Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ε.18 Η αρχή της πλειοψηφίας

Αριστοτέλης, Πολιτικά Γ 6: γιατί οι πολλοί μαζί μπορεί να κρίνουν καλύτερα από τους λίγους.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2023 Α. Διδαγμένο κείμενο

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Ε.18 από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη (Γ 6.3-4, 1281a39-b10).
  2. Να διατυπώνεις τη θέση του Αριστοτέλη ότι οι πολλοί μαζί μπορεί να είναι καλύτεροι από τους λίγους αρίστους, και να εξηγείς τη μετριασμένη διατύπωσή της.
  3. Να ερμηνεύεις το παράδειγμα των συμφορητῶν δείπνων, την αναλογία του ανθρώπου με τα πολλά πόδια και χέρια, και το συμπέρασμα για τη μουσική και την ποίηση.
  4. Να συγκρίνεις το κείμενο με τον Επιτάφιο του Περικλή και να βρίσκεις ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής.

Το πλαίσιο

Στο τρίτο βιβλίο των Πολιτικών ο Αριστοτέλης ρωτά ποιος πρέπει να είναι κύριος στην πόλη, δηλαδή ποιος πρέπει να έχει την εξουσία: το πλήθος; οι πλούσιοι; οι λίγοι ενάρετοι; ένας, ο καλύτερος όλων; Εξετάζει μία μία τις απαντήσεις και βρίσκει σε όλες δυσκολίες. Στο απόσπασμά μας αφήνει τις άλλες για αργότερα («ἔστω τις ἕτερος λόγος») και σταματά σε μία: την εξουσία του πλήθους.

Λίγο νωρίτερα (Γ 7, 1279a) ταξινομεί τα πολιτεύματα με δύο κριτήρια: ποιος κυβερνά (ένας, λίγοι, πολλοί) και για το συμφέρον ποιου (όλων ή των κυβερνώντων). Έτσι προκύπτουν τρία ορθά πολιτεύματα, η βασιλεία, η αριστοκρατία και η πολιτεία, και τρεις παρεκβάσεις τους: τυραννίδα, ολιγαρχία, δημοκρατία.

Το κείμενο

Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ἔστω τις ἕτερος λόγος· ὅτι δὲ δεῖ κύριον εἶναι μᾶλλον τὸ πλῆθος ἢ τοὺς ἀρίστους μὲν ὀλίγους δέ, δόξειεν ἂν λέγεσθαι καί τιν’ ἔχειν ἀπορίαν τάχα δὲ κἂν ἀλήθειαν. Τοὺς γὰρ πολλούς, ὧν ἕκαστός ἐστιν οὐ σπουδαῖος ἀνήρ, ὅμως ἐνδέχεται συνελθόντας εἶναι βελτίους ἐκείνων, οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας, οἷον τὰ συμφορητὰ δεῖπνα τῶν ἐκ μιᾶς δαπάνης χορηγηθέντων· πολλῶν γὰρ ὄντων ἕκαστον μόριον ἔχειν ἀρετῆς καὶ φρονήσεως, καὶ γίνεσθαι συνελθόντων, ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον τὸ πλῆθος, πολύποδα καὶ πολύχειρα καὶ πολλὰς ἔχοντ’ αἰσθήσεις, οὕτω καὶ περὶ τὰ ἤθη καὶ τὴν διάνοιαν. Διὸ καὶ κρίνουσιν ἄμεινον οἱ πολλοὶ καὶ τὰ τῆς μουσικῆς ἔργα καὶ τὰ τῶν ποιητῶν· ἄλλοι γὰρ ἄλλο τι μόριον, πάντα δὲ πάντες.

Αριστοτέλης, Πολιτικά Γ 11, 1281a39-b10

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α.

