Ε.17 Ο άνθρωπος ζῷον πολιτικόν
Αριστοτέλης, Πολιτικά Α 1: φωνή και λόγος, και γιατί ο άνθρωπος είναι πολιτικό ον.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος Γ΄ Λυκείου, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2022 Α. Διδαγμένο κείμενο
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Ε.17 από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη (Α 1.10-11, 1253a7-18).
- Να ανασυνθέτεις το επιχείρημα που αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος είναι πολιτικό ζώο περισσότερο από κάθε μέλισσα και κάθε αγελαίο ζώο.
- Να διακρίνεις τη φωνή από τον λόγο και να εξηγείς γιατί ο λόγος, και η αντίληψη του δικαίου, είναι το ἴδιον του ανθρώπου.
- Να συγκρίνεις το κείμενο με παράλληλο του Ισοκράτη και να βρίσκεις ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής.
Το πλαίσιο
Το απόσπασμα ακολουθεί σχεδόν αμέσως την ενότητα Ε.16, στο ίδιο κεφάλαιο των Πολιτικών (Α 2). Ο Αριστοτέλης έχει μόλις καταλήξει ότι η πόλη υπάρχει φύσει, και βγάζει από εκεί ένα δεύτερο συμπέρασμα, πολύ γνωστό:
ἐκ τούτων οὖν φανερὸν ὅτι τῶν φύσει ἡ πόλις ἐστί, καὶ ὅτι ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον.
Πολιτικά 1253a1-3
«Από αυτά λοιπόν είναι φανερό ότι η πόλη ανήκει στα όντα που υπάρχουν από τη φύση, και ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του ον πολιτικό.» (μετάφραση δική μας)
Στο απόσπασμά μας εξηγεί γιατί ο άνθρωπος είναι πολιτικός σε μεγαλύτερο βαθμό από τα άλλα ζώα που ζουν σε ομάδες. Η απάντηση είναι μία λέξη: λόγος.
Το κείμενο
Διότι δὲ πολιτικὸν ὁ ἄνθρωπος ζῷον πάσης μελίττης καὶ παντὸς ἀγελαίου ζῴου μᾶλλον, δῆλον. Οὐθὲν γάρ, ὡς φαμέν, μάτην ἡ φύσις ποιεῖ· λόγον δὲ μόνον ἄνθρωπος ἔχει τῶν ζῴων· ἡ μὲν οὖν φωνὴ τοῦ λυπηροῦ καὶ ἡδέος ἐστὶ σημεῖον, διὸ καὶ τοῖς ἄλλοις ὑπάρχει ζῴοις (μέχρι γὰρ τούτου ἡ φύσις αὐτῶν ἐλήλυθε, τοῦ ἔχειν αἴσθησιν λυπηροῦ καὶ ἡδέος καὶ ταῦτα σημαίνειν ἀλλήλοις), ὁ δὲ λόγος ἐπὶ τῷ δηλοῦν ἐστι τὸ συμφέρον καὶ τὸ βλαβερόν, ὥστε καὶ τὸ δίκαιον καὶ τὸ ἄδικον· τοῦτο γὰρ πρὸς τὰ ἄλλα ζῷα τοῖς ἀνθρώποις ἴδιον, τὸ μόνον ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ καὶ δικαίου καὶ ἀδίκου καὶ τῶν ἄλλων αἴσθησιν ἔχειν· ἡ δὲ τούτων κοινωνία ποιεῖ οἰκίαν καὶ πόλιν.
Αριστοτέλης, Πολιτικά Α 1.10-11, 1253a7-18
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α.
