Μετάβαση στο περιεχόμενο

ΣΤ.21 Η νέα οικουμένη

Πλούταρχος, Περί Ἀλεξάνδρου τύχης ἢ ἀρετῆς: η πολιτεία του Ζήνωνα και η οικουμένη του Αλεξάνδρου.

50 λεπτά

Στις Πανελλήνιες2024 Α. Διδαγμένο κείμενο

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα ΣΤ.21 από το Περὶ τῆς Ἀλεξάνδρου τύχης ἢ ἀρετῆς του Πλουτάρχου (6, 329A-D).
  2. Να περιγράφεις την πολιτεία του Ζήνωνα και να εξηγείς πώς, κατά τον Πλούταρχο, ο Αλέξανδρος έκανε τον λόγο της έργο.
  3. Να αντιπαραθέτεις τη συμβουλή του Αριστοτέλη στην πολιτική του Αλεξάνδρου και να ερμηνεύεις το νέο κριτήριο για το Ἑλληνικόν και το βαρβαρικόν.
  4. Να συγκρίνεις το κείμενο με τον Πανηγυρικό του Ισοκράτη και να βρίσκεις ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής.

Το πλαίσιο

Ο Πλούταρχος (γύρω στο 45 – γύρω στο 125 μ.Χ.), από τη Χαιρώνεια, έζησε στην εποχή της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Εκτός από τους Βίους Παράλληλους έγραψε πλήθος δοκιμίων, τα Ἠθικά. Ένα από αυτά είναι οι δύο λόγοι Περὶ τῆς Ἀλεξάνδρου τύχης ἢ ἀρετῆς: επιδεικτικοί λόγοι που υποστηρίζουν ότι ο Μέγας Αλέξανδρος δεν χρωστούσε τα επιτεύγματά του στην τύχη, αλλά στην αρετή του. Στο κεφάλαιο 6 του πρώτου λόγου ο Αλέξανδρος παρουσιάζεται ως φιλόσοφος της πράξης.

Ο Ζήνων από το Κίτιο της Κύπρου (333 – γύρω στο 264 π.Χ.) ίδρυσε τη Στωική σχολή, που πήρε το όνομά της από την Ποικίλη Στοά της Αθήνας όπου δίδασκε. Έγραψε μια Πολιτεία, που χάθηκε· την ξέρουμε μόνο από αναφορές άλλων, όπως αυτή.

Η σύνδεση του Ζήνωνα με τον Αλέξανδρο δεν έχει ιστορική βάση: ο Αλέξανδρος πέθανε το 323 π.Χ., ενώ ο Ζήνων άρχισε να διδάσκει γύρω στο 300 π.Χ. Ο Πλούταρχος κάνει έναν αναχρονισμό: δεν λέει ότι ο Αλέξανδρος διάβασε τον Ζήνωνα, αλλά ότι έκανε πράξη μια ιδέα που ο Ζήνων θα έγραφε αργότερα.

