Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ανάλυση του λευκού φωτός και χρώματα

Πώς ένα πρίσμα ανοίγει το λευκό φως σε ουράνιο τόξο.

22 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Γενικής Παιδείας, §3.4

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς ότι το λευκό φως είναι μείγμα χρωμάτων και πώς το ανέλυσε ο Νεύτων με ένα πρίσμα.
  2. Να συνδέεις τον διασκεδασμό με την εξάρτηση του δείκτη διάθλασης από το μήκος κύματος.
  3. Να εξηγείς τον σχηματισμό του ουράνιου τόξου.
  4. Να εξηγείς γιατί ένα σώμα έχει το χρώμα που έχει και πώς αλλάζει αυτό με τον φωτισμό.

Το πείραμα του Νεύτωνα

Το 1666 ο Νεύτων άφησε μια λεπτή δέσμη ηλιακού φωτός να περάσει από μια τρύπα στο παραθυρόφυλλο ενός σκοτεινού δωματίου και να πέσει πάνω σε ένα γυάλινο πρίσμα. Στον απέναντι τοίχο δεν εμφανίστηκε μια λευκή κηλίδα, αλλά μια μακρόστενη ταινία χρωμάτων: κόκκινο, πορτοκαλί, κίτρινο, πράσινο, μπλε, ιώδες. Τέτοια ταινία λέγεται φάσμα.

Η εξήγηση που επικρατούσε ως τότε ήταν ότι το γυαλί «χρωματίζει» το φως. Ο Νεύτων την έλεγξε με δύο ακόμα πειράματα:

  • Απομόνωσε ένα χρώμα, το κόκκινο, και το πέρασε από δεύτερο πρίσμα. Βγήκε πάλι κόκκινο. Το πρίσμα δεν πρόσθεσε κανένα καινούργιο χρώμα.
  • Έβαλε δεύτερο πρίσμα ανάποδα, μετά το πρώτο. Τα χρώματα ξανάσμιξαν και έδωσαν πάλι λευκό φως.

Το συμπέρασμα ήταν ριζικό: το λευκό φως δεν είναι το «καθαρό» φως. Είναι μείγμα όλων των χρωμάτων, και το πρίσμα απλώς τα χωρίζει. Το φως ενός μόνο χρώματος, που δεν αναλύεται άλλο, λέγεται μονοχρωματικό.

Γιατί χωρίζονται τα χρώματα

Στην προηγούμενη ενότητα είδες ότι μέσα σε ένα υλικό το φως κινείται με ταχύτητα υ=c/n\upsilon = c/n. Αυτό που δεν είπαμε είναι ότι ο δείκτης διάθλασης nn ενός υλικού δεν είναι ίδιος για όλα τα χρώματα. Εξαρτάται από το μήκος κύματος του φωτός:

ΧρώμαΜήκος κύματος στο κενό (περίπου)nn σε κοινό γυαλί
κόκκινο700700 nm1,511{,}51
κίτρινο580580 nm1,521{,}52
μπλε470470 nm1,521{,}52 έως 1,531{,}53
ιώδες400400 nm1,531{,}53

Όσο μικρότερο το μήκος κύματος, τόσο μεγαλύτερος ο δείκτης, και τόσο περισσότερο εκτρέπεται το φως όταν διαθλάται. Το ιώδες στρίβει περισσότερο από όλα, το κόκκινο λιγότερο. Μπαίνοντας στο πρίσμα και ξανά βγαίνοντας, τα χρώματα απομακρύνονται όλο και περισσότερο μεταξύ τους.

Η εξάρτηση του δείκτη διάθλασης από το μήκος κύματος λέγεται διασκεδασμός του φωτός, και η ανάλυση του λευκού φωτός σε χρώματα είναι το πιο γνωστό αποτέλεσμά του.

Το ουράνιο τόξο

Το ουράνιο τόξο είναι ένα πρίσμα από εκατομμύρια σταγόνες. Για να το δεις, πρέπει ο Ήλιος να είναι πίσω σου και οι σταγόνες της βροχής μπροστά σου.