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Διότι δὲ πολιτικὸν ὁ ἄνθρωπος ζῷον πάσης μελίττης καὶ παντὸς ἀγελαίου ζῴου μᾶλλον, δῆλον. | Και για ποιον λόγο ο άνθρωπος είναι πολιτικό ζώο σε μεγαλύτερο βαθμό από κάθε μέλισσα και από κάθε ζώο που ζει σε αγέλη, είναι φανερό. |
| Οὐθὲν γάρ, ὡς φαμέν, μάτην ἡ φύσις ποιεῖ· | Γιατί η φύση, όπως λέμε, δεν κάνει τίποτα μάταια (χωρίς σκοπό)· |
| λόγον δὲ μόνον ἄνθρωπος ἔχει τῶν ζῴων· | και λόγο, από όλα τα ζώα, έχει μόνο ο άνθρωπος. |
| ἡ μὲν οὖν φωνὴ τοῦ λυπηροῦ καὶ ἡδέος ἐστὶ σημεῖον, διὸ καὶ τοῖς ἄλλοις ὑπάρχει ζῴοις | Η φωνή λοιπόν είναι σημάδι (μέσο για να δηλώνεται) του δυσάρεστου και του ευχάριστου, γι’ αυτό την έχουν και τα άλλα ζώα |
| (μέχρι γὰρ τούτου ἡ φύσις αὐτῶν ἐλήλυθε, τοῦ ἔχειν αἴσθησιν λυπηροῦ καὶ ἡδέος καὶ ταῦτα σημαίνειν ἀλλήλοις), | (γιατί ως εκεί έχει φτάσει η φύση τους, ως το να αισθάνονται το δυσάρεστο και το ευχάριστο και να το δηλώνουν το ένα στο άλλο)· |
| ὁ δὲ λόγος ἐπὶ τῷ δηλοῦν ἐστι τὸ συμφέρον καὶ τὸ βλαβερόν, ὥστε καὶ τὸ δίκαιον καὶ τὸ ἄδικον· | ο λόγος όμως υπάρχει για να φανερώνει το ωφέλιμο και το βλαβερό, και επομένως και το δίκαιο και το άδικο. |
| τοῦτο γὰρ πρὸς τὰ ἄλλα ζῷα τοῖς ἀνθρώποις ἴδιον, τὸ μόνον ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ καὶ δικαίου καὶ ἀδίκου καὶ τῶν ἄλλων αἴσθησιν ἔχειν· | Γιατί αυτό είναι το ιδιαίτερο γνώρισμα των ανθρώπων σε σύγκριση με τα άλλα ζώα, το ότι μόνο αυτοί αντιλαμβάνονται το καλό και το κακό, το δίκαιο και το άδικο και τα άλλα (τέτοια)· |
| ἡ δὲ τούτων κοινωνία ποιεῖ οἰκίαν καὶ πόλιν. | και η κοινή συμμετοχή σε αυτά δημιουργεί την οικογένεια και την πόλη. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| διότι | για ποιον λόγο (εδώ εισάγει πλάγια ερώτηση: δι’ ὅ τι) |
| ἀγελαῖος, -α, -ον | που ζει σε αγέλη, κοπάδι |
| μᾶλλον (+ γεν.) | περισσότερο από |
| οὐθέν = οὐδέν | τίποτα |
| μάτην | μάταια, χωρίς σκοπό |
| λυπηρός, -ά, -όν | δυσάρεστος, που προκαλεί λύπη ή πόνο |
| ἡδύς, ἡδεῖα, ἡδύ (γεν. ἡδέος) | ευχάριστος |
| σημεῖον, τό | σημάδι, ένδειξη |
| ἐλήλυθε (ἔρχομαι, παρακ.) | έχει φτάσει |
| αἴσθησις, -εως, ἡ | αντίληψη με τις αισθήσεις· αίσθηση, συναίσθηση |
| ἐπὶ τῷ δηλοῦν | για να φανερώνει |
| τὸ συμφέρον | το ωφέλιμο |
| ὥστε καὶ | και επομένως και |
| ἴδιος, -α, -ον (+ δοτ.) | αποκλειστικός, που ανήκει μόνο σε |
| κοινωνία, ἡ | εδώ: η κοινή συμμετοχή, το να μοιράζονται κάτι |
Τα λεξιλογικά: ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής
| Λέξη του κειμένου | Ομόρριζες λέξεις |
|---|---|
| πολιτικόν | πόλη, πολίτης, πολιτισμός, πολιτεία, μητρόπολη |
| ἀγελαίου | αγέλη, αγελάδα, αγελαίος |
| μάτην | μάταιος, ματαιότητα, ματαιώνω, ματαίωση |
| φωνή | φωνητικός, συμφωνία, μικρόφωνο, φωνήεν, ομόφωνος |
| σημεῖον, σημαίνειν | σήμα, σημασία, σημαία, σημειώνω, σημαντικός |
| αἴσθησιν | αίσθημα, αισθητικός, αισθητήριο, αναισθησία |
| δηλοῦν | δήλωση, δηλωτικός, άδηλος |
| συμφέρον | φέρω, φορά, φορέας, διαφορά, προσφορά |
| βλαβερόν | βλάβη, αβλαβής, βλάπτω |
| δίκαιον | δίκη, δικαιοσύνη, δικαστής, αδικία, δικηγόρος |
Ερμηνεία
Ο άνθρωπος και τα άλλα «πολιτικά» ζώα
Ο Αριστοτέλης δεν λέει ότι μόνο ο άνθρωπος είναι πολιτικός. Λέει ότι είναι πολιτικός μᾶλλον, σε μεγαλύτερο βαθμό, από κάθε μέλισσα και κάθε αγελαίο ζώο. Η σύγκριση έχει νόημα επειδή έχουν κοινό πεδίο: όλα αυτά τα όντα ζουν μαζί με άλλα του είδους τους. Ο άνθρωπος και η μέλισσα ανήκουν στο ίδιο γένος· η διαφορά είναι βαθμού και ποιότητας.
