Το άτομο του υδρογόνου και οι ενεργειακές στάθμες
Γιατί το ηλεκτρόνιο δεν μπορεί να έχει όποια ενέργεια θέλει.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Γενικής Παιδείας, §4.1, 4.2
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί το πρότυπο του Ράδερφορντ δεν μπορούσε να εξηγήσει τη σταθερότητα του ατόμου.
- Να διατυπώνεις τις βασικές ιδέες του Μπορ για το άτομο του υδρογόνου.
- Να υπολογίζεις τις ακτίνες των επιτρεπόμενων τροχιών και τις ενέργειες του ηλεκτρονίου στο άτομο του υδρογόνου.
- Να διαβάζεις ένα διάγραμμα ενεργειακών σταθμών και να ξεχωρίζεις τη θεμελιώδη κατάσταση, τις διεγερμένες καταστάσεις και τον ιονισμό.
Ένα άτομο που δεν θα έπρεπε να υπάρχει
Στις αρχές του 20ού αιώνα ο Ράδερφορντ (Rutherford) έδειξε ότι το άτομο έχει έναν μικροσκοπικό, θετικά φορτισμένο πυρήνα, και γύρω του κινούνται τα ηλεκτρόνια. Το πρότυπό του έμοιαζε με ένα μικρό ηλιακό σύστημα: η ελκτική δύναμη Coulomb του πυρήνα κρατάει το ηλεκτρόνιο σε κυκλική τροχιά, όπως η βαρύτητα κρατάει τη Γη γύρω από τον Ήλιο.
Το πρότυπο είχε όμως ένα σοβαρό πρόβλημα. Σύμφωνα με τον ηλεκτρομαγνητισμό του Μάξγουελ, ένα φορτίο που κινείται κυκλικά επιταχύνεται και ένα φορτίο που επιταχύνεται εκπέμπει ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία. Το ηλεκτρόνιο θα έχανε συνεχώς ενέργεια, η τροχιά του θα στένευε, και σε κλάσμα του δευτερολέπτου θα έπεφτε σπειροειδώς στον πυρήνα.
Και αφού η ενέργειά του θα μειωνόταν συνεχώς, το φως που θα εξέπεμπε θα είχε όλες τις συχνότητες, ένα συνεχές φάσμα. Τα άτομα όμως είναι σταθερά, και τα αέρια που φωτοβολούν δίνουν μόνο λίγες, ορισμένες συχνότητες.
Οι ιδέες του Μπορ
Το 1913 ο Δανός Μπορ (Bohr) πρότεινε ένα πρότυπο για το άτομο του υδρογόνου, το πιο απλό άτομο: ένα πρωτόνιο και ένα ηλεκτρόνιο. Κράτησε την εικόνα του Ράδερφορντ, αλλά πρόσθεσε δύο συνθήκες που η κλασική φυσική δεν μπορούσε να δικαιολογήσει:
- Επιτρεπόμενες τροχιές. Το ηλεκτρόνιο δεν μπορεί να κινείται σε όποια κυκλική τροχιά θέλει. Κινείται μόνο σε εκείνες για τις οποίες η ποσότητα είναι ακέραιο πολλαπλάσιο του , όπου η σταθερά του Πλανκ.
- Χωρίς ακτινοβολία. Όσο το ηλεκτρόνιο κινείται σε επιτρεπόμενη τροχιά, δεν εκπέμπει ακτινοβολία, και η ενέργειά του μένει σταθερή. Ακτινοβολία εκπέμπεται μόνο όταν το ηλεκτρόνιο μεταβαίνει από μία τροχιά σε άλλη, κάτι που θα δούμε στην επόμενη ενότητα.
Η πρώτη συνθήκη γράφεται
Ο ακέραιος λέγεται κύριος κβαντικός αριθμός και αριθμεί τις τροχιές, από τη μικρότερη προς τα έξω.
Ο Μπορ δεν εξήγησε γιατί ισχύουν αυτές οι συνθήκες. Το πρότυπό του όμως έδινε αποτελέσματα που συμφωνούσαν θαυμάσια με τα πειράματα, και αυτό το έκανε σημαντικό.
