Μετάβαση στο περιεχόμενο

Εκπομπή και απορρόφηση φωτονίων

Ένα άλμα ανάμεσα σε δύο στάθμες, ένα φωτόνιο με ένα ορισμένο χρώμα.

27 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Γενικής Παιδείας, §4.3

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τους τρόπους με τους οποίους διεγείρεται ένα άτομο και πώς αποδιεγείρεται.
  2. Να υπολογίζεις τη συχνότητα και το μήκος κύματος του φωτονίου που εκπέμπεται σε μια μετάβαση ανάμεσα σε δύο στάθμες.
  3. Να εξηγείς γιατί ένα φωτόνιο απορροφάται μόνο αν η ενέργειά του ταιριάζει ακριβώς σε μια ενεργειακή διαφορά, ενώ ένα ηλεκτρόνιο που συγκρούεται μπορεί να δώσει μέρος της ενέργειάς του.
  4. Να ξεχωρίζεις τα γραμμικά φάσματα εκπομπής και απορρόφησης και να εξηγείς γιατί είναι το «δακτυλικό αποτύπωμα» ενός στοιχείου.

Πάνω και κάτω στις στάθμες

Στην προηγούμενη ενότητα είδες ότι το ηλεκτρόνιο του υδρογόνου έχει μόνο ορισμένες επιτρεπόμενες ενέργειες, τις ενεργειακές στάθμες. Κανονικά βρίσκεται στη χαμηλότερη, τη θεμελιώδη κατάσταση. Για να ανέβει σε υψηλότερη στάθμη, πρέπει να πάρει ενέργεια· όταν ξανακατεβαίνει, πρέπει να τη δώσει πίσω.

Η μετάβαση σε υψηλότερη στάθμη λέγεται διέγερση, η επιστροφή σε χαμηλότερη αποδιέγερση. Αυτές οι δύο κινήσεις εξηγούν από πού έρχεται το φως των λαμπτήρων αερίου, το χρώμα της φλόγας, και πώς ξέρουμε από τι είναι φτιαγμένα τα αστέρια.

Η διέγερση

Ένα άτομο διεγείρεται με δύο κυρίως τρόπους.

Με κρούση. Ένα σωματίδιο, συνήθως ένα ηλεκτρόνιο που επιταχύνθηκε από ηλεκτρική τάση ή ένα άλλο άτομο σε ένα θερμό αέριο, χτυπά το άτομο και του δίνει μέρος της κινητικής του ενέργειας. Αυτό γίνεται μέσα στους λαμπτήρες αερίου και στις φλόγες.

Το ηλεκτρόνιο που χτυπά δεν χρειάζεται να έχει ακριβώς τη σωστή ενέργεια. Αρκεί να έχει τουλάχιστον όση χρειάζεται η μετάβαση. Δίνει στο άτομο ακριβώς την ενεργειακή διαφορά και κρατά το υπόλοιπο ως κινητική ενέργεια.

Με απορρόφηση φωτονίου. Ένα φωτόνιο ενέργειας hfhf πέφτει στο άτομο. Εδώ ο κανόνας είναι αυστηρός: το φωτόνιο απορροφάται ολόκληρο ή καθόλου. Γι' αυτό απορροφάται μόνο αν η ενέργειά του είναι ακριβώς ίση με τη διαφορά ενέργειας δύο σταθμών:

hf=Eτϵλ−Eαρχh f = E_{\tau\epsilon\lambda} - E_{\alpha\rho\chi}

όπου EαρχE_{\alpha\rho\chi} η ενέργεια της στάθμης από την οποία ξεκινά το ηλεκτρόνιο και EτϵλE_{\tau\epsilon\lambda} η ενέργεια της υψηλότερης στάθμης στην οποία ανεβαίνει.

Αν δεν ταιριάζει, το φωτόνιο περνάει σαν να μην υπήρχε το άτομο. Η μόνη εξαίρεση είναι ο ιονισμός: ένα φωτόνιο με ενέργεια μεγαλύτερη από την ενέργεια ιονισμού απορροφάται, το ηλεκτρόνιο φεύγει, και η περίσσεια γίνεται κινητική ενέργεια του ηλεκτρονίου.

Η αποδιέγερση

Ένα διεγερμένο άτομο δεν μένει διεγερμένο. Σε περίπου 10−810^{-8} s το ηλεκτρόνιο πέφτει αυθόρμητα σε χαμηλότερη στάθμη, και η ενέργεια που περισσεύει φεύγει ως ένα φωτόνιο:

hf=Eαρχ−Eτϵλh f = E_{\alpha\rho\chi} - E_{\tau\epsilon\lambda}

Τώρα η αρχική στάθμη είναι η υψηλότερη, οπότε η διαφορά βγαίνει πάλι θετική.

Το ηλεκτρόνιο μπορεί να επιστρέψει στη θεμελιώδη κατάσταση με ένα άλμα ή με διαδοχικά μικρότερα άλματα, εκπέμποντας ένα φωτόνιο σε καθένα. Από τη στάθμη n=3n = 3, για παράδειγμα, μπορεί να πάει 3→13 \to 1 ή 3→2→13 \to 2 \to 1.

Κάθε μετάβαση δίνει φωτόνιο ορισμένης συχνότητας, άρα και ορισμένου μήκους κύματος λ=c/f\lambda = c/f. Μεγάλο άλμα σημαίνει ενεργητικό φωτόνιο, μεγάλη συχνότητα, μικρό μήκος κύματος.

