Ε.16 Η πόλις
Αριστοτέλης, Πολιτικά Α 1: η πόλη ως κοινωνία, και ο σκοπός της, το εὖ ζῆν.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος Γ΄ Λυκείου, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2023 Α. Διδαγμένο κείμενο
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Ε.16 από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη (Α 1, 1252a1-7· b27-32).
- Να εξηγείς γιατί η πόλη είναι η κυριότατη κοινωνία και σε ποιο αγαθό αποβλέπει.
- Να διακρίνεις τον λόγο δημιουργίας (ζῆν) από τον λόγο ύπαρξης (εὖ ζῆν) της πόλης και να εξηγείς την αυτάρκεια.
- Να τεκμηριώνεις, με την έννοια του τέλους, ότι η πόλη υπάρχει φύσει, και να βρίσκεις ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής.
Το πλαίσιο
Τα Πολιτικά είναι η πραγματεία του Αριστοτέλη για την πόλη: τι είναι, από τι αποτελείται, ποια πολιτεύματα υπάρχουν και ποιο είναι το καλύτερο. Το απόσπασμα που διαβάζουμε είναι η αρχή του έργου (βιβλίο Α, κεφ. 1–2). Μιλά ο ίδιος ο φιλόσοφος, σε ύφος παράδοσης: ορίζει, συλλογίζεται, συμπεραίνει.
Το κείμενο έχει δύο τμήματα. Το πρώτο (1252a1-7) ορίζει την πόλη ως κοινωνία που αποβλέπει στο ανώτατο αγαθό. Ανάμεσα στα δύο τμήματα ο Αριστοτέλης περιγράφει πώς γεννιούνται οι πρώτες κοινωνίες· το βιβλίο το σημειώνει με «[…]». Εκεί λέει, για παράδειγμα:
ἡ μὲν οὖν εἰς πᾶσαν ἡμέραν συνεστηκυῖα κοινωνία κατὰ φύσιν οἶκός ἐστιν […] ἡ δ’ ἐκ πλειόνων οἰκιῶν κοινωνία πρώτη χρήσεως ἕνεκεν μὴ ἐφημέρου κώμη.
Πολιτικά 1252b12-16
«Η κοινωνία που έχει συγκροτηθεί σύμφωνα με τη φύση για τις ανάγκες κάθε μέρας είναι το σπίτι (η οικογένεια) […]· η πρώτη κοινωνία που αποτελείται από περισσότερα σπίτια, για ανάγκες που δεν είναι καθημερινές, είναι η κώμη (το χωριό).» (μετάφραση δική μας)
Το δεύτερο τμήμα (1252b27-32) φτάνει στο τελευταίο σκαλί: την πόλη.
Το κείμενο
Ἐπειδὴ πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινὰ οὖσαν καὶ πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν συνεστηκυῖαν (τοῦ γὰρ εἶναι δοκοῦντος ἀγαθοῦ χάριν πάντα πράττουσι πάντες), δῆλον ὡς πᾶσαι μὲν ἀγαθοῦ τινος στοχάζονται, μάλιστα δὲ καὶ τοῦ κυριωτάτου πάντων ἡ πασῶν κυριωτάτη καὶ πάσας περιέχουσα τὰς ἄλλας. Αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ καλουμένη πόλις καὶ ἡ κοινωνία ἡ πολιτική. […] Ἡ δ’ ἐκ πλειόνων κωμῶν κοινωνία τέλειος πόλις, ἤδη πάσης ἔχουσα πέρας τῆς αὐταρκείας ὡς ἔπος εἰπεῖν, γινομένη μὲν τοῦ ζῆν ἕνεκεν, οὖσα δὲ τοῦ εὖ ζῆν. Διὸ πᾶσα πόλις φύσει ἔστιν, εἴπερ καὶ αἱ πρῶται κοινωνίαι. Τέλος γὰρ αὕτη ἐκείνων, ἡ δὲ φύσις τέλος ἐστίν.
Αριστοτέλης, Πολιτικά Α 1.1·8, 1252a1-7· b27-32
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι εννοείται ή κάνει την απόδοση πιο καθαρή.
