Ε.18 Η αρχή της πλειοψηφίας
Αριστοτέλης, Πολιτικά Γ 6: γιατί οι πολλοί μαζί μπορεί να κρίνουν καλύτερα από τους λίγους.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2023 Α. Διδαγμένο κείμενο
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Ε.18 από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη (Γ 6.3-4, 1281a39-b10).
- Να διατυπώνεις τη θέση του Αριστοτέλη ότι οι πολλοί μαζί μπορεί να είναι καλύτεροι από τους λίγους αρίστους, και να εξηγείς τη μετριασμένη διατύπωσή της.
- Να ερμηνεύεις το παράδειγμα των συμφορητῶν δείπνων, την αναλογία του ανθρώπου με τα πολλά πόδια και χέρια, και το συμπέρασμα για τη μουσική και την ποίηση.
- Να συγκρίνεις το κείμενο με τον Επιτάφιο του Περικλή και να βρίσκεις ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής.
Το πλαίσιο
Στο τρίτο βιβλίο των Πολιτικών ο Αριστοτέλης ρωτά ποιος πρέπει να είναι κύριος στην πόλη, δηλαδή ποιος πρέπει να έχει την εξουσία: το πλήθος; οι πλούσιοι; οι λίγοι ενάρετοι; ένας, ο καλύτερος όλων; Εξετάζει μία μία τις απαντήσεις και βρίσκει σε όλες δυσκολίες. Στο απόσπασμά μας αφήνει τις άλλες για αργότερα («ἔστω τις ἕτερος λόγος») και σταματά σε μία: την εξουσία του πλήθους.
Λίγο νωρίτερα (Γ 7, 1279a) ταξινομεί τα πολιτεύματα με δύο κριτήρια: ποιος κυβερνά (ένας, λίγοι, πολλοί) και για το συμφέρον ποιου (όλων ή των κυβερνώντων). Έτσι προκύπτουν τρία ορθά πολιτεύματα, η βασιλεία, η αριστοκρατία και η πολιτεία, και τρεις παρεκβάσεις τους: τυραννίδα, ολιγαρχία, δημοκρατία.
Το κείμενο
Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ἔστω τις ἕτερος λόγος· ὅτι δὲ δεῖ κύριον εἶναι μᾶλλον τὸ πλῆθος ἢ τοὺς ἀρίστους μὲν ὀλίγους δέ, δόξειεν ἂν λέγεσθαι καί τιν’ ἔχειν ἀπορίαν τάχα δὲ κἂν ἀλήθειαν. Τοὺς γὰρ πολλούς, ὧν ἕκαστός ἐστιν οὐ σπουδαῖος ἀνήρ, ὅμως ἐνδέχεται συνελθόντας εἶναι βελτίους ἐκείνων, οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας, οἷον τὰ συμφορητὰ δεῖπνα τῶν ἐκ μιᾶς δαπάνης χορηγηθέντων· πολλῶν γὰρ ὄντων ἕκαστον μόριον ἔχειν ἀρετῆς καὶ φρονήσεως, καὶ γίνεσθαι συνελθόντων, ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον τὸ πλῆθος, πολύποδα καὶ πολύχειρα καὶ πολλὰς ἔχοντ’ αἰσθήσεις, οὕτω καὶ περὶ τὰ ἤθη καὶ τὴν διάνοιαν. Διὸ καὶ κρίνουσιν ἄμεινον οἱ πολλοὶ καὶ τὰ τῆς μουσικῆς ἔργα καὶ τὰ τῶν ποιητῶν· ἄλλοι γὰρ ἄλλο τι μόριον, πάντα δὲ πάντες.
Αριστοτέλης, Πολιτικά Γ 11, 1281a39-b10
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α.
