Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η φύση του φωτός

Κύμα ή σωματίδιο, η ταχύτητά του, και τι αλλάζει όταν αλλάζει το μέσο.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Γενικής Παιδείας, §3.1, 3.2, 3.3

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις πώς άλλαξε ιστορικά η απάντηση στο ερώτημα «τι είναι το φως», από τον Νεύτωνα ως τον Αϊνστάιν.
  2. Να εξηγείς τι σημαίνει ότι το φως έχει διπλή φύση και να υπολογίζεις την ενέργεια ενός φωτονίου.
  3. Να χρησιμοποιείς τον δείκτη διάθλασης για να βρίσκεις την ταχύτητα του φωτός σε ένα υλικό.
  4. Να εξηγείς γιατί η συχνότητα μένει ίδια και το μήκος κύματος αλλάζει όταν το φως αλλάζει μέσο.

Ένα ερώτημα τριών αιώνων

Τι είναι το φως; Η ερώτηση μοιάζει απλή, και οι φυσικοί μάλωναν γι' αυτήν από τον 17ο αιώνα ως τις αρχές του 20ού. Υπήρχαν δύο απαντήσεις, και η καθεμία εξηγούσε κάτι που η άλλη δυσκολευόταν να εξηγήσει.

  • Σωματίδια. Ο Νεύτων υποστήριξε ότι το φως είναι ρεύμα από μικροσκοπικά σωματίδια που εκτοξεύει η φωτεινή πηγή. Έτσι εξηγείται εύκολα γιατί το φως διαδίδεται σε ευθεία γραμμή και γιατί ανακλάται σαν μπάλα σε τοίχο.
  • Κύμα. Ο Χόυχενς (Huygens) υποστήριξε ότι το φως είναι κύμα, όπως ο ήχος. Έτσι εξηγείται εύκολα η διάθλαση, και δύο δέσμες φωτός διασταυρώνονται χωρίς να «συγκρούονται».

Το κύρος του Νεύτωνα κράτησε τη σωματιδιακή θεωρία στην πρώτη θέση για έναν αιώνα. Το 1801 όμως ο Γιανγκ (Young) έδειξε ότι δύο δέσμες φωτός μπορούν να δώσουν συμβολή: σκοτεινές και φωτεινές ζώνες, όπως τα κύματα στο νερό. Σωματίδια που προστίθενται δεν μπορούν ποτέ να δώσουν σκοτάδι. Η κυματική θεωρία κέρδισε.

Το 1865 ο Μάξγουελ (Maxwell) έδειξε θεωρητικά ότι το φως είναι ηλεκτρομαγνητικό κύμα: ηλεκτρικό και μαγνητικό πεδίο που ταλαντώνονται και διαδίδονται μαζί, ακόμα και στο κενό. Ο Χερτς (Hertz) παρήγαγε ηλεκτρομαγνητικά κύματα στο εργαστήριο το 1887 και επιβεβαίωσε την πρόβλεψη.

Και πάλι σωματίδια: τα φωτόνια

Ένα φαινόμενο έμενε ανεξήγητο. Όταν φως πέφτει σε ένα μέταλλο, μπορεί να βγάλει ηλεκτρόνια από αυτό, το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο. Το αν θα βγουν ηλεκτρόνια δεν εξαρτάται από το πόσο δυνατό είναι το φως, αλλά από τη συχνότητά του. Πολύ αμυδρό υπεριώδες φως τα βγάζει· πολύ δυνατό κόκκινο όχι.

Το 1905 ο Αϊνστάιν, πάνω σε μια ιδέα του Πλανκ (Planck), πρότεινε ότι η ενέργεια του φωτός δεν απλώνεται συνεχώς, αλλά έρχεται σε πακέτα, τα φωτόνια. Κάθε φωτόνιο φωτός συχνότητας ff έχει ενέργεια

E=hfE = h f

όπου h=6,63⋅10−34 J⋅sh = 6{,}63 \cdot 10^{-34} \ \text{J} \cdot \text{s} είναι η σταθερά του Πλανκ. Ένα φωτόνιο υπεριώδους έχει αρκετή ενέργεια για να ελευθερώσει ένα ηλεκτρόνιο· ένα φωτόνιο κόκκινου δεν έχει, όσα κι αν έρθουν.