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Ἐπειδὴ πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινὰ οὖσαν | Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη είναι ένα είδος κοινωνίας |
| καὶ πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν συνεστηκυῖαν | και ότι κάθε κοινωνία έχει συγκροτηθεί για χάρη κάποιου αγαθού |
| (τοῦ γὰρ εἶναι δοκοῦντος ἀγαθοῦ χάριν πάντα πράττουσι πάντες), | (γιατί όλοι κάνουν τα πάντα για χάρη εκείνου που θεωρούν ότι είναι αγαθό), |
| δῆλον ὡς πᾶσαι μὲν ἀγαθοῦ τινος στοχάζονται, | είναι φανερό ότι όλες (οι κοινωνίες) στοχεύουν σε κάποιο αγαθό, |
| μάλιστα δὲ καὶ τοῦ κυριωτάτου πάντων ἡ πασῶν κυριωτάτη καὶ πάσας περιέχουσα τὰς ἄλλας. | περισσότερο όμως από όλες (στοχεύει) και στο κυριότερο από όλα τα αγαθά εκείνη που είναι η κυριότερη από όλες και περιλαμβάνει όλες τις άλλες. |
| Αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ καλουμένη πόλις καὶ ἡ κοινωνία ἡ πολιτική. | Αυτή είναι η λεγόμενη πόλη, η πολιτική κοινωνία. |
| […] Ἡ δ’ ἐκ πλειόνων κωμῶν κοινωνία τέλειος πόλις, | […] Η τέλεια (ολοκληρωμένη) κοινωνία που αποτελείται από περισσότερες κώμες είναι η πόλη, |
| ἤδη πάσης ἔχουσα πέρας τῆς αὐταρκείας ὡς ἔπος εἰπεῖν, | που έχει φτάσει πια, θα λέγαμε, στο ανώτατο όριο της πλήρους αυτάρκειας· |
| γινομένη μὲν τοῦ ζῆν ἕνεκεν, οὖσα δὲ τοῦ εὖ ζῆν. | δημιουργείται για να εξασφαλίσει τη ζωή, υπάρχει όμως για να εξασφαλίζει την καλή ζωή. |
| Διὸ πᾶσα πόλις φύσει ἔστιν, εἴπερ καὶ αἱ πρῶται κοινωνίαι. | Γι’ αυτό κάθε πόλη υπάρχει εκ φύσεως, αφού (υπάρχουν εκ φύσεως) και οι πρώτες κοινωνίες. |
| Τέλος γὰρ αὕτη ἐκείνων, ἡ δὲ φύσις τέλος ἐστίν. | Γιατί αυτή είναι το τέλος (ο σκοπός, η ολοκλήρωση) εκείνων, και η φύση (ενός όντος) είναι το τέλος του. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| κοινωνία, ἡ | ένωση ανθρώπων με κοινό σκοπό, κοινότητα· όχι η «κοινωνία» με τη σημερινή γενική σημασία |
| συνεστηκυῖαν (συνίσταμαι, μτχ. παρακ.) | που έχει συγκροτηθεί, έχει συσταθεί |
| ἕνεκεν, χάριν (+ γεν.) | για χάρη του, για τον σκοπό |
| δοκοῦντος (δοκῶ) | αυτού που φαίνεται, που θεωρείται |
| στοχάζομαι (+ γεν.) | στοχεύω, αποβλέπω σε |
| κυριώτατος, -η, -ον | ο πιο κύριος: ο σπουδαιότερος, αυτός που έχει τη μεγαλύτερη εξουσία |
| περιέχω | περιλαμβάνω, εμπεριέχω |
| κώμη, ἡ | χωριό, μικρός οικισμός |
| τέλειος, -ος (ή -α), -ον | ολοκληρωμένος, που έφτασε στο τέλος του |
| πέρας, -ατος, τό | όριο, ολοκλήρωση |