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ἔστω τις ἕτερος λόγος· | Για τα άλλα (ζητήματα) ας γίνει κάποια άλλη συζήτηση· |
| ὅτι δὲ δεῖ κύριον εἶναι μᾶλλον τὸ πλῆθος ἢ τοὺς ἀρίστους μὲν ὀλίγους δέ, | το ότι όμως πρέπει να έχει την εξουσία μάλλον το πλήθος παρά οι άριστοι, που όμως είναι λίγοι, |
| δόξειεν ἂν λέγεσθαι καί τιν’ ἔχειν ἀπορίαν τάχα δὲ κἂν ἀλήθειαν. | θα μπορούσε να φανεί ότι είναι θέση που υποστηρίζεται και ότι έχει κάποια δυσκολία, ίσως όμως και αλήθεια. |
| Τοὺς γὰρ πολλούς, ὧν ἕκαστός ἐστιν οὐ σπουδαῖος ἀνήρ, ὅμως ἐνδέχεται συνελθόντας εἶναι βελτίους ἐκείνων, | Γιατί είναι δυνατόν οι πολλοί, από τους οποίους ο καθένας δεν είναι άνθρωπος με αξία, όταν συγκεντρωθούν, να είναι ωστόσο καλύτεροι από εκείνους (τους λίγους), |
| οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας, | όχι ως άτομα, το καθένα χωριστά, αλλά ως σύνολο, |
| οἷον τὰ συμφορητὰ δεῖπνα τῶν ἐκ μιᾶς δαπάνης χορηγηθέντων· | όπως τα γεύματα στα οποία συνεισφέρουν πολλοί (είναι καλύτερα) από εκείνα που παρέχονται με τη δαπάνη ενός μόνο. |
| πολλῶν γὰρ ὄντων ἕκαστον μόριον ἔχειν ἀρετῆς καὶ φρονήσεως, | Γιατί, επειδή είναι πολλοί, (είναι δυνατόν) ο καθένας να έχει ένα μέρος αρετής και φρόνησης, |
| καὶ γίνεσθαι συνελθόντων, ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον τὸ πλῆθος, πολύποδα καὶ πολύχειρα καὶ πολλὰς ἔχοντ’ αἰσθήσεις, | και, όταν συγκεντρωθούν, το πλήθος να γίνεται σαν ένας άνθρωπος, με πολλά πόδια, πολλά χέρια και πολλές αισθήσεις, |
| οὕτω καὶ περὶ τὰ ἤθη καὶ τὴν διάνοιαν. | και έτσι (να γίνεται σαν ένας άνθρωπος) και ως προς τον χαρακτήρα και τη σκέψη. |
| Διὸ καὶ κρίνουσιν ἄμεινον οἱ πολλοὶ καὶ τὰ τῆς μουσικῆς ἔργα καὶ τὰ τῶν ποιητῶν· | Γι’ αυτό και οι πολλοί κρίνουν καλύτερα και τα έργα της μουσικής και τα έργα των ποιητών· |
| ἄλλοι γὰρ ἄλλο τι μόριον, πάντα δὲ πάντες. | γιατί άλλοι (κρίνουν) ένα μέρος και άλλοι άλλο, όλοι μαζί όμως (κρίνουν) όλα τα μέρη. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| κύριος, -α, -ον | αυτός που έχει την εξουσία, την τελική απόφαση |
| πλῆθος, -ους, τό | το πλήθος· ο δήμος, οι πολλοί |
| ἀπορία, ἡ | δυσκολία, πρόβλημα που δεν λύνεται εύκολα |
| τάχα | ίσως |
| κἄν = καὶ ἄν | και (θα μπορούσε να έχει) |
| σπουδαῖος, -α, -ον | άξιος, ενάρετος, σοβαρός |
| ἐνδέχεται (+ απαρ.) | είναι δυνατόν |
| συνέρχομαι (μτχ. συνελθών) | συγκεντρώνομαι, μαζεύομαι |
| σύμπαντες, -ασαι, -αντα | όλοι μαζί |
| συμφορητός, -όν | που φέρνουν μαζί πολλοί· συμφορητὰ δεῖπνα: γεύμα με συνεισφορά όλων |
| δαπάνη, ἡ | έξοδο, δαπάνη |
| χορηγῶ | χρηματοδοτώ (αρχικά: πληρώνω τα έξοδα ενός χορού στο θέατρο) |
| μόριον, τό | μέρος, κομμάτι |
| φρόνησις, -εως, ἡ | φρόνηση, πρακτική σοφία |
| πολύπους, -ουν / πολύχειρ, -ειρ | με πολλά πόδια / με πολλά χέρια |
| ἦθος, -ους, τό | χαρακτήρας· πληθ. τὰ ἤθη: ήθος, χαρακτήρας |
| διάνοια, ἡ | σκέψη, νόηση |
Τα λεξιλογικά: ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής
| Λέξη του κειμένου | Ομόρριζες λέξεις |
|---|---|
| κύριον | κυριαρχία, κυριότητα, κυριολεξία, Κυριακή |
| πλῆθος | πληθυσμός, πληθυντικός, πλήθυνση, πληθωρικός |
| ἀρίστους | άριστος, αριστεία, αριστοκρατία, αριστούχος |
| ἀπορίαν | πόρος, πορεία, απορώ, εύπορος |
| δαπάνης | δαπανώ, δαπανηρός, αδάπανος |
| φρονήσεως | φρόνιμος, φρόνημα, φροντίδα, άφρονας |
| πολύποδα | πόδι, ποδήλατο, τρίποδο, χταπόδι |
| πολύχειρα | χέρι, χειρισμός, χειρουργός, εγχειρίδιο |
| ἤθη | ηθικός, ηθογραφία, ήθος |
| κρίνουσιν | κρίση, κριτής, κριτική, κριτήριο |
Ερμηνεία
Η θέση, και πόσο προσεκτικά διατυπώνεται
Η κεντρική θέση: το πλήθος πρέπει να είναι κύριο μάλλον παρά οι λίγοι άριστοι. Πρόσεξε όμως πώς τη λέει ο Αριστοτέλης:
- δόξειεν ἂν: δυνητική ευκτική, «θα μπορούσε να φανεί». Δεν είναι δογματική βεβαίωση· είναι υπόθεση που αξίζει εξέταση.
