Ανάλυση του λευκού φωτός και χρώματα
Πώς ένα πρίσμα ανοίγει το λευκό φως σε ουράνιο τόξο.
22 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Γενικής Παιδείας, §3.4
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς ότι το λευκό φως είναι μείγμα χρωμάτων και πώς το ανέλυσε ο Νεύτων με ένα πρίσμα.
- Να συνδέεις τον διασκεδασμό με την εξάρτηση του δείκτη διάθλασης από το μήκος κύματος.
- Να εξηγείς τον σχηματισμό του ουράνιου τόξου.
- Να εξηγείς γιατί ένα σώμα έχει το χρώμα που έχει και πώς αλλάζει αυτό με τον φωτισμό.
Το πείραμα του Νεύτωνα
Το 1666 ο Νεύτων άφησε μια λεπτή δέσμη ηλιακού φωτός να περάσει από μια τρύπα στο παραθυρόφυλλο ενός σκοτεινού δωματίου και να πέσει πάνω σε ένα γυάλινο πρίσμα. Στον απέναντι τοίχο δεν εμφανίστηκε μια λευκή κηλίδα, αλλά μια μακρόστενη ταινία χρωμάτων: κόκκινο, πορτοκαλί, κίτρινο, πράσινο, μπλε, ιώδες. Τέτοια ταινία λέγεται φάσμα.
Η εξήγηση που επικρατούσε ως τότε ήταν ότι το γυαλί «χρωματίζει» το φως. Ο Νεύτων την έλεγξε με δύο ακόμα πειράματα:
- Απομόνωσε ένα χρώμα, το κόκκινο, και το πέρασε από δεύτερο πρίσμα. Βγήκε πάλι κόκκινο. Το πρίσμα δεν πρόσθεσε κανένα καινούργιο χρώμα.
- Έβαλε δεύτερο πρίσμα ανάποδα, μετά το πρώτο. Τα χρώματα ξανάσμιξαν και έδωσαν πάλι λευκό φως.
Το συμπέρασμα ήταν ριζικό: το λευκό φως δεν είναι το «καθαρό» φως. Είναι μείγμα όλων των χρωμάτων, και το πρίσμα απλώς τα χωρίζει. Το φως ενός μόνο χρώματος, που δεν αναλύεται άλλο, λέγεται μονοχρωματικό.
Γιατί χωρίζονται τα χρώματα
Στην προηγούμενη ενότητα είδες ότι μέσα σε ένα υλικό το φως κινείται με ταχύτητα . Αυτό που δεν είπαμε είναι ότι ο δείκτης διάθλασης ενός υλικού δεν είναι ίδιος για όλα τα χρώματα. Εξαρτάται από το μήκος κύματος του φωτός:
| Χρώμα | Μήκος κύματος στο κενό (περίπου) | σε κοινό γυαλί |
|---|---|---|
| κόκκινο | nm | |
| κίτρινο | nm | |
| μπλε | nm | έως |
| ιώδες | nm |
Όσο μικρότερο το μήκος κύματος, τόσο μεγαλύτερος ο δείκτης, και τόσο περισσότερο εκτρέπεται το φως όταν διαθλάται. Το ιώδες στρίβει περισσότερο από όλα, το κόκκινο λιγότερο. Μπαίνοντας στο πρίσμα και ξανά βγαίνοντας, τα χρώματα απομακρύνονται όλο και περισσότερο μεταξύ τους.
Η εξάρτηση του δείκτη διάθλασης από το μήκος κύματος λέγεται διασκεδασμός του φωτός, και η ανάλυση του λευκού φωτός σε χρώματα είναι το πιο γνωστό αποτέλεσμά του.
Το ουράνιο τόξο
Το ουράνιο τόξο είναι ένα πρίσμα από εκατομμύρια σταγόνες. Για να το δεις, πρέπει ο Ήλιος να είναι πίσω σου και οι σταγόνες της βροχής μπροστά σου.
Σε κάθε σταγόνα το ηλιακό φως:
- διαθλάται μπαίνοντας, και τα χρώματα αρχίζουν να χωρίζουν,
- ανακλάται στο πίσω μέρος της σταγόνας,
- διαθλάται ξανά βγαίνοντας, και τα χρώματα χωρίζουν ακόμα περισσότερο.
Κάθε χρώμα βγαίνει με λίγο διαφορετική γωνία σε σχέση με τις ακτίνες του Ήλιου: περίπου για το κόκκινο και για το ιώδες. Από κάθε σταγόνα λοιπόν φτάνει στο μάτι σου ένα μόνο χρώμα, ανάλογα με το πού βρίσκεται. Οι σταγόνες που στέλνουν κόκκινο σχηματίζουν το εξωτερικό τόξο, εκείνες που στέλνουν ιώδες το εσωτερικό.