| αὐτάρκεια, ἡ | το να επαρκεί κανείς στον εαυτό του, να μη χρειάζεται τίποτα απ’ έξω |
| ὡς ἔπος εἰπεῖν | θα λέγαμε, σχεδόν |
| εὖ ζῆν | η καλή, ευτυχισμένη ζωή |
| εἴπερ | αφού βέβαια, εφόσον |
| τέλος, -ους, τό | σκοπός· ολοκλήρωση, τελική μορφή |
Τα λεξιλογικά: ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής
| Λέξη του κειμένου | Ομόρριζες λέξεις |
|---|---|
| ὁρῶμεν (ὁρῶ) | όραμα, όραση, ορατός, αόρατος, πανόραμα |
| κοινωνίαν | κοινός, κοινότητα, κοινωνικός, επικοινωνία, κοινοποίηση |
| πράττουσι (πράττω) | πράξη, πράγμα, πρακτικός, πραγματικός, διαπραγμάτευση |
| στοχάζονται | στόχος, στοχασμός, εύστοχος, άστοχος, στοχαστής |
| περιέχουσα (ἔχω) | περιεχόμενο, σχέση, σχήμα, ανοχή, εποχή |
| αὐταρκείας | αυτάρκης, αρκετός, επαρκής, ανεπάρκεια |
| ζῆν | ζωή, ζώο, ζωντανός, ζωτικός, ζωολογία |
| φύσει | φύση, φυσικός, φυτό, φύτρο, μεταφυσική |
| τέλος, τέλειος | τελικός, τελειότητα, τελεσίγραφο, συντέλεια, εντελώς |
Στο ἔχω συνυπάρχουν δύο θέματα, ἐχ- και σχ- (ἕξω, ἔσχον). Γι’ αυτό στα λεξιλογικά δεκτές είναι και οι λέξεις από το σχ-: σχέση, σχήμα.
Ερμηνεία
Η πόλη είναι κοινωνία, και κάθε κοινωνία έχει σκοπό
Ο Αριστοτέλης ξεκινά από δύο διαπιστώσεις που «βλέπουμε» (ὁρῶμεν), δηλαδή από την εμπειρία, όχι από θεωρία: (α) κάθε πόλη είναι ένα είδος κοινωνίας και (β) κάθε κοινωνία συγκροτείται για χάρη κάποιου αγαθού. Τη δεύτερη την αιτιολογεί με μια γενική αρχή της ανθρώπινης πράξης, στην παρένθεση: όλοι κάνουν τα πάντα για κάτι που θεωρούν καλό. Η λέξη δοκοῦντος είναι προσεκτική: ο άνθρωπος μπορεί να κάνει λάθος για το τι είναι αγαθό, αλλά πάντα κάποιο αγαθό επιδιώκει.
Με την ίδια σκέψη ανοίγουν και τα Ἠθικὰ Νικομάχεια: κάθε τέχνη, κάθε έρευνα, κάθε πράξη και κάθε επιλογή στοχεύει σε κάποιο αγαθό (1094a1-3). Η ηθική και η πολιτική του Αριστοτέλη στηρίζονται στο ίδιο θεμέλιο: την τελολογία, την ιδέα ότι κάθε τι έχει έναν σκοπό, ένα τέλος.
Η κυριότατη κοινωνία και το κυριότατο αγαθό
Αν όλες οι κοινωνίες στοχεύουν σε κάποιο αγαθό, υπάρχει μία που στοχεύει «μάλιστα» στο κυριότατο από όλα. Είναι αυτή που έχει δύο γνωρίσματα:
- είναι η κυριότατη πασῶν: η πιο σημαντική, αυτή που έχει τον τελευταίο λόγο·
- περιέχει όλες τις άλλες: μέσα της υπάρχουν τα σπίτια, οι κώμες, οι σύλλογοι.
Αυτή είναι η πόλις, η κοινωνία ἡ πολιτική. Το επιχείρημα είναι αναλογικό: όσο πιο περιεκτική μια κοινωνία, τόσο πιο ψηλό το αγαθό της. Το κυριότατο αγαθό, όπως ξέρουμε από τα Ἠθικὰ, είναι η ευδαιμονία.