Αρχαίο κείμενοΜετάφραση
Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ἔστω τις ἕτερος λόγος·Για τα άλλα (ζητήματα) ας γίνει κάποια άλλη συζήτηση·
ὅτι δὲ δεῖ κύριον εἶναι μᾶλλον τὸ πλῆθος ἢ τοὺς ἀρίστους μὲν ὀλίγους δέ,το ότι όμως πρέπει να έχει την εξουσία μάλλον το πλήθος παρά οι άριστοι, που όμως είναι λίγοι,
δόξειεν ἂν λέγεσθαι καί τιν’ ἔχειν ἀπορίαν τάχα δὲ κἂν ἀλήθειαν.θα μπορούσε να φανεί ότι είναι θέση που υποστηρίζεται και ότι έχει κάποια δυσκολία, ίσως όμως και αλήθεια.
Τοὺς γὰρ πολλούς, ὧν ἕκαστός ἐστιν οὐ σπουδαῖος ἀνήρ, ὅμως ἐνδέχεται συνελθόντας εἶναι βελτίους ἐκείνων,Γιατί είναι δυνατόν οι πολλοί, από τους οποίους ο καθένας δεν είναι άνθρωπος με αξία, όταν συγκεντρωθούν, να είναι ωστόσο καλύτεροι από εκείνους (τους λίγους),
οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας,όχι ως άτομα, το καθένα χωριστά, αλλά ως σύνολο,
οἷον τὰ συμφορητὰ δεῖπνα τῶν ἐκ μιᾶς δαπάνης χορηγηθέντων·όπως τα γεύματα στα οποία συνεισφέρουν πολλοί (είναι καλύτερα) από εκείνα που παρέχονται με τη δαπάνη ενός μόνο.
πολλῶν γὰρ ὄντων ἕκαστον μόριον ἔχειν ἀρετῆς καὶ φρονήσεως,Γιατί, επειδή είναι πολλοί, (είναι δυνατόν) ο καθένας να έχει ένα μέρος αρετής και φρόνησης,
καὶ γίνεσθαι συνελθόντων, ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον τὸ πλῆθος, πολύποδα καὶ πολύχειρα καὶ πολλὰς ἔχοντ’ αἰσθήσεις,και, όταν συγκεντρωθούν, το πλήθος να γίνεται σαν ένας άνθρωπος, με πολλά πόδια, πολλά χέρια και πολλές αισθήσεις,
οὕτω καὶ περὶ τὰ ἤθη καὶ τὴν διάνοιαν.και έτσι (να γίνεται σαν ένας άνθρωπος) και ως προς τον χαρακτήρα και τη σκέψη.
Διὸ καὶ κρίνουσιν ἄμεινον οἱ πολλοὶ καὶ τὰ τῆς μουσικῆς ἔργα καὶ τὰ τῶν ποιητῶν·Γι’ αυτό και οι πολλοί κρίνουν καλύτερα και τα έργα της μουσικής και τα έργα των ποιητών·
ἄλλοι γὰρ ἄλλο τι μόριον, πάντα δὲ πάντες.γιατί άλλοι (κρίνουν) ένα μέρος και άλλοι άλλο, όλοι μαζί όμως (κρίνουν) όλα τα μέρη.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία
κύριος, -α, -οναυτός που έχει την εξουσία, την τελική απόφαση
πλῆθος, -ους, τότο πλήθος· ο δήμος, οι πολλοί
ἀπορία, ἡδυσκολία, πρόβλημα που δεν λύνεται εύκολα
τάχαίσως
κἄν = καὶ ἄνκαι (θα μπορούσε να έχει)
σπουδαῖος, -α, -ονάξιος, ενάρετος, σοβαρός
ἐνδέχεται (+ απαρ.)είναι δυνατόν
συνέρχομαι (μτχ. συνελθών)συγκεντρώνομαι, μαζεύομαι
σύμπαντες, -ασαι, -ανταόλοι μαζί
συμφορητός, -όνπου φέρνουν μαζί πολλοί· συμφορητὰ δεῖπνα: γεύμα με συνεισφορά όλων
δαπάνη, ἡέξοδο, δαπάνη
χορηγῶχρηματοδοτώ (αρχικά: πληρώνω τα έξοδα ενός χορού στο θέατρο)
μόριον, τόμέρος, κομμάτι
φρόνησις, -εως, ἡφρόνηση, πρακτική σοφία
πολύπους, -ουν / πολύχειρ, -ειρμε πολλά πόδια / με πολλά χέρια
ἦθος, -ους, τόχαρακτήρας· πληθ. τὰ ἤθη: ήθος, χαρακτήρας
διάνοια, ἡσκέψη, νόηση

Τα λεξιλογικά: ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής

Λέξη του κειμένουΟμόρριζες λέξεις
κύριονκυριαρχία, κυριότητα, κυριολεξία, Κυριακή
πλῆθοςπληθυσμός, πληθυντικός, πλήθυνση, πληθωρικός
ἀρίστουςάριστος, αριστεία, αριστοκρατία, αριστούχος
ἀπορίανπόρος, πορεία, απορώ, εύπορος
δαπάνηςδαπανώ, δαπανηρός, αδάπανος
φρονήσεωςφρόνιμος, φρόνημα, φροντίδα, άφρονας
πολύποδαπόδι, ποδήλατο, τρίποδο, χταπόδι
πολύχειραχέρι, χειρισμός, χειρουργός, εγχειρίδιο
ἤθηηθικός, ηθογραφία, ήθος
κρίνουσινκρίση, κριτής, κριτική, κριτήριο

Ερμηνεία

Η θέση, και πόσο προσεκτικά διατυπώνεται

Η κεντρική θέση: το πλήθος πρέπει να είναι κύριο μάλλον παρά οι λίγοι άριστοι. Πρόσεξε όμως πώς τη λέει ο Αριστοτέλης:

  • δόξειεν ἂν: δυνητική ευκτική, «θα μπορούσε να φανεί». Δεν είναι δογματική βεβαίωση· είναι υπόθεση που αξίζει εξέταση.
  • τιν’ ἔχειν ἀπορίαν: η θέση έχει δυσκολίες, το παραδέχεται από την αρχή.
  • τάχα δὲ κἂν ἀλήθειαν: «ίσως όμως και αλήθεια». Το τάχα και το ἄν μετριάζουν ακόμα περισσότερο.
  • ἐνδέχεται: είναι δυνατόν οι πολλοί να είναι καλύτεροι, όχι βέβαιο.

