Η φύση του φωτός
Κύμα ή σωματίδιο, η ταχύτητά του, και τι αλλάζει όταν αλλάζει το μέσο.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Γενικής Παιδείας, §3.1, 3.2, 3.3
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πώς άλλαξε ιστορικά η απάντηση στο ερώτημα «τι είναι το φως», από τον Νεύτωνα ως τον Αϊνστάιν.
- Να εξηγείς τι σημαίνει ότι το φως έχει διπλή φύση και να υπολογίζεις την ενέργεια ενός φωτονίου.
- Να χρησιμοποιείς τον δείκτη διάθλασης για να βρίσκεις την ταχύτητα του φωτός σε ένα υλικό.
- Να εξηγείς γιατί η συχνότητα μένει ίδια και το μήκος κύματος αλλάζει όταν το φως αλλάζει μέσο.
Ένα ερώτημα τριών αιώνων
Τι είναι το φως; Η ερώτηση μοιάζει απλή, και οι φυσικοί μάλωναν γι' αυτήν από τον 17ο αιώνα ως τις αρχές του 20ού. Υπήρχαν δύο απαντήσεις, και η καθεμία εξηγούσε κάτι που η άλλη δυσκολευόταν να εξηγήσει.
- Σωματίδια. Ο Νεύτων υποστήριξε ότι το φως είναι ρεύμα από μικροσκοπικά σωματίδια που εκτοξεύει η φωτεινή πηγή. Έτσι εξηγείται εύκολα γιατί το φως διαδίδεται σε ευθεία γραμμή και γιατί ανακλάται σαν μπάλα σε τοίχο.
- Κύμα. Ο Χόυχενς (Huygens) υποστήριξε ότι το φως είναι κύμα, όπως ο ήχος. Έτσι εξηγείται εύκολα η διάθλαση, και δύο δέσμες φωτός διασταυρώνονται χωρίς να «συγκρούονται».
Το κύρος του Νεύτωνα κράτησε τη σωματιδιακή θεωρία στην πρώτη θέση για έναν αιώνα. Το 1801 όμως ο Γιανγκ (Young) έδειξε ότι δύο δέσμες φωτός μπορούν να δώσουν συμβολή: σκοτεινές και φωτεινές ζώνες, όπως τα κύματα στο νερό. Σωματίδια που προστίθενται δεν μπορούν ποτέ να δώσουν σκοτάδι. Η κυματική θεωρία κέρδισε.
Το 1865 ο Μάξγουελ (Maxwell) έδειξε θεωρητικά ότι το φως είναι ηλεκτρομαγνητικό κύμα: ηλεκτρικό και μαγνητικό πεδίο που ταλαντώνονται και διαδίδονται μαζί, ακόμα και στο κενό. Ο Χερτς (Hertz) παρήγαγε ηλεκτρομαγνητικά κύματα στο εργαστήριο το 1887 και επιβεβαίωσε την πρόβλεψη.
Και πάλι σωματίδια: τα φωτόνια
Ένα φαινόμενο έμενε ανεξήγητο. Όταν φως πέφτει σε ένα μέταλλο, μπορεί να βγάλει ηλεκτρόνια από αυτό, το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο. Το αν θα βγουν ηλεκτρόνια δεν εξαρτάται από το πόσο δυνατό είναι το φως, αλλά από τη συχνότητά του. Πολύ αμυδρό υπεριώδες φως τα βγάζει· πολύ δυνατό κόκκινο όχι.
Το 1905 ο Αϊνστάιν, πάνω σε μια ιδέα του Πλανκ (Planck), πρότεινε ότι η ενέργεια του φωτός δεν απλώνεται συνεχώς, αλλά έρχεται σε πακέτα, τα φωτόνια. Κάθε φωτόνιο φωτός συχνότητας έχει ενέργεια
όπου είναι η σταθερά του Πλανκ. Ένα φωτόνιο υπεριώδους έχει αρκετή ενέργεια για να ελευθερώσει ένα ηλεκτρόνιο· ένα φωτόνιο κόκκινου δεν έχει, όσα κι αν έρθουν.