Η γένεση της πόλης: οἶκος, κώμη, πόλις
Στο δεύτερο τμήμα ο Αριστοτέλης εφαρμόζει τη γενετική μέθοδο: για να καταλάβεις κάτι, το παρακολουθείς από τη γέννησή του. Πρώτα ο οἶκος, για τις καθημερινές ανάγκες· έπειτα η κώμη, από πολλά σπίτια, για ανάγκες που δεν είναι καθημερινές· τέλος η πόλις, από πολλές κώμες. Η πόλη είναι το τελευταίο σκαλί, και γι’ αυτό λέγεται τέλειος: όχι «άψογη», αλλά ολοκληρωμένη.
Αυτάρκεια
Η πόλη έχει φτάσει στο πέρας τῆς αὐταρκείας, στο ανώτατο σημείο της αυτάρκειας. Αυτάρκης είναι η κοινότητα που έχει μέσα της όσα χρειάζονται για να ζήσουν καλά οι πολίτες της: υλικά αγαθά, άμυνα, θεσμούς δικαιοσύνης. Ο οἶκος και η κώμη δεν τα έχουν όλα. Η προσθήκη ὡς ἔπος εἰπεῖν («θα λέγαμε») μετριάζει τη διατύπωση: καμία πόλη δεν είναι απόλυτα αυτάρκης, αλλά η πόλη είναι το πιο κοντινό σε αυτό.
Ζῆν και εὖ ζῆν
Η περίοδος γινομένη μὲν τοῦ ζῆν ἕνεκεν, οὖσα δὲ τοῦ εὖ ζῆν είναι η πιο γνωστή του κειμένου. Τα μὲν … δὲ αντιθέτουν δύο πράγματα:
| Μετοχή | Σκοπός | Τι σημαίνει | |
|---|---|---|---|
| Λόγος δημιουργίας | γινομένη | τοῦ ζῆν ἕνεκεν | η επιβίωση: τροφή, στέγη, ασφάλεια |
| Λόγος ύπαρξης | οὖσα | τοῦ εὖ ζῆν (ἕνεκεν) | η καλή ζωή: αρετή, δικαιοσύνη, ευδαιμονία |
Η πόλη γεννιέται από την ανάγκη, αλλά υπάρχει για κάτι ανώτερο. Το εὖ ζῆν δεν είναι η άνετη ζωή· είναι η ζωή σύμφωνα με την αρετή, που για τον Αριστοτέλη ταυτίζεται με την ευδαιμονία.
Η πόλη υπάρχει φύσει
Το συμπέρασμα (Διὸ) στηρίζεται σε δύο προκείμενες:
- Οι πρώτες κοινωνίες, ο οἶκος και η κώμη, υπάρχουν φύσει (αυτό το έχει δείξει στο τμήμα που λείπει).
- Η πόλη είναι το τέλος τους, και η φύση κάθε πράγματος είναι το τέλος του: η μορφή που παίρνει όταν ολοκληρωθεί η εξέλιξή του. Όπως λέει λίγο μετά, φύση του ανθρώπου, του αλόγου ή του σπιτιού λέμε αυτό που είναι το καθένα όταν ολοκληρωθεί η γένεσή του.
Άρα, αφού οι πρώτες κοινωνίες είναι φυσικές και η πόλη είναι η ολοκλήρωσή τους, η πόλη είναι κι αυτή φυσική. Η θέση αυτή απαντά, πιθανότατα, σε σοφιστές που θεωρούσαν τους νόμους και την πόλη ανθρώπινες συμβάσεις (νόμῳ), αντίθετες στη φύση (φύσει).
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. «γινομένη μὲν τοῦ ζῆν ἕνεκεν, οὖσα δὲ τοῦ εὖ ζῆν»: Να εξηγήσεις τη διάκριση που κάνει ο Αριστοτέλης ανάμεσα στον λόγο δημιουργίας και στον λόγο ύπαρξης της πόλης.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Εντοπισμός. Η φράση αντιθέτει, με το σχήμα μὲν … δὲ, δύο μετοχές που αναφέρονται στην πόλη: τη γινομένη (πώς δημιουργείται) και την οὖσα (για ποιον λόγο υπάρχει).