Στα βιολογικά του έργα ο Αριστοτέλης ονομάζει «πολιτικά» τα ζώα που έχουν ένα κοινό έργο, όπως οι μέλισσες, οι σφήκες, τα μυρμήγκια, οι γερανοί. Η μέλισσα είναι το καλύτερο παράδειγμα κοινότητας χωρίς λόγο: οργανωμένη, αλλά από ένστικτο.
Το επιχείρημα
Το κείμενο είναι ένας συλλογισμός, με προκείμενες και συμπέρασμα:
- Η φύση δεν κάνει τίποτα μάταια (Οὐθὲν μάτην ἡ φύσις ποιεῖ): κάθε χαρακτηριστικό ενός όντος υπάρχει για κάποιον σκοπό.
- Μόνο ο άνθρωπος έχει λόγο (λόγον μόνον ἄνθρωπος ἔχει τῶν ζῴων).
- Άρα ο λόγος υπάρχει για κάποιον σκοπό: να δηλώνει το συμφέρον και το βλαβερό, άρα και το δίκαιο και το άδικο.
- Η κοινή συμμετοχή σε αυτές τις αξίες δημιουργεί οικογένεια και πόλη.
Συμπέρασμα: ο άνθρωπος, που έχει λόγο, είναι φτιαγμένος από τη φύση για την πόλη περισσότερο από κάθε άλλο ζώο. Η πρώτη προκείμενη είναι η αρχή της αριστοτελικής τελολογίας· την έχουμε δει στην ενότητα Ε.16, στο «ἡ δὲ φύσις τέλος ἐστίν».
Φωνή και λόγος
| Φωνή | Λόγος | |
|---|---|---|
| Ποιος την έχει | άνθρωποι και ζώα | μόνο ο άνθρωπος |
| Τι δηλώνει | το λυπηρό και το ἡδύ: πόνο, ευχαρίστηση | το συμφέρον και το βλαβερό, άρα το δίκαιο και το ἄδικο |
| Πού βασίζεται | στην αἴσθησιν: αισθήματα | στην κρίση: αξίες, έννοιες |
| Τι δημιουργεί | επικοινωνία για το παρόν | κοινές αξίες, άρα οἰκία και πόλις |
Η φωνή είναι ήχος χωρίς άρθρωση: ένα ζώο κραυγάζει από πόνο ή χαρά. Ο λόγος είναι έναρθρος, φτιαγμένος από λέξεις, και ταυτόχρονα λογική: μπορεί να συγκρίνει, να υπολογίσει τι ωφελεί και τι βλάπτει, και να το πει στον άλλον. Στο απόσπασμα ο λόγος αντιτίθεται στη φωνή, άρα τονίζεται η σημασία της γλώσσας· η σημασία της λογικής όμως δεν χάνεται.
Από το συμφέρον στο δίκαιο
Το ὥστε καὶ είναι το πιο λεπτό σημείο του κειμένου. Ο λόγος φανερώνει το ωφέλιμο και το βλαβερό, και επομένως το δίκαιο και το άδικο. Η σκέψη πίσω από αυτό: όταν ζω με άλλους, ό,τι ωφελεί εμένα μπορεί να βλάπτει εκείνους. Μόλις συζητήσουμε τι ωφελεί και τι βλάπτει τον καθένα, έχουμε ήδη αρχίσει να συζητάμε τι είναι δίκαιο. Το δίκαιο είναι, κατά κάποιο τρόπο, το συμφέρον του συνόλου.
Δύο σημασίες της κοινωνίας
Στην ενότητα Ε.16 κοινωνία ήταν ένα σύνολο ανθρώπων με κοινό σκοπό: ο οἶκος, η κώμη, η πόλη. Εδώ, στο «ἡ δὲ τούτων κοινωνία», σημαίνει την κοινή συμμετοχή, το να μοιράζονται οι άνθρωποι τις ίδιες αντιλήψεις για το καλό και το δίκαιο. Η δεύτερη σημασία εξηγεί την πρώτη: η οικογένεια και η πόλη στηρίζονται σε αυτό το μοίρασμα.