Ακτίνες και ενέργειες
Από τις συνθήκες του Μπορ, με τη δύναμη Coulomb ως κεντρομόλο, προκύπτουν οι ακτίνες των επιτρεπόμενων τροχιών και η ενέργεια του ηλεκτρονίου σε καθεμιά. Θα χρησιμοποιήσεις τα αποτελέσματα χωρίς την απόδειξη:
Η είναι η ολική ενέργεια του ηλεκτρονίου, κινητική μαζί με δυναμική, στην τροχιά . Η μονάδα eV (ηλεκτρονιοβόλτ) είναι η ενέργεια που αποκτά ένα ηλεκτρόνιο όταν επιταχύνεται από τάση V:
| eV | ||
| eV | ||
| eV | ||
| eV | ||
| — |
Ενεργειακές στάθμες
Οι επιτρεπόμενες τιμές της ενέργειας σχεδιάζονται ως οριζόντιες γραμμές, οι ενεργειακές στάθμες. Το διάγραμμα δεν δείχνει πού βρίσκεται το ηλεκτρόνιο στον χώρο, μόνο ποιες ενέργειες μπορεί να έχει.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πόση είναι η ενέργεια του ηλεκτρονίου του υδρογόνου στη στάθμη , σε eV και σε J;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
eV
Σε joule: J
Γιατί προτιμάμε το eV. Στον κόσμο του ατόμου οι ενέργειες σε joule είναι αριθμοί με . Σε eV είναι αριθμοί σαν το , που διαβάζονται και συγκρίνονται εύκολα.
Παράδειγμα 2
Πόση ενέργεια χρειάζεται για να ιονιστεί ένα άτομο υδρογόνου του οποίου το ηλεκτρόνιο βρίσκεται στη στάθμη ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ιονισμός σημαίνει να φτάσει το ηλεκτρόνιο σε ενέργεια .
eV
Η ενέργεια που χρειάζεται είναι eV, δηλαδή J.
Σύγκριση: από τη θεμελιώδη κατάσταση θα χρειαζόταν eV, τετραπλάσια. Ένα διεγερμένο ηλεκτρόνιο είναι πιο χαλαρά δεμένο και φεύγει πιο εύκολα.
Παράδειγμα 3
Πόση είναι η ακτίνα της τροχιάς του ηλεκτρονίου στη στάθμη ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
m
Εννιά φορές μεγαλύτερη από τη θεμελιώδη. Ένα διεγερμένο άτομο υδρογόνου είναι, με την εικόνα του Μπορ, πολύ «φουσκωμένο».
Παράδειγμα 4
Μπορεί το ηλεκτρόνιο του υδρογόνου να έχει ενέργεια eV;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αν μπορούσε, θα υπήρχε ακέραιος με .
, άρα .
Ο δεν είναι ακέραιος. Η τιμή eV βρίσκεται ανάμεσα στη στάθμη ( eV) και στη στάθμη ( eV), και δεν επιτρέπεται.
Αυτό είναι η κβάντωση. Ένα ηλεκτρόνιο δεν μπορεί να «ανέβει λίγο»: ή μένει εκεί που είναι ή πηδά ολόκληρο το κενό ως την επόμενη στάθμη.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόση είναι η ενέργεια του ηλεκτρονίου του υδρογόνου στη στάθμη ; (Πάρε eV.)
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί το πρότυπο του Ράδερφορντ δεν μπορούσε να εξηγήσει τη σταθερότητα του ατόμου.
- Να διατυπώνεις τις βασικές ιδέες του Μπορ για το άτομο του υδρογόνου.
- Να υπολογίζεις τις ακτίνες των επιτρεπόμενων τροχιών και τις ενέργειες του ηλεκτρονίου στο άτομο του υδρογόνου.
- Να διαβάζεις ένα διάγραμμα ενεργειακών σταθμών και να ξεχωρίζεις τη θεμελιώδη κατάσταση, τις διεγερμένες καταστάσεις και τον ιονισμό.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.