Η ταχύτητα του φωτός
Στο κενό, όλα τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα, άρα και το φως κάθε χρώματος, διαδίδονται με την ίδια ταχύτητα:
Στον αέρα η ταχύτητα είναι σχεδόν ίδια. Μέσα σε ένα διαφανές υλικό, όπως το νερό ή το γυαλί, το φως κινείται πιο αργά. Ο λόγος της ταχύτητας στο κενό προς την ταχύτητα στο υλικό λέγεται δείκτης διάθλασης του υλικού:
Ο είναι καθαρός αριθμός, χωρίς μονάδες, και αφού , είναι πάντα μεγαλύτερος από . Όσο μεγαλύτερος, τόσο πιο αργά κινείται το φως μέσα στο υλικό.
| Υλικό | (περίπου) | Ταχύτητα φωτός |
|---|---|---|
| κενό | m/s | |
| νερό | m/s | |
| γυαλί | m/s | |
| διαμάντι | m/s |
Από το ένα μέσο στο άλλο
Για κάθε κύμα ισχύει η θεμελιώδης εξίσωση της κυματικής: . Στο κενό γράφεται , με το μήκος κύματος στο κενό.
Όταν το φως περνά από τον αέρα στο γυαλί, η ταχύτητά του μικραίνει. Τι από τα δύο αλλάζει, η συχνότητα ή το μήκος κύματος;
Η συχνότητα μένει ίδια. Την καθορίζει η πηγή που ταλαντώνεται, και κάθε μέτωπο κύματος που φτάνει στη διαχωριστική επιφάνεια συνεχίζει στο άλλο μέσο· δεν «χάνονται» ούτε «προστίθενται» κύματα στη διαδρομή. Αφού η ταχύτητα μικραίνει και η συχνότητα μένει ίδια, μικραίνει το μήκος κύματος:
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Κόκκινο φως έχει στο κενό μήκος κύματος nm. Ποια είναι η συχνότητά του;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μετατροπή σε SI: m.
Hz
Πόσο μεγάλος αριθμός είναι αυτός. Τετρακόσια τρισεκατομμύρια ταλαντώσεις το δευτερόλεπτο. Γι' αυτό καμία συσκευή δεν μετράει απευθείας τη συχνότητα του φωτός· μετράμε το μήκος κύματος και βρίσκουμε τη συχνότητα από το .
Παράδειγμα 2
Το ίδιο φως μπαίνει σε γυαλί με δείκτη διάθλασης . Βρες την ταχύτητα, τη συχνότητα και το μήκος κύματος μέσα στο γυαλί.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ταχύτητα: m/s
Συχνότητα: μένει Hz, όπως στο κενό.
Μήκος κύματος: nm
Έλεγχος: m/s, ίσο με την ταχύτητα που βρήκαμε.
Τα nm στο κενό θα αντιστοιχούσαν σε πράσινο φως. Μέσα στο γυαλί όμως το φως μας είναι ακόμα κόκκινο: το χρώμα το κρατάει η συχνότητα.
Παράδειγμα 3
Πόση ενέργεια μεταφέρει ένα φωτόνιο του φωτός των παραδειγμάτων; Δίνεται J·s.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
J
Η κλίμακα. Μια λάμπα W εκπέμπει δέκα joule το δευτερόλεπτο, δηλαδή δισεκατομμύρια δισεκατομμυρίων φωτόνια. Γι' αυτό στην καθημερινή ζωή το φως μοιάζει συνεχές, όπως η άμμος μοιάζει συνεχής από μακριά.
Παράδειγμα 4
Ο Ήλιος απέχει από τη Γη m. Πόσο χρόνο κάνει το φως του να φτάσει σε εμάς;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο χώρος ανάμεσα είναι πρακτικά κενός, άρα το φως κινείται με .
s
Δηλαδή λεπτά και δευτερόλεπτα. Όταν κοιτάς τον Ήλιο να δύει, βλέπεις πώς ήταν πριν από οκτώ λεπτά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Στο νερό το φως κινείται με ταχύτητα m/s. Πόσος είναι ο δείκτης διάθλασης του νερού; (Πάρε m/s.)
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πώς άλλαξε ιστορικά η απάντηση στο ερώτημα «τι είναι το φως», από τον Νεύτωνα ως τον Αϊνστάιν.
- Να εξηγείς τι σημαίνει ότι το φως έχει διπλή φύση και να υπολογίζεις την ενέργεια ενός φωτονίου.
- Να χρησιμοποιείς τον δείκτη διάθλασης για να βρίσκεις την ταχύτητα του φωτός σε ένα υλικό.
- Να εξηγείς γιατί η συχνότητα μένει ίδια και το μήκος κύματος αλλάζει όταν το φως αλλάζει μέσο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.