Λόγος δημιουργίας: τὸ ζῆν. Η πόλη γεννήθηκε για να καλύψει τις ανάγκες της επιβίωσης, που ο οἶκος και η κώμη δεν μπορούσαν να καλύψουν πλήρως: τροφή, προστασία, ανταλλαγές. Αυτός είναι ο αρχικός, ο υλικός λόγος.
Λόγος ύπαρξης: τὸ εὖ ζῆν. Όταν η πόλη υπάρξει, ο σκοπός της ξεπερνά την επιβίωση. Υπάρχει για να εξασφαλίζει την καλή ζωή, δηλαδή την ενάρετη και ευτυχισμένη ζωή των πολιτών. Αυτό είναι το τέλος της, το «κυριότατο αγαθό» του πρώτου τμήματος.
Σύνδεση. Η διάκριση στηρίζει όλο το κείμενο: επειδή η πόλη υπάρχει για το εὖ ζῆν, είναι αυτάρκης και τέλειος· και επειδή είναι το τέλος των πρώτων κοινωνιών, υπάρχει φύσει. Η επιβίωση είναι η αφετηρία, η ευδαιμονία ο προορισμός.
Παράδειγμα 2
Θέμα Β. Να συγκρίνεις την άποψη του Αριστοτέλη για τη δημιουργία της πόλης με τον Πλάτωνα, Πολιτεία 369b-c: «γίγνεται τοίνυν, ἦν δ’ ἐγώ, πόλις, ὡς ἐγᾦμαι, ἐπειδὴ τυγχάνει ἡμῶν ἕκαστος οὐκ αὐτάρκης, ἀλλὰ πολλῶν ὢν ἐνδεής».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το παράλληλο σε μετάφραση (δική μας). «Η πόλη λοιπόν, είπα εγώ, όπως νομίζω, γεννιέται επειδή ο καθένας μας δεν είναι αυτάρκης, αλλά έχει ανάγκη από πολλά.» Μιλά ο Σωκράτης· ο Πλάτων «χτίζει» μια πόλη με τον λόγο για να δει πού βρίσκεται η δικαιοσύνη.
Ομοιότητα. Και οι δύο φιλόσοφοι βλέπουν στην αρχή της πόλης την ανάγκη. Το «οὐκ αὐτάρκης» του Πλάτωνα αντιστοιχεί στο «τοῦ ζῆν ἕνεκεν» του Αριστοτέλη: κανείς μόνος του δεν μπορεί να καλύψει όσα χρειάζεται για να ζήσει. Και οι δύο συνδέουν την πόλη με την αυτάρκεια.
Διαφορά. Ο Πλάτων εδώ μένει στον λόγο δημιουργίας: η πόλη γεννιέται από την αδυναμία του ατόμου. Ο Αριστοτέλης προχωρεί στον λόγο ύπαρξης: η πόλη υπάρχει για το εὖ ζῆν. Και ενώ ο Πλάτων ξεκινά από το άτομο και τις ανάγκες του, ο Αριστοτέλης ξεκινά από τις πρώτες κοινωνίες (οἶκος, κώμη) και δείχνει ότι η πόλη είναι η φυσική τους ολοκλήρωση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Με ποια δύο ονόματα ονομάζει ο Αριστοτέλης την κοινωνία που είναι η κυριότατη και περιέχει όλες τις άλλες;
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Ε.16 από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη (Α 1, 1252a1-7· b27-32).
- Να εξηγείς γιατί η πόλη είναι η κυριότατη κοινωνία και σε ποιο αγαθό αποβλέπει.
- Να διακρίνεις τον λόγο δημιουργίας (ζῆν) από τον λόγο ύπαρξης (εὖ ζῆν) της πόλης και να εξηγείς την αυτάρκεια.
- Να τεκμηριώνεις, με την έννοια του τέλους, ότι η πόλη υπάρχει φύσει, και να βρίσκεις ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.