Αυτός είναι ο τρόπος του Αριστοτέλη: ξεκινά από μια ἀπορία και την εξετάζει ψύχραιμα. Λίγο μετά το απόσπασμα το λέει καθαρά: δεν ισχύει για κάθε πλήθος, γιατί κάποιοι άνθρωποι, θα λέγαμε, σε τίποτα δεν διαφέρουν από τα θηρία (1281b18-20). Η θέση του αφορά ένα πλήθος που έχει κάποια αρετή και φρόνηση.

Το επιχείρημα: το σύνολο είναι καλύτερο από το άτομο

Ο καθένας από τους πολλούς δεν είναι σπουδαῖος ἀνήρ. Αυτό ο Αριστοτέλης δεν το αρνείται. Λέει όμως ότι οι πολλοί, ὡς σύμπαντες, μπορεί να είναι καλύτεροι από τους λίγους. Η διάκριση οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας είναι το κλειδί: η αξία του πλήθους δεν βρίσκεται σε κάθε μέλος του, αλλά στο άθροισμα. Ο καθένας έχει ένα μόριον αρετής και φρόνησης· όταν τα μόρια μαζευτούν, το σύνολο έχει περισσότερα από όσα έχει οποιοσδήποτε λίγος.

Το επιχείρημα στηρίζεται με δύο τρόπους:

ΤρόποςΠούΤι δείχνει
Παράδειγμαοἷον τὰ συμφορητὰ δεῖπναένα τραπέζι όπου ο καθένας φέρνει κάτι είναι πλουσιότερο από ένα που το πλήρωσε ένας
Αναλογίαὥσπερ … οὕτωόπως το πλήθος γίνεται σαν ένας άνθρωπος με πολλά πόδια, χέρια και αισθήσεις, έτσι αποκτά και πολλές αρετές και σκέψεις

Στην αναλογία, οι δύο λέξεις που εισάγουν τα αντιστοιχισμένα μέλη είναι το ὥσπερ (σωματικό επίπεδο: πόδια, χέρια, αισθήσεις) και το οὕτω (ηθικό και πνευματικό επίπεδο: ἤθη και διάνοια).

Το συμπέρασμα: μουσική και ποίηση

Η τελευταία περίοδος είναι κατακλείδα: το Διὸ συνάγει από τα προηγούμενα ότι οι πολλοί κρίνουν καλύτερα τα έργα της μουσικής και της ποίησης. Ο καθένας προσέχει κάτι άλλο, τη μελωδία, τον στίχο, την πλοκή, την υπόκριση, και όλοι μαζί κρίνουν το σύνολο: ἄλλοι ἄλλο τι μόριον, πάντα δὲ πάντες. Ο Αθηναίος αναγνώστης θα σκεφτόταν το θέατρο του Διονύσου, όπου χιλιάδες θεατές έκριναν με τις αντιδράσεις τους τα έργα των δραματικών αγώνων.

Η γλώσσα της σύγκρισης

Όλο το κείμενο είναι μια αξιολογική σύγκριση πλήθους και αρίστων. Οι συγκριτικές διατυπώσεις:

  • μᾶλλον τὸ πλῆθος ἢ τοὺς ἀρίστους
  • βελτίους ἐκείνων (γενική συγκριτική)
  • τὰ συμφορητὰ δεῖπνα τῶν … χορηγηθέντων (εννοείται «βελτίω»· γενική συγκριτική)
  • κρίνουσιν ἄμεινον οἱ πολλοί

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. «οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας»: Με ποιο παράδειγμα και με ποια αναλογία τεκμηριώνει ο Αριστοτέλης τη θέση του για το πλῆθος; Να τα αποδώσεις με δικά σου λόγια.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Β. Να συγκρίνεις τη θέση του Αριστοτέλη με τον Επιτάφιο του Περικλή (Θουκυδίδης 2.37.1): «καὶ ὄνομα μὲν διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ’ ἐς πλείονας οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια θέση εξετάζει ο Αριστοτέλης στο απόσπασμα;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Με τι μοιάζει το πλήθος όταν συγκεντρωθεί, σύμφωνα με την αναλογία του κειμένου;

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Ε.18 από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη (Γ 6.3-4, 1281a39-b10).
  • Να διατυπώνεις τη θέση του Αριστοτέλη ότι οι πολλοί μαζί μπορεί να είναι καλύτεροι από τους λίγους αρίστους, και να εξηγείς τη μετριασμένη διατύπωσή της.
  • Να ερμηνεύεις το παράδειγμα των συμφορητῶν δείπνων, την αναλογία του ανθρώπου με τα πολλά πόδια και χέρια, και το συμπέρασμα για τη μουσική και την ποίηση.
  • Να συγκρίνεις το κείμενο με τον Επιτάφιο του Περικλή και να βρίσκεις ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;