Το κείμενο

Καὶ μὴν ἡ πολὺ θαυμαζομένη πολιτεία τοῦ τὴν Στωικῶν αἵρεσιν καταβαλομένου Ζήνωνος εἰς ἓν τοῦτο συντείνει κεφάλαιον, ἵνα μὴ κατὰ πόλεις μηδὲ δήμους οἰκῶμεν ἰδίοις ἕκαστοι διωρισμένοι δικαίοις, ἀλλὰ πάντας ἀνθρώπους ἡγώμεθα δημότας καὶ πολίτας, εἷς δὲ βίος ᾖ καὶ κόσμος, ὥσπερ ἀγέλης συννόμου νόμῳ κοινῷ συντρεφομένης. Τοῦτο Ζήνων μὲν ἔγραψεν ὥσπερ ὄναρ ἢ εἴδωλον εὐνομίας φιλοσόφου καὶ πολιτείας ἀνατυπωσάμενος, Ἀλέξανδρος δὲ τῷ λόγῳ τὸ ἔργον παρέσχεν. Οὐ γάρ, ὡς Ἀριστοτέλης συνεβούλευεν αὐτῷ, τοῖς μὲν Ἕλλησιν ἡγεμονικῶς τοῖς δὲ βαρβάροις δεσποτικῶς χρώμενος, καὶ τῶν μὲν ὡς φίλων καὶ οἰκείων ἐπιμελόμενος τοῖς δ’ ὡς ζῴοις ἢ φυτοῖς προσφερόμενος, πολέμων πολλῶν καὶ φυγῶν ἐνέπλησε καὶ στάσεων ὑπούλων τὴν ἡγεμονίαν, ἀλλὰ κοινὸς ἥκειν θεόθεν ἁρμοστὴς καὶ διαλλακτὴς τῶν ὅλων νομίζων, οὓς τῷ λόγῳ μὴ συνῆγε τοῖς ὅπλοις βιαζόμενος καὶ εἰς ταὐτὸ συνενεγκὼν τὰ πανταχόθεν, ὥσπερ ἐν κρατῆρι φιλοτησίῳ μίξας τοὺς βίους καὶ τὰ ἤθη καὶ τοὺς γάμους καὶ τὰς διαίτας, πατρίδα μὲν τὴν οἰκουμένην προσέταξεν ἡγεῖσθαι πάντας, ἀκρόπολιν δὲ καὶ φρουρὰν τὸ στρατόπεδον, συγγενεῖς δὲ τοὺς ἀγαθούς, ἀλλοφύλους δὲ τοὺς πονηρούς· τὸ δ’ Ἑλληνικὸν καὶ βαρβαρικὸν μὴ χλαμύδι μηδὲ πέλτῃ μηδ’ ἀκινάκῃ μηδὲ κάνδυι διορίζειν, ἀλλὰ τὸ μὲν Ἑλληνικὸν ἀρετῇ τὸ δὲ βαρβαρικὸν κακίᾳ τεκμαίρεσθαι, κοινὰς δ’ ἐσθῆτας ἡγεῖσθαι καὶ τραπέζας καὶ γάμους καὶ διαίτας, δι’ αἵματος καὶ τέκνων ἀνακεραννυμένους.

Πλούταρχος, Περὶ τῆς Ἀλεξάνδρου τύχης ἢ ἀρετῆς Α΄, 6, 329A-D

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Η τρίτη περίοδος (Οὐ γάρ … τὴν ἡγεμονίαν) μεταφράζεται ενιαία, γιατί το Οὐ αρνείται το ρήμα της, το ἐνέπλησε, που έρχεται στο τέλος.