- τιν’ ἔχειν ἀπορίαν: η θέση έχει δυσκολίες, το παραδέχεται από την αρχή.
- τάχα δὲ κἂν ἀλήθειαν: «ίσως όμως και αλήθεια». Το τάχα και το ἄν μετριάζουν ακόμα περισσότερο.
- ἐνδέχεται: είναι δυνατόν οι πολλοί να είναι καλύτεροι, όχι βέβαιο.
Αυτός είναι ο τρόπος του Αριστοτέλη: ξεκινά από μια ἀπορία και την εξετάζει ψύχραιμα. Λίγο μετά το απόσπασμα το λέει καθαρά: δεν ισχύει για κάθε πλήθος, γιατί κάποιοι άνθρωποι, θα λέγαμε, σε τίποτα δεν διαφέρουν από τα θηρία (1281b18-20). Η θέση του αφορά ένα πλήθος που έχει κάποια αρετή και φρόνηση.
Το επιχείρημα: το σύνολο είναι καλύτερο από το άτομο
Ο καθένας από τους πολλούς δεν είναι σπουδαῖος ἀνήρ. Αυτό ο Αριστοτέλης δεν το αρνείται. Λέει όμως ότι οι πολλοί, ὡς σύμπαντες, μπορεί να είναι καλύτεροι από τους λίγους. Η διάκριση οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας είναι το κλειδί: η αξία του πλήθους δεν βρίσκεται σε κάθε μέλος του, αλλά στο άθροισμα. Ο καθένας έχει ένα μόριον αρετής και φρόνησης· όταν τα μόρια μαζευτούν, το σύνολο έχει περισσότερα από όσα έχει οποιοσδήποτε λίγος.
Το επιχείρημα στηρίζεται με δύο τρόπους:
| Τρόπος | Πού | Τι δείχνει |
|---|---|---|
| Παράδειγμα | οἷον τὰ συμφορητὰ δεῖπνα | ένα τραπέζι όπου ο καθένας φέρνει κάτι είναι πλουσιότερο από ένα που το πλήρωσε ένας |
| Αναλογία | ὥσπερ … οὕτω | όπως το πλήθος γίνεται σαν ένας άνθρωπος με πολλά πόδια, χέρια και αισθήσεις, έτσι αποκτά και πολλές αρετές και σκέψεις |
Στην αναλογία, οι δύο λέξεις που εισάγουν τα αντιστοιχισμένα μέλη είναι το ὥσπερ (σωματικό επίπεδο: πόδια, χέρια, αισθήσεις) και το οὕτω (ηθικό και πνευματικό επίπεδο: ἤθη και διάνοια).
Το συμπέρασμα: μουσική και ποίηση
Η τελευταία περίοδος είναι κατακλείδα: το Διὸ συνάγει από τα προηγούμενα ότι οι πολλοί κρίνουν καλύτερα τα έργα της μουσικής και της ποίησης. Ο καθένας προσέχει κάτι άλλο, τη μελωδία, τον στίχο, την πλοκή, την υπόκριση, και όλοι μαζί κρίνουν το σύνολο: ἄλλοι ἄλλο τι μόριον, πάντα δὲ πάντες. Ο Αθηναίος αναγνώστης θα σκεφτόταν το θέατρο του Διονύσου, όπου χιλιάδες θεατές έκριναν με τις αντιδράσεις τους τα έργα των δραματικών αγώνων.