Ένα άλμα, ένα φωτόνιο

Διάλεξε από ποια στάθμη ξεκινά το ηλεκτρόνιο και σε ποια καταλήγει. Οι διακεκομμένες γραμμές δείχνουν το άλμα. Πρόσεξε ότι τα άλματα προς τη στάθμη 2 δίνουν ορατό φως, ενώ τα άλματα προς τη στάθμη 1 δίνουν υπεριώδες.

Ζωντανή ενημέρωση
Ενέργεια φωτονίου
1,89 eV
Μήκος κύματος
658 nm
  • n = 1
  • n = 2
  • n = 3
  • n = 4
  • αρχική
  • τελική

Γραμμικά φάσματα

Αν περάσεις το φως ενός λαμπτήρα υδρογόνου από ένα πρίσμα, δεν παίρνεις ουράνιο τόξο, όπως με το λευκό φως. Παίρνεις λίγες λεπτές φωτεινές γραμμές σε σκοτεινό φόντο, ένα γραμμικό φάσμα εκπομπής. Κάθε γραμμή αντιστοιχεί σε μια μετάβαση. Οι τέσσερις ορατές γραμμές του υδρογόνου είναι οι μεταβάσεις προς τη στάθμη n=2n = 2:

ΜετάβασηΕνέργεια φωτονίουΜήκος κύματος (μετρημένο)Χρώμα
3→23 \to 21,891{,}89 eV656656 nmκόκκινο
4→24 \to 22,552{,}55 eV486486 nmγαλαζοπράσινο
5→25 \to 22,862{,}86 eV434434 nmμπλε-ιώδες
6→26 \to 23,023{,}02 eV410410 nmιώδες

Αντίστροφα, αν περάσεις λευκό φως μέσα από ψυχρό αέριο υδρογόνο, τα άτομα απορροφούν ακριβώς τις ίδιες συχνότητες. Στο συνεχές φάσμα εμφανίζονται σκοτεινές γραμμές στις ίδιες θέσεις: είναι το γραμμικό φάσμα απορρόφησης.

Πράσινο φως απλώνεται σε τεράστιες καμπύλες κουρτίνες στον έναστρο νυχτερινό ουρανό, πάνω από χιονισμένο τοπίο με έλατα.
Βόρειο σέλας πάνω από την Αλάσκα. Φορτισμένα σωματίδια από τον Ήλιο χτυπούν τα άτομα της ανώτερης ατμόσφαιρας και τα διεγείρουν με κρούση. Όταν τα άτομα αποδιεγείρονται, εκπέμπουν φωτόνια ορισμένων συχνοτήτων· το έντονο πράσινο είναι μια γραμμή του οξυγόνου.Φωτογραφία: Joshua Strang (U.S. Air Force) · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Το ηλεκτρόνιο ενός ατόμου υδρογόνου πέφτει από τη στάθμη n=3n = 3 στη στάθμη n=2n = 2. Βρες τη συχνότητα και το μήκος κύματος του φωτονίου. Δίνονται h=6,63⋅10−34h = 6{,}63 \cdot 10^{-34} J·s, c=3⋅108c = 3 \cdot 10^8 m/s, 11 eV =1,6⋅10−19= 1{,}6 \cdot 10^{-19} J.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ποιο είναι το μήκος κύματος του φωτονίου που εκπέμπεται στη μετάβαση n=2→n=1n = 2 \to n = 1; Είναι ορατό;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένα άτομο υδρογόνου είναι διεγερμένο στη στάθμη n=4n = 4. Πόσα διαφορετικά φωτόνια μπορεί να εκπέμψει κατά την αποδιέγερσή του, μέχρι να φτάσει στη θεμελιώδη κατάσταση;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Ένα φωτόνιο 1111 eV και ένα ηλεκτρόνιο με κινητική ενέργεια 1111 eV πέφτουν σε άτομα υδρογόνου στη θεμελιώδη κατάσταση. Τι συμβαίνει σε κάθε περίπτωση;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πότε εκπέμπει φωτόνιο ένα άτομο υδρογόνου;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Το ηλεκτρόνιο ενός ατόμου υδρογόνου πέφτει από τη στάθμη n=4n = 4 (−0,85-0{,}85 eV) στη θεμελιώδη κατάσταση (−13,6-13{,}6 eV). Πόση ενέργεια έχει το φωτόνιο που εκπέμπεται;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τους τρόπους με τους οποίους διεγείρεται ένα άτομο και πώς αποδιεγείρεται.
  • Να υπολογίζεις τη συχνότητα και το μήκος κύματος του φωτονίου που εκπέμπεται σε μια μετάβαση ανάμεσα σε δύο στάθμες.
  • Να εξηγείς γιατί ένα φωτόνιο απορροφάται μόνο αν η ενέργειά του ταιριάζει ακριβώς σε μια ενεργειακή διαφορά, ενώ ένα ηλεκτρόνιο που συγκρούεται μπορεί να δώσει μέρος της ενέργειάς του.
  • Να ξεχωρίζεις τα γραμμικά φάσματα εκπομπής και απορρόφησης και να εξηγείς γιατί είναι το «δακτυλικό αποτύπωμα» ενός στοιχείου.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;