Αρχαίο κείμενοΜετάφραση
Καὶ μὴν ἡ πολὺ θαυμαζομένη πολιτεία τοῦ τὴν Στωικῶν αἵρεσιν καταβαλομένου Ζήνωνος εἰς ἓν τοῦτο συντείνει κεφάλαιον,Και βέβαια η πολύ θαυμαστή Πολιτεία του Ζήνωνα, του ιδρυτή της σχολής των Στωικών, αποβλέπει σε αυτό το ένα κύριο σημείο:
ἵνα μὴ κατὰ πόλεις μηδὲ δήμους οἰκῶμεν ἰδίοις ἕκαστοι διωρισμένοι δικαίοις,να μην κατοικούμε χωρισμένοι σε πόλεις και σε δήμους, ξεχωρισμένοι ο καθένας με τους δικούς του νόμους,
ἀλλὰ πάντας ἀνθρώπους ἡγώμεθα δημότας καὶ πολίτας,αλλά να θεωρούμε όλους τους ανθρώπους συνδημότες και συμπολίτες μας,
εἷς δὲ βίος ᾖ καὶ κόσμος, ὥσπερ ἀγέλης συννόμου νόμῳ κοινῷ συντρεφομένης.και να υπάρχει ένας τρόπος ζωής και μία τάξη, όπως σε ένα κοπάδι που βόσκει μαζί και τρέφεται σε κοινό βοσκότοπο (με κοινό νόμο).
Τοῦτο Ζήνων μὲν ἔγραψεν ὥσπερ ὄναρ ἢ εἴδωλον εὐνομίας φιλοσόφου καὶ πολιτείας ἀνατυπωσάμενος,Αυτό ο Ζήνων το έγραψε, αφού το σχημάτισε σαν όνειρο ή σαν εικόνα μιας φιλοσοφικής ευνομίας και πολιτείας,
Ἀλέξανδρος δὲ τῷ λόγῳ τὸ ἔργον παρέσχεν.ενώ ο Αλέξανδρος έδωσε στον λόγο την πράξη (τον έκανε πράξη).
Οὐ γάρ, ὡς Ἀριστοτέλης συνεβούλευεν αὐτῷ, τοῖς μὲν Ἕλλησιν ἡγεμονικῶς τοῖς δὲ βαρβάροις δεσποτικῶς χρώμενος, καὶ τῶν μὲν ὡς φίλων καὶ οἰκείων ἐπιμελόμενος τοῖς δ’ ὡς ζῴοις ἢ φυτοῖς προσφερόμενος, πολέμων πολλῶν καὶ φυγῶν ἐνέπλησε καὶ στάσεων ὑπούλων τὴν ἡγεμονίαν,Γιατί δεν γέμισε την ηγεμονία του με πολλούς πολέμους, εξορίες και ύπουλες στάσεις, συμπεριφερόμενος, όπως τον συμβούλευε ο Αριστοτέλης, στους Έλληνες ως ηγεμόνας και στους βαρβάρους ως δεσπότης, και φροντίζοντας τους πρώτους σαν φίλους και δικούς του ανθρώπους, ενώ στους άλλους φερόμενος σαν σε ζώα ή φυτά·
ἀλλὰ κοινὸς ἥκειν θεόθεν ἁρμοστὴς καὶ διαλλακτὴς τῶν ὅλων νομίζων,αλλά, επειδή πίστευε ότι είχε έρθει από τον θεό ως κοινός ρυθμιστής και συμφιλιωτής όλων,
οὓς τῷ λόγῳ μὴ συνῆγε τοῖς ὅπλοις βιαζόμενοςεξαναγκάζοντας με τα όπλα όσους δεν μπορούσε να ενώσει με τον λόγο,
καὶ εἰς ταὐτὸ συνενεγκὼν τὰ πανταχόθεν,και αφού έφερε μαζί στο ίδιο σημείο τους λαούς από παντού,
ὥσπερ ἐν κρατῆρι φιλοτησίῳ μίξας τοὺς βίους καὶ τὰ ἤθη καὶ τοὺς γάμους καὶ τὰς διαίτας,ανακατεύοντας, σαν μέσα σε κρατήρα φιλίας, τους τρόπους ζωής, τα ήθη, τους γάμους και τις συνήθειες,
πατρίδα μὲν τὴν οἰκουμένην προσέταξεν ἡγεῖσθαι πάντας,διέταξε όλους να θεωρούν πατρίδα τους την οικουμένη,
ἀκρόπολιν δὲ καὶ φρουρὰν τὸ στρατόπεδον,ακρόπολη και φρουρά τους το στρατόπεδο,
συγγενεῖς δὲ τοὺς ἀγαθούς, ἀλλοφύλους δὲ τοὺς πονηρούς·συγγενείς τους τους καλούς και ξένους τους κακούς·
τὸ δ’ Ἑλληνικὸν καὶ βαρβαρικὸν μὴ χλαμύδι μηδὲ πέλτῃ μηδ’ ἀκινάκῃ μηδὲ κάνδυι διορίζειν,και τον Έλληνα και τον βάρβαρο να μην τους ξεχωρίζουν με τη χλαμύδα ούτε με την πέλτη ούτε με τον ακινάκη ούτε με τον κάνδυ,
ἀλλὰ τὸ μὲν Ἑλληνικὸν ἀρετῇ τὸ δὲ βαρβαρικὸν κακίᾳ τεκμαίρεσθαι,αλλά τον Έλληνα να τον αναγνωρίζουν από την αρετή και τον βάρβαρο από την κακία,
κοινὰς δ’ ἐσθῆτας ἡγεῖσθαι καὶ τραπέζας καὶ γάμους καὶ διαίτας, δι’ αἵματος καὶ τέκνων ἀνακεραννυμένους.και να θεωρούν κοινά τα ενδύματα, τα τραπέζια, τους γάμους και τον τρόπο ζωής, αφού ενώνονται μεταξύ τους με το αίμα και με τα παιδιά.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία
καὶ μήνκαι βέβαια, και ακόμη
αἵρεσις, -εως, ἡφιλοσοφική σχολή (από το αἱροῦμαι, διαλέγω)
καταβάλλομαιθεμελιώνω, ιδρύω
συντείνω εἰςαποβλέπω, καταλήγω σε
κεφάλαιον, τόκύριο σημείο
διωρισμένοι (διορίζω, μτχ. παρακ.)χωρισμένοι με όρια
τὰ δίκαιαοι νόμοι, οι θεσμοί δικαίου
δημότης, -ου, ὁμέλος του ίδιου δήμου
κόσμος, ὁτάξη, οργάνωση
σύννομος, -ονπου βόσκει μαζί
ὄναρ, τόόνειρο
εἴδωλον, τόείδωλο, εικόνα
ἀνατυπόομαισχηματίζω, αποτυπώνω στον νου μου
ἡγεμονικῶς / δεσποτικῶςως ηγεμόνας (επικεφαλής ίσων) / ως δεσπότης (αφέντης δούλων)
ὕπουλος, -ονκρυφός, ύπουλος
ἁρμοστής, ὁαυτός που ρυθμίζει, που κάνει τα πράγματα να ταιριάζουν
διαλλακτής, ὁσυμφιλιωτής
κρατὴρ φιλοτήσιοςμεγάλο αγγείο όπου ανακάτευαν κρασί και νερό, για πιοτό φιλίας
δίαιτα, ἡτρόπος ζωής, συνήθειες
χλαμύς, -ύδος, ἡκοντή χλαμύδα, ελληνικός και μακεδονικός μανδύας
πέλτη, ἡμικρή ελαφριά ασπίδα
ἀκινάκης, -ου, ὁκοντό περσικό σπαθί
κάνδυς, -υος, ὁπερσικό ένδυμα με μανίκια
τεκμαίρομαικρίνω από σημάδια, αναγνωρίζω
ἀνακεράννυμαιανακατεύομαι, ενώνομαι