Το χρώμα των σωμάτων
Ένα μήλο δεν «έχει» κόκκινο χρώμα με τον τρόπο που έχει μάζα. Όταν το λευκό φως πέφτει πάνω του, η επιφάνειά του απορροφά τα περισσότερα χρώματα και ανακλά κυρίως το κόκκινο. Αυτό φτάνει στο μάτι σου.
- Ένα λευκό σώμα ανακλά όλα τα χρώματα σχεδόν εξίσου.
- Ένα μαύρο σώμα τα απορροφά σχεδόν όλα. Γι' αυτό ζεσταίνεται περισσότερο στον ήλιο.
- Ένα διαφανές χρωματιστό σώμα, όπως ένα κόκκινο γυαλί ή φίλτρο, αφήνει να περάσει μόνο το δικό του χρώμα και απορροφά τα υπόλοιπα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε ένα γυαλί ο δείκτης διάθλασης είναι για το κόκκινο και για το ιώδες. Βρες την ταχύτητα κάθε χρώματος μέσα στο γυαλί.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κόκκινο: m/s
Ιώδες: m/s
Η διαφορά είναι μικρή, λιγότερο από , κι όμως αρκεί για να ανοίξει το λευκό φως σε ταινία χρωμάτων. Το κόκκινο είναι το πιο γρήγορο μέσα στο γυαλί.
Παράδειγμα 2
Κόκκινο φως μήκους κύματος nm στο κενό μπαίνει σε γυαλί με . Πόσο γίνεται το μήκος κύματος, και τι χρώμα έχει το φως μέσα στο γυαλί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
nm
Στο κενό, nm θα ήταν μπλε φως. Μέσα στο γυαλί όμως το φως μας είναι κόκκινο.
Ο λόγος: η συχνότητα δεν αλλάζει όταν το φως αλλάζει μέσο, και η συχνότητα είναι αυτή που καθορίζει το χρώμα. Γι' αυτό οι πίνακες των χρωμάτων δίνουν πάντα το μήκος κύματος στο κενό.
Παράδειγμα 3
Μια κόκκινη μπλούζα φωτίζεται μόνο με μπλε φως. Τι χρώμα φαίνεται;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η μπλούζα είναι κόκκινη επειδή ανακλά το κόκκινο και απορροφά τα άλλα χρώματα.
Το μπλε φως που πέφτει πάνω της απορροφάται. Κόκκινο δεν υπάρχει στον φωτισμό, άρα δεν έχει τι να ανακλάσει.
Φαίνεται σκούρα, σχεδόν μαύρη. Γι' αυτό σε ένα κατάστημα με περίεργο φωτισμό είναι καλή ιδέα να κοιτάξεις ένα ρούχο και στο φως της μέρας.
Παράδειγμα 4
Γιατί στο ουράνιο τόξο το κόκκινο είναι πάντα έξω και το ιώδες μέσα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μέσα στη σταγόνα το κόκκινο έχει τον μικρότερο δείκτη διάθλασης, άρα εκτρέπεται λιγότερο, και το ιώδες τον μεγαλύτερο.
Μετά τις δύο διαθλάσεις και την ανάκλαση, το κόκκινο βγαίνει σε γωνία περίπου από τις ακτίνες του Ήλιου, το ιώδες σε περίπου .
Για να φτάσει κόκκινο στο μάτι σου, η σταγόνα πρέπει να βρίσκεται σε γωνία από τη γραμμή που περνά από τον Ήλιο και το κεφάλι σου. Για ιώδες, σε . Οι σταγόνες του κόκκινου είναι λοιπόν πιο ψηλά, πιο μακριά από το κέντρο του τόξου.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Λευκό φως περνά από γυάλινο πρίσμα. Ποιο χρώμα του φάσματος εκτρέπεται λιγότερο;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς ότι το λευκό φως είναι μείγμα χρωμάτων και πώς το ανέλυσε ο Νεύτων με ένα πρίσμα.
- Να συνδέεις τον διασκεδασμό με την εξάρτηση του δείκτη διάθλασης από το μήκος κύματος.
- Να εξηγείς τον σχηματισμό του ουράνιου τόξου.
- Να εξηγείς γιατί ένα σώμα έχει το χρώμα που έχει και πώς αλλάζει αυτό με τον φωτισμό.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.