Τι είναι το φως: οι σταθμοί

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πώς η απάντηση πηγαίνει από τα σωματίδια στο κύμα και μετά επιστρέφει σε κάτι που είναι και τα δύο. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Ο Χόυχενς: το φως είναι κύμα · 1690Εξηγεί την ανάκλαση και τη διάθλαση με κύματα.

Η ταχύτητα του φωτός

Στο κενό, όλα τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα, άρα και το φως κάθε χρώματος, διαδίδονται με την ίδια ταχύτητα:

c≈3⋅108 m/sc \approx 3 \cdot 10^8 \ \text{m/s}

Στον αέρα η ταχύτητα είναι σχεδόν ίδια. Μέσα σε ένα διαφανές υλικό, όπως το νερό ή το γυαλί, το φως κινείται πιο αργά. Ο λόγος της ταχύτητας στο κενό προς την ταχύτητα υ\upsilon στο υλικό λέγεται δείκτης διάθλασης του υλικού:

n=cυn = \frac{c}{\upsilon}

Ο nn είναι καθαρός αριθμός, χωρίς μονάδες, και αφού υ<c\upsilon < c, είναι πάντα μεγαλύτερος από 11. Όσο μεγαλύτερος, τόσο πιο αργά κινείται το φως μέσα στο υλικό.

Υλικόnn (περίπου)Ταχύτητα φωτός
κενό113⋅1083 \cdot 10^8 m/s
νερό1,331{,}332,26⋅1082{,}26 \cdot 10^8 m/s
γυαλί1,51{,}52⋅1082 \cdot 10^8 m/s
διαμάντι2,422{,}421,24⋅1081{,}24 \cdot 10^8 m/s

Από το ένα μέσο στο άλλο

Για κάθε κύμα ισχύει η θεμελιώδης εξίσωση της κυματικής: υ=λf\upsilon = \lambda f. Στο κενό γράφεται c=λ0fc = \lambda_0 f, με λ0\lambda_0 το μήκος κύματος στο κενό.

Όταν το φως περνά από τον αέρα στο γυαλί, η ταχύτητά του μικραίνει. Τι από τα δύο αλλάζει, η συχνότητα ή το μήκος κύματος;

Η συχνότητα μένει ίδια. Την καθορίζει η πηγή που ταλαντώνεται, και κάθε μέτωπο κύματος που φτάνει στη διαχωριστική επιφάνεια συνεχίζει στο άλλο μέσο· δεν «χάνονται» ούτε «προστίθενται» κύματα στη διαδρομή. Αφού η ταχύτητα μικραίνει και η συχνότητα μένει ίδια, μικραίνει το μήκος κύματος:

λ=υf=cnf=λ0n\lambda = \frac{\upsilon}{f} = \frac{c}{n f} = \frac{\lambda_0}{n}

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Κόκκινο φως έχει στο κενό μήκος κύματος 750750 nm. Ποια είναι η συχνότητά του;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Το ίδιο φως μπαίνει σε γυαλί με δείκτη διάθλασης 1,51{,}5. Βρες την ταχύτητα, τη συχνότητα και το μήκος κύματος μέσα στο γυαλί.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Πόση ενέργεια μεταφέρει ένα φωτόνιο του φωτός των παραδειγμάτων; Δίνεται h=6,63⋅10−34h = 6{,}63 \cdot 10^{-34} J·s.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Ο Ήλιος απέχει από τη Γη 1,5⋅10111{,}5 \cdot 10^{11} m. Πόσο χρόνο κάνει το φως του να φτάσει σε εμάς;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιο πείραμα έπεισε τους φυσικούς του 19ου αιώνα ότι το φως είναι κύμα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Στο νερό το φως κινείται με ταχύτητα 2,25⋅1082{,}25 \cdot 10^8 m/s. Πόσος είναι ο δείκτης διάθλασης του νερού; (Πάρε c=3⋅108c = 3 \cdot 10^8 m/s.)

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις πώς άλλαξε ιστορικά η απάντηση στο ερώτημα «τι είναι το φως», από τον Νεύτωνα ως τον Αϊνστάιν.
  • Να εξηγείς τι σημαίνει ότι το φως έχει διπλή φύση και να υπολογίζεις την ενέργεια ενός φωτονίου.
  • Να χρησιμοποιείς τον δείκτη διάθλασης για να βρίσκεις την ταχύτητα του φωτός σε ένα υλικό.
  • Να εξηγείς γιατί η συχνότητα μένει ίδια και το μήκος κύματος αλλάζει όταν το φως αλλάζει μέσο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;