Τα λεξιλογικά: ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής

Λέξη του κειμένουΟμόρριζες λέξεις
θαυμαζομένηθαύμα, θαυμαστής, θαυμάσιος, θαυμασμός
αἵρεσιναίρεση, αιρετικός, διαίρεση, αφαίρεση
συντείνειτάση, τόνος, ένταση, τεντώνω, συντονισμός
οἰκῶμεν, οἰκουμένηνοίκος, οικονομία, κάτοικος, οικισμός, οικουμενικός
ἡγώμεθαηγέτης, ηγεσία, ηγεμονία, ηγούμενος
νόμῳνόμος, νομικός, νομοθεσία, ευνομία, αυτόνομος
ἁρμοστήςαρμονία, αρμόζω, αρμόδιος, αρμός
μίξαςμείγμα, μίξη, μικτός, ανάμειξη
διαίταςδίαιτα, διαιτητής, διαιτολόγος
τεκμαίρεσθαιτεκμήριο, τεκμηρίωση, τεκμηριώνω

Ερμηνεία

Η πολιτεία του Ζήνωνα

Όλη η Πολιτεία του Ζήνωνα, λέει ο Πλούταρχος, «συντείνει» σε ένα κεφάλαιον, και το περιγράφει με τρία σκέλη:

  1. Αρνητικά: να μη ζούμε χωρισμένοι σε πόλεις και δήμους, με ἴδια δίκαια, τον δικό τους νόμο η καθεμιά.
  2. Θετικά: να θεωρούμε όλους τους ανθρώπους δημότες και πολίτες μας.
  3. Αποτέλεσμα: εἷς βίος καὶ κόσμος, ένας τρόπος ζωής και μία τάξη για όλους.

Η εικόνα του κοπαδιού που βόσκει μαζί έχει ένα λογοπαίγνιο: νόμῳ κοινῷ μπορεί να διαβαστεί «με κοινό νόμο» αλλά και να ακουστεί σαν «σε κοινό νομό», σε κοινό βοσκότοπο (το σύννομος είναι από το νομός). Ο νόμος της στωικής πόλης δεν είναι ο νόμος μιας πόλης· είναι ο φυσικός νόμος, ο ίδιος για όλους τους ανθρώπους.

Ο Ζήνων το έγραψε ὥσπερ ὄναρ ἢ εἴδωλον: σαν όνειρο, σαν ουτοπία. Η αντίθεση λόγος / ἔργον οργανώνει τη συνέχεια: ο φιλόσοφος έγραψε τη θεωρία, ο Αλέξανδρος «τῷ λόγῳ τὸ ἔργον παρέσχεν».

Η συμβουλή του Αριστοτέλη και η πολιτική του Αλεξάνδρου

Ο Πλούταρχος βάζει απέναντι δύο πολιτικές:

Η συμβουλή του ΑριστοτέληΗ πράξη του Αλεξάνδρου
Έλληνεςἡγεμονικῶς: ως αρχηγός ίσων, ως φίλους και οικείουςόλοι οι άνθρωποι κοινοί, χωρίς διάκριση
Βάρβαροιδεσποτικῶς: σαν ζώα ή φυτάενώνονται με τους Έλληνες σε γάμους, τραπέζια, ήθη
Αποτέλεσμαπόλεμοι, εξορίες, ὕπουλοι στάσειςμία πατρίδα, η οἰκουμένη