Η γλώσσα της σύγκρισης
Όλο το κείμενο είναι μια αξιολογική σύγκριση πλήθους και αρίστων. Οι συγκριτικές διατυπώσεις:
- μᾶλλον τὸ πλῆθος ἢ τοὺς ἀρίστους
- βελτίους ἐκείνων (γενική συγκριτική)
- τὰ συμφορητὰ δεῖπνα τῶν … χορηγηθέντων (εννοείται «βελτίω»· γενική συγκριτική)
- κρίνουσιν ἄμεινον οἱ πολλοί
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. «οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας»: Με ποιο παράδειγμα και με ποια αναλογία τεκμηριώνει ο Αριστοτέλης τη θέση του για το πλῆθος; Να τα αποδώσεις με δικά σου λόγια.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η θέση. Οι πολλοί, αν και ο καθένας τους δεν είναι σπουδαῖος ἀνήρ, όταν συγκεντρωθούν μπορεί να είναι καλύτεροι από τους λίγους αρίστους: όχι ως άτομα, αλλά ως σύνολο.
Το παράδειγμα (οἷον…). Τα συμφορητὰ δεῖπνα: ένα γεύμα όπου ο καθένας φέρνει το δικό του φαγητό έχει περισσότερα και πιο ποικίλα πιάτα από ένα γεύμα που το πλήρωσε ένας, όσο πλούσιος κι αν είναι. Με τον ίδιο τρόπο, η συνεισφορά πολλών ξεπερνά τη συνεισφορά λίγων.
Η αναλογία (ὥσπερ… οὕτω…). Όταν οι πολλοί συγκεντρωθούν, το πλήθος γίνεται σαν ένας άνθρωπος με πολλά πόδια, πολλά χέρια και πολλές αισθήσεις. Αυτό που ισχύει για το σώμα ισχύει και για την ψυχή: το πλήθος αποκτά και πολλές αρετές (ἤθη) και πολλές σκέψεις (διάνοια).
Η φιλοσοφική-πολιτική ιδέα. Η αρετή και η φρόνηση δεν είναι προνόμιο λίγων· είναι μοιρασμένες, και η συλλογική κρίση μπορεί να τις αθροίσει. Αυτό είναι το θεμέλιο της αρχής της πλειοψηφίας.
Παράδειγμα 2
Θέμα Β. Να συγκρίνεις τη θέση του Αριστοτέλη με τον Επιτάφιο του Περικλή (Θουκυδίδης 2.37.1): «καὶ ὄνομα μὲν διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ’ ἐς πλείονας οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το παράλληλο σε μετάφραση (δική μας). «Και ως όνομα, επειδή η διοίκηση δεν βρίσκεται στα χέρια λίγων αλλά περισσότερων, λέγεται δημοκρατία.» Λίγο πιο κάτω ο Περικλής προσθέτει (2.40.2): «οἱ αὐτοὶ ἤτοι κρίνομέν γε ἢ ἐνθυμούμεθα ὀρθῶς τὰ πράγματα», «εμείς οι ίδιοι ή αποφασίζουμε ή τουλάχιστον στοχαζόμαστε σωστά τις υποθέσεις (της πόλης)».
Ομοιότητες. Και τα δύο κείμενα στηρίζουν την εξουσία των πολλών απέναντι στους ὀλίγους· το «ἐς πλείονας» του Περικλή αντιστοιχεί στο «κύριον τὸ πλῆθος» του Αριστοτέλη. Και τα δύο εμπιστεύονται την ικανότητα των πολλών να κρίνουν σωστά.
Διαφορές. Ο Περικλής μιλά ως πολιτικός σε επιτάφιο λόγο: επαινεί τη δημοκρατία της Αθήνας, χωρίς επιφυλάξεις. Ο Αριστοτέλης μιλά ως φιλόσοφος: εξετάζει μια θέση, με δυνητική ευκτική και «τάχα», και τη στηρίζει με επιχείρημα (παράδειγμα και αναλογία). Ο Περικλής τονίζει τη συμμετοχή όλων στην πόλη· ο Αριστοτέλης την ποιότητα της συλλογικής κρίσης.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Με τι μοιάζει το πλήθος όταν συγκεντρωθεί, σύμφωνα με την αναλογία του κειμένου;
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Ε.18 από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη (Γ 6.3-4, 1281a39-b10).
- Να διατυπώνεις τη θέση του Αριστοτέλη ότι οι πολλοί μαζί μπορεί να είναι καλύτεροι από τους λίγους αρίστους, και να εξηγείς τη μετριασμένη διατύπωσή της.
- Να ερμηνεύεις το παράδειγμα των συμφορητῶν δείπνων, την αναλογία του ανθρώπου με τα πολλά πόδια και χέρια, και το συμπέρασμα για τη μουσική και την ποίηση.
- Να συγκρίνεις το κείμενο με τον Επιτάφιο του Περικλή και να βρίσκεις ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.