὶ τούτου πότερα μενεῖτε καὶ σπονδαί εἰσιν ἢ ὡς πολέμου ὄντος παρ’ ὑμῶν ἀπαγγελῶ.
Κλέαρχος δ’ ἔλεξεν· ἀπάγγελλε τοίνυν καὶ περὶ τούτου ὅτι καὶ ἡμῖν ταὐτὰ δοκεῖ ἅπερ καὶ βασιλεῖ.
τί οὖν ταῦτά ἐστιν; ἔφη ὁ Φαλῖνος.
ἀπεκρίνατο Κλέαρχος· ἢν μὲν μένωμεν, σπονδαί, ἀπιοῦσι δὲ καὶ προϊοῦσι πόλεμος.
ὁ δὲ πάλιν ἠρώτησε· σπονδὰς ἢ πόλεμον ἀπαγγελῶ;
Κλέαρχος δὲ ταὐτὰ πάλιν ἀπεκρίνατο· σπονδαὶ μὲν μένουσιν, ἀπιοῦσι δὲ καὶ προϊοῦσι πόλεμος. ὅ τι δὲ ποιήσοι οὐ διεσήμηνε.
Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 2.1.21–23
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| ἀπαγγέλλω | αναγγέλλω, μεταφέρω μήνυμα |
| αὐτοῦ (επίρρ.) | εδώ, σε αυτό το μέρος |
| αἱ σπονδαί | η ανακωχή, η συνθήκη |
| πρόειμι · ἄπειμι | προχωρώ · φεύγω, αποχωρώ (με σημασία μέλλοντα) |
| ταὐτά (= τὰ αὐτά) | τα ίδια |
| διασημαίνω | δείχνω καθαρά, φανερώνω |
Η μετάφραση
| Κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| ὁ δὲ Φαλῖνος εἶπε· ταῦτα μὲν δὴ ἀπαγγελοῦμεν· | Ο Φαλίνος είπε: «Αυτά λοιπόν θα τα αναγγείλουμε· |
| ἀλλὰ καὶ τάδε ὑμῖν εἰπεῖν ἐκέλευσε βασιλεύς, | αλλά ο βασιλιάς πρόσταξε να σας πούμε και τα εξής: |
| ὅτι μένουσι μὲν ὑμῖν αὐτοῦ σπονδαὶ εἴησαν, προϊοῦσι δὲ καὶ ἀπιοῦσι πόλεμος. | ότι, αν μένετε εδώ, θα υπάρχει ανακωχή, αν όμως προχωρείτε ή αποχωρείτε, πόλεμος. |
| εἴπατε οὖν καὶ περὶ τούτου πότερα μενεῖτε καὶ σπονδαί εἰσιν | Πείτε λοιπόν και γι’ αυτό, αν θα μείνετε και υπάρχει ανακωχή |
| ἢ ὡς πολέμου ὄντος παρ’ ὑμῶν ἀπαγγελῶ. | ή αν θα αναγγείλω εκ μέρους σας ότι υπάρχει πόλεμος.» |
| Κλέαρχος δ’ ἔλεξεν· ἀπάγγελλε τοίνυν καὶ περὶ τούτου | Ο Κλέαρχος είπε: «Ανάγγελλε λοιπόν και γι’ αυτό |
| ὅτι καὶ ἡμῖν ταὐτὰ δοκεῖ ἅπερ καὶ βασιλεῖ. | ότι και εμείς έχουμε την ίδια γνώμη που έχει και ο βασιλιάς.» |
| τί οὖν ταῦτά ἐστιν; ἔφη ὁ Φαλῖνος. | «Ποια είναι λοιπόν αυτή;» είπε ο Φαλίνος. |
| ἀπεκρίνατο Κλέαρχος· ἢν μὲν μένωμεν, σπονδαί, ἀπιοῦσι δὲ καὶ προϊοῦσι πόλεμος. | Ο Κλέαρχος απάντησε: «Αν μένουμε, ανακωχή· αν όμως αποχωρούμε ή προχωρούμε, πόλεμος.» |
| ὁ δὲ πάλιν ἠρώτησε· σπονδὰς ἢ πόλεμον ἀπαγγελῶ; | Εκείνος ρώτησε πάλι: «Ανακωχή ή πόλεμο θα αναγγείλω;» |
| Κλέαρχος δὲ ταὐτὰ πάλιν ἀπεκρίνατο· σπονδαὶ μὲν μένουσιν, ἀπιοῦσι δὲ καὶ προϊοῦσι πόλεμος. | Ο Κλέαρχος έδωσε πάλι την ίδια απάντηση: «Για όσους μένουν, ανακωχή· για όσους αποχωρούν ή προχωρούν, πόλεμος.» |
| ὅ τι δὲ ποιήσοι οὐ διεσήμηνε. | Τι θα έκανε όμως, δεν το φανέρωσε. |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Γ. Να αναγνωρίσεις τους τύπους «ἀπαγγελοῦμεν», «μενεῖτε», «μένωμεν», «διεσήμηνε».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
ἀπαγγελοῦμεν: α΄ πληθ. οριστικής μέλλοντα ενεργητικής του ἀπαγγέλλω. Ένα λ και περισπωμένη: συνηρημένος μέλλοντας από το θέμα ἀγγελ-.