Τα τρία γάρ
| Πού | Τι αιτιολογεί |
|---|---|
| Οὐθὲν γάρ … μάτην | γιατί είναι «δῆλον» ότι ο άνθρωπος είναι πολιτικότερος: ανοίγει το επιχείρημα |
| μέχρι γὰρ τούτου | γιατί τα άλλα ζώα έχουν φωνή: η φύση τους δεν προχώρησε πέρα από την αίσθηση |
| τοῦτο γὰρ … ἴδιον | γιατί ο λόγος δηλώνει το δίκαιο και το άδικο: μόνο ο άνθρωπος τα αντιλαμβάνεται |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. «λόγον δὲ μόνον ἄνθρωπος ἔχει τῶν ζῴων»: Να αναπτύξεις τη διάκριση φωνῆς και λόγου στο κείμενο και να εξηγήσεις πώς οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο άνθρωπος είναι πολιτικό ζώο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η φωνή. Τη μοιράζεται ο άνθρωπος με τα ζώα. Είναι σημεῖον του λυπηροῦ και του ἡδέος: δηλώνει αισθήματα πόνου ή ευχαρίστησης. Η φύση των ζώων «μέχρι τούτου ἐλήλυθε»: φτάνει ως την αίσθηση και τη μετάδοσή της, όχι πιο πέρα.
Ο λόγος. Τον έχει μόνο ο άνθρωπος. Υπάρχει ἐπὶ τῷ δηλοῦν το συμφέρον και το βλαβερό, και επομένως το δίκαιο και το άδικο. Είναι γλώσσα και λογική μαζί: κρίνει και ανακοινώνει αξίες, όχι μόνο αισθήματα.
Η σύνδεση με την πόλη. Αφού η φύση δεν κάνει τίποτα μάταια, ο λόγος υπάρχει για έναν σκοπό: να μπορούν οι άνθρωποι να μοιράζονται αντιλήψεις για το καλό και το δίκαιο. Αυτή η κοινωνία «ποιεῖ οἰκίαν καὶ πόλιν».
Συμπέρασμα. Η μέλισσα ζει σε κοινότητα, αλλά από ένστικτο. Ο άνθρωπος ζει σε πόλη επειδή μπορεί να συμφωνήσει με τους άλλους για το δίκαιο. Γι’ αυτό είναι πολιτικός μᾶλλον από κάθε άλλο κοινωνικό ζώο.
Παράδειγμα 2
Θέμα Β. Να συγκρίνεις τη θέση του Αριστοτέλη για τον λόγο με τον Ισοκράτη, Νικοκλῆς 6: «ἐγγενομένου δ’ ἡμῖν τοῦ πείθειν ἀλλήλους καὶ δηλοῦν πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς περὶ ὧν ἂν βουληθῶμεν, οὐ μόνον τοῦ θηριωδῶς ζῆν ἀπηλλάγημεν, ἀλλὰ καὶ συνελθόντες πόλεις ᾠκίσαμεν καὶ νόμους ἐθέμεθα καὶ τέχνας εὕρομεν».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το παράλληλο σε μετάφραση (δική μας). «Επειδή όμως έχουμε από τη φύση την ικανότητα να πείθουμε ο ένας τον άλλον και να φανερώνουμε μεταξύ μας ό,τι θέλουμε, όχι μόνο απαλλαγήκαμε από τη ζωή των θηρίων, αλλά και, αφού συγκεντρωθήκαμε, ιδρύσαμε πόλεις, θεσπίσαμε νόμους και ανακαλύψαμε τέχνες.» Ο Ισοκράτης, ρήτορας και δάσκαλος της ρητορικής, γράφει έναν έπαινο του λόγου.
Ομοιότητες. Και για τους δύο ο λόγος είναι αυτό που ξεχωρίζει τον άνθρωπο από τα ζώα (τὸ θηριωδῶς ζῆν), και και οι δύο συνδέουν τον λόγο με τη γέννηση της πόλης. Το «δηλοῦν» του Ισοκράτη είναι το ίδιο ρήμα με το «ἐπὶ τῷ δηλοῦν» του Αριστοτέλη.
Διαφορές. Ο Ισοκράτης τονίζει το πείθειν: ο λόγος είναι εργαλείο πειθούς, και από αυτόν βγαίνουν πόλεις, νόμοι και τέχνες. Ο Αριστοτέλης τονίζει τη γνώση αξιών: ο λόγος δηλώνει το συμφέρον και το δίκαιο. Και ενώ ο Ισοκράτης μιλά για ανθρώπινη επίτευξη («ᾠκίσαμεν», «ἐθέμεθα»), ο Αριστοτέλης βλέπει τη φύση να ολοκληρώνει τον σκοπό της.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Με ποια ζώα συγκρίνει ο Αριστοτέλης τον άνθρωπο στο κείμενο;
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Ε.17 από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη (Α 1.10-11, 1253a7-18).
- Να ανασυνθέτεις το επιχείρημα που αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος είναι πολιτικό ζώο περισσότερο από κάθε μέλισσα και κάθε αγελαίο ζώο.
- Να διακρίνεις τη φωνή από τον λόγο και να εξηγείς γιατί ο λόγος, και η αντίληψη του δικαίου, είναι το ἴδιον του ανθρώπου.
- Να συγκρίνεις το κείμενο με παράλληλο του Ισοκράτη και να βρίσκεις ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.