Σε κάθε σταγόνα το ηλιακό φως:

  1. διαθλάται μπαίνοντας, και τα χρώματα αρχίζουν να χωρίζουν,
  2. ανακλάται στο πίσω μέρος της σταγόνας,
  3. διαθλάται ξανά βγαίνοντας, και τα χρώματα χωρίζουν ακόμα περισσότερο.

Κάθε χρώμα βγαίνει με λίγο διαφορετική γωνία σε σχέση με τις ακτίνες του Ήλιου: περίπου 42°42° για το κόκκινο και 40°40° για το ιώδες. Από κάθε σταγόνα λοιπόν φτάνει στο μάτι σου ένα μόνο χρώμα, ανάλογα με το πού βρίσκεται. Οι σταγόνες που στέλνουν κόκκινο σχηματίζουν το εξωτερικό τόξο, εκείνες που στέλνουν ιώδες το εσωτερικό.

Ένα ουράνιο τόξο κατεβαίνει από τα σύννεφα ως τη θάλασσα, μπροστά σε έναν πράσινο λόφο που μπαίνει στη θάλασσα. Ο ουρανός είναι γκρίζος, με λίγα γαλάζια κομμάτια.
Ουράνιο τόξο πάνω από τον όρμο του Κορθίου στην Άνδρο. Κάθε σταγόνα της βροχής δρα σαν μικρό πρίσμα. Το κόκκινο βγαίνει από τις σταγόνες με λίγο μεγαλύτερη γωνία από το ιώδες, γι' αυτό είναι στην εξωτερική πλευρά του τόξου και το ιώδες στην εσωτερική.Φωτογραφία: Ελευθέριος Κεχαγιάς · CC BY-SA 3.0 gr · Wikimedia Commons

Το χρώμα των σωμάτων

Ένα μήλο δεν «έχει» κόκκινο χρώμα με τον τρόπο που έχει μάζα. Όταν το λευκό φως πέφτει πάνω του, η επιφάνειά του απορροφά τα περισσότερα χρώματα και ανακλά κυρίως το κόκκινο. Αυτό φτάνει στο μάτι σου.

  • Ένα λευκό σώμα ανακλά όλα τα χρώματα σχεδόν εξίσου.
  • Ένα μαύρο σώμα τα απορροφά σχεδόν όλα. Γι' αυτό ζεσταίνεται περισσότερο στον ήλιο.
  • Ένα διαφανές χρωματιστό σώμα, όπως ένα κόκκινο γυαλί ή φίλτρο, αφήνει να περάσει μόνο το δικό του χρώμα και απορροφά τα υπόλοιπα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σε ένα γυαλί ο δείκτης διάθλασης είναι 1,511{,}51 για το κόκκινο και 1,531{,}53 για το ιώδες. Βρες την ταχύτητα κάθε χρώματος μέσα στο γυαλί.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Κόκκινο φως μήκους κύματος 700700 nm στο κενό μπαίνει σε γυαλί με n=1,5n = 1{,}5. Πόσο γίνεται το μήκος κύματος, και τι χρώμα έχει το φως μέσα στο γυαλί;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Μια κόκκινη μπλούζα φωτίζεται μόνο με μπλε φως. Τι χρώμα φαίνεται;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Γιατί στο ουράνιο τόξο το κόκκινο είναι πάντα έξω και το ιώδες μέσα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι έδειξε ο Νεύτων με τα πειράματά του με τα πρίσματα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Λευκό φως περνά από γυάλινο πρίσμα. Ποιο χρώμα του φάσματος εκτρέπεται λιγότερο;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς ότι το λευκό φως είναι μείγμα χρωμάτων και πώς το ανέλυσε ο Νεύτων με ένα πρίσμα.
  • Να συνδέεις τον διασκεδασμό με την εξάρτηση του δείκτη διάθλασης από το μήκος κύματος.
  • Να εξηγείς τον σχηματισμό του ουράνιου τόξου.
  • Να εξηγείς γιατί ένα σώμα έχει το χρώμα που έχει και πώς αλλάζει αυτό με τον φωτισμό.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;