Η συμβουλή που αποδίδεται στον Αριστοτέλη ταιριάζει με ό,τι γράφει στα Πολιτικά: εκεί επικροτεί τον στίχο του Ευριπίδη «βαρβάρων δ’ Ἕλληνας ἄρχειν εἰκός», «ὡς ταὐτὸ φύσει βάρβαρον καὶ δοῦλον ὄν» (1252b8-9), «γιατί από τη φύση βάρβαρος και δούλος είναι το ίδιο». Η ηθική και η πολιτική του Αριστοτέλη είχαν για μέτρο τη μικρή πόλη-κράτος· η νέα οικουμένη ήθελε άλλες αξίες.

Ο Αλέξανδρος, αντίθετα, θεωρεί τον εαυτό του κοινὸν ἁρμοστὴν καὶ διαλλακτὴν τῶν ὅλων, σταλμένο θεόθεν. Ενώνει πρώτα με τον λόγο, την πειθώ, και μόνο όσους δεν πείθονται τους εξαναγκάζει με τα ὅπλα. Η εικόνα του κρατῆρος φιλοτησίου είναι το κέντρο του κειμένου: όπως στον κρατήρα ανακατεύεται το κρασί με το νερό για ένα κοινό ποτό φιλίας, έτσι ανακατεύονται τρόποι ζωής, ήθη, γάμοι και συνήθειες. Ο Πλούταρχος σκέφτεται πιθανότατα τους γάμους των Σούσων (324 π.Χ.), όπου Μακεδόνες αξιωματικοί παντρεύτηκαν Περσίδες, και το συμπόσιο της Ώπιδας, όπου κατά τον Αρριανό ο Αλέξανδρος προσευχήθηκε για «ὁμόνοιάν τε καὶ κοινωνίαν τῆς ἀρχῆς Μακεδόσι καὶ Πέρσαις» (Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις 7.11.9).

Ένα νέο κριτήριο για το Ἑλληνικόν

Η τελευταία περίοδος επαναπροσδιορίζει τις λέξεις. Ως τότε ο Έλληνας και ο βάρβαρος ξεχώριζαν από εξωτερικά σημάδια: η χλαμύς και η πέλτη ήταν ελληνικά, ο ἀκινάκης και ο κάνδυς περσικά. Ο Αλέξανδρος τα καταργεί ως κριτήρια. Το Ἑλληνικὸν κρίνεται από την ἀρετή και το βαρβαρικὸν από την κακία: οι λέξεις γίνονται ηθικές κατηγορίες, όχι εθνικές. Με την ίδια λογική συγγενεῖς είναι οι καλοί και ἀλλόφυλοι οι κακοί, όποια κι αν είναι η καταγωγή τους.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. «Ζήνων μὲν ἔγραψεν … Ἀλέξανδρος δὲ τῷ λόγῳ τὸ ἔργον παρέσχεν»: Με ποιους τρόπους, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο Αλέξανδρος έκανε πράξη το όραμα του Ζήνωνα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Β. Να συγκρίνεις το κριτήριο του Πλουτάρχου για το Ἑλληνικόν με τον Ισοκράτη, Πανηγυρικός 50: «καὶ μᾶλλον Ἕλληνας καλεῖσθαι τοὺς τῆς παιδεύσεως τῆς ἡμετέρας ἢ τοὺς τῆς κοινῆς φύσεως μετέχοντας».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε ποιο «ἓν κεφάλαιον» καταλήγει, κατά τον Πλούταρχο, η Πολιτεία του Ζήνωνα;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Ποια φιλοσοφική σχολή ίδρυσε ο Ζήνων, κατά το κείμενο, και πώς λεγόταν το έργο του για την ιδανική πόλη;

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα ΣΤ.21 από το Περὶ τῆς Ἀλεξάνδρου τύχης ἢ ἀρετῆς του Πλουτάρχου (6, 329A-D).
  • Να περιγράφεις την πολιτεία του Ζήνωνα και να εξηγείς πώς, κατά τον Πλούταρχο, ο Αλέξανδρος έκανε τον λόγο της έργο.
  • Να αντιπαραθέτεις τη συμβουλή του Αριστοτέλη στην πολιτική του Αλεξάνδρου και να ερμηνεύεις το νέο κριτήριο για το Ἑλληνικόν και το βαρβαρικόν.
  • Να συγκρίνεις το κείμενο με τον Πανηγυρικό του Ισοκράτη και να βρίσκεις ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;