μενεῖτε: β΄ πληθ. οριστικής μέλλοντα του μένω. Ο ενεστώτας θα ήταν μένετε.
μένωμεν: α΄ πληθ. υποτακτικής ενεστώτα του μένω, μετά το ἤν. Η υποτακτική αορίστου θα ήταν μείνωμεν, με το ει του ἔμεινα.
διεσήμηνε: γ΄ ενικ. οριστικής αορίστου ενεργητικής του διασημαίνω. Θέμα σημᾰν-· άσιγμος αόριστος, το ᾰ έγινε η: ἐσήμηνα.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να γράψεις: το «ἀπαγγελοῦμεν» στο ίδιο πρόσωπο της ευκτικής μέλλοντα· το «μενεῖτε» στο ίδιο πρόσωπο της υποτακτικής αορίστου· το «ἀπεκρίνατο» στο β΄ ενικό της προστακτικής του ίδιου χρόνου· το «διεσήμηνε» στο απαρέμφατο του ίδιου χρόνου.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
ἀπαγγελοῖμεν: η ευκτική του μέλλοντα κλίνεται σαν ποιοῖμεν.
μείνητε: αόριστος ἔμεινα, θέμα μειν-, καταλήξεις υποτακτικής -ω, -ῃς, -ῃ, -ωμεν, -ητε.
ἀπόκριναι: προστακτική μέσου αορίστου (σαν λῦσαι), με τον τόνο να ανεβαίνει ως την πρόθεση.
διασημῆναι: απαρέμφατο ενεργητικού αορίστου σε -αι, προπερισπώμενο.
Παράδειγμα 3
Θέμα Γ. Στην περίοδο «ὅτι μένουσι μὲν ὑμῖν αὐτοῦ σπονδαὶ εἴησαν … εἴπατε οὖν … πότερα μενεῖτε καὶ σπονδαί εἰσιν ἢ … ἀπαγγελῶ» να αναγνωρίσεις συντακτικά τη μετοχή «μένουσι» και να χαρακτηρίσεις την πρόταση «πότερα μενεῖτε … ἀπαγγελῶ».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
μένουσι: υποθετική μετοχή ενεστώτα, συνημμένη στο ὑμῖν. Ισοδυναμεί με «ἐὰν μένητε».
πότερα μενεῖτε … ἢ … ἀπαγγελῶ: δευτερεύουσα ονοματική πλάγια ερωτηματική πρόταση, διμελής και ολικής άγνοιας. Εισάγεται με τα πότερα … ἤ, εξαρτάται από το εἴπατε και είναι αντικείμενό του.
Εκφέρεται με οριστική μέλλοντα (μενεῖτε, ἀπαγγελῶ), όπως θα ήταν και ως ευθεία ερώτηση: το εἴπατε είναι προστακτική, όχι ιστορικός χρόνος, άρα δεν υπάρχει λόγος για ευκτική του πλαγίου λόγου.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις το α΄ ενικό της οριστικής μέλλοντα του φθείρω.
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς σχηματίζεται ο ενεστώτας των υγρόληκτων και ενρινόληκτων ρημάτων (ἀγγέλλω, φαίνω, κτείνω, κρίνω) από το ρηματικό θέμα.
- Να σχηματίζεις και να κλίνεις τον συνηρημένο μέλλοντα και τον άσιγμο αόριστο, ενεργητικό και μέσο, σε όλες τις εγκλίσεις.
- Να σχηματίζεις τον παρακείμενο και τον παθητικό αόριστο, με τις εξαιρέσεις (κέκρικα, ἔσταλκα, ἐφθάρην).
- Να ξεχωρίζεις στο αδίδακτο τον ενεστώτα από τον μέλλοντα και τον μέλλοντα από την υποτακτική του αορίστου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.