Εκπομπή και απορρόφηση φωτονίων
Ένα άλμα ανάμεσα σε δύο στάθμες, ένα φωτόνιο με ένα ορισμένο χρώμα.
27 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Γενικής Παιδείας, §4.3
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τους τρόπους με τους οποίους διεγείρεται ένα άτομο και πώς αποδιεγείρεται.
- Να υπολογίζεις τη συχνότητα και το μήκος κύματος του φωτονίου που εκπέμπεται σε μια μετάβαση ανάμεσα σε δύο στάθμες.
- Να εξηγείς γιατί ένα φωτόνιο απορροφάται μόνο αν η ενέργειά του ταιριάζει ακριβώς σε μια ενεργειακή διαφορά, ενώ ένα ηλεκτρόνιο που συγκρούεται μπορεί να δώσει μέρος της ενέργειάς του.
- Να ξεχωρίζεις τα γραμμικά φάσματα εκπομπής και απορρόφησης και να εξηγείς γιατί είναι το «δακτυλικό αποτύπωμα» ενός στοιχείου.
Πάνω και κάτω στις στάθμες
Στην προηγούμενη ενότητα είδες ότι το ηλεκτρόνιο του υδρογόνου έχει μόνο ορισμένες επιτρεπόμενες ενέργειες, τις ενεργειακές στάθμες. Κανονικά βρίσκεται στη χαμηλότερη, τη θεμελιώδη κατάσταση. Για να ανέβει σε υψηλότερη στάθμη, πρέπει να πάρει ενέργεια· όταν ξανακατεβαίνει, πρέπει να τη δώσει πίσω.
Η μετάβαση σε υψηλότερη στάθμη λέγεται διέγερση, η επιστροφή σε χαμηλότερη αποδιέγερση. Αυτές οι δύο κινήσεις εξηγούν από πού έρχεται το φως των λαμπτήρων αερίου, το χρώμα της φλόγας, και πώς ξέρουμε από τι είναι φτιαγμένα τα αστέρια.
Η διέγερση
Ένα άτομο διεγείρεται με δύο κυρίως τρόπους.
Με κρούση. Ένα σωματίδιο, συνήθως ένα ηλεκτρόνιο που επιταχύνθηκε από ηλεκτρική τάση ή ένα άλλο άτομο σε ένα θερμό αέριο, χτυπά το άτομο και του δίνει μέρος της κινητικής του ενέργειας. Αυτό γίνεται μέσα στους λαμπτήρες αερίου και στις φλόγες.
Το ηλεκτρόνιο που χτυπά δεν χρειάζεται να έχει ακριβώς τη σωστή ενέργεια. Αρκεί να έχει τουλάχιστον όση χρειάζεται η μετάβαση. Δίνει στο άτομο ακριβώς την ενεργειακή διαφορά και κρατά το υπόλοιπο ως κινητική ενέργεια.
Με απορρόφηση φωτονίου. Ένα φωτόνιο ενέργειας πέφτει στο άτομο. Εδώ ο κανόνας είναι αυστηρός: το φωτόνιο απορροφάται ολόκληρο ή καθόλου. Γι' αυτό απορροφάται μόνο αν η ενέργειά του είναι ακριβώς ίση με τη διαφορά ενέργειας δύο σταθμών:
όπου η ενέργεια της στάθμης από την οποία ξεκινά το ηλεκτρόνιο και η ενέργεια της υψηλότερης στάθμης στην οποία ανεβαίνει.
Αν δεν ταιριάζει, το φωτόνιο περνάει σαν να μην υπήρχε το άτομο. Η μόνη εξαίρεση είναι ο ιονισμός: ένα φωτόνιο με ενέργεια μεγαλύτερη από την ενέργεια ιονισμού απορροφάται, το ηλεκτρόνιο φεύγει, και η περίσσεια γίνεται κινητική ενέργεια του ηλεκτρονίου.
Η αποδιέγερση
Ένα διεγερμένο άτομο δεν μένει διεγερμένο. Σε περίπου s το ηλεκτρόνιο πέφτει αυθόρμητα σε χαμηλότερη στάθμη, και η ενέργεια που περισσεύει φεύγει ως ένα φωτόνιο:
Τώρα η αρχική στάθμη είναι η υψηλότερη, οπότε η διαφορά βγαίνει πάλι θετική.
Το ηλεκτρόνιο μπορεί να επιστρέψει στη θεμελιώδη κατάσταση με ένα άλμα ή με διαδοχικά μικρότερα άλματα, εκπέμποντας ένα φωτόνιο σε καθένα. Από τη στάθμη , για παράδειγμα, μπορεί να πάει ή .
Κάθε μετάβαση δίνει φωτόνιο ορισμένης συχνότητας, άρα και ορισμένου μήκους κύματος . Μεγάλο άλμα σημαίνει ενεργητικό φωτόνιο, μεγάλη συχνότητα, μικρό μήκος κύματος.
Γραμμικά φάσματα
Αν περάσεις το φως ενός λαμπτήρα υδρογόνου από ένα πρίσμα, δεν παίρνεις ουράνιο τόξο, όπως με το λευκό φως. Παίρνεις λίγες λεπτές φωτεινές γραμμές σε σκοτεινό φόντο, ένα γραμμικό φάσμα εκπομπής. Κάθε γραμμή αντιστοιχεί σε μια μετάβαση. Οι τέσσερις ορατές γραμμές του υδρογόνου είναι οι μεταβάσεις προς τη στάθμη :
| Μετάβαση | Ενέργεια φωτονίου | Μήκος κύματος (μετρημένο) | Χρώμα |
|---|---|---|---|
| eV | nm | κόκκινο | |
| eV | nm | γαλαζοπράσινο | |
| eV | nm | μπλε-ιώδες | |
| eV | nm | ιώδες |
Αντίστροφα, αν περάσεις λευκό φως μέσα από ψυχρό αέριο υδρογόνο, τα άτομα απορροφούν ακριβώς τις ίδιες συχνότητες. Στο συνεχές φάσμα εμφανίζονται σκοτεινές γραμμές στις ίδιες θέσεις: είναι το γραμμικό φάσμα απορρόφησης.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Το ηλεκτρόνιο ενός ατόμου υδρογόνου πέφτει από τη στάθμη στη στάθμη . Βρες τη συχνότητα και το μήκος κύματος του φωτονίου. Δίνονται J·s, m/s, eV J.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ενέργεια φωτονίου: eV
Σε joule: J
Συχνότητα: Hz
Μήκος κύματος: m, δηλαδή περίπου nm.
Είναι η κόκκινη γραμμή του υδρογόνου. Η μετρημένη τιμή είναι nm· η μικρή διαφορά οφείλεται στις στρογγυλοποιήσεις των σταθερών.
Παράδειγμα 2
Ποιο είναι το μήκος κύματος του φωτονίου που εκπέμπεται στη μετάβαση ; Είναι ορατό;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
eV J
Hz
m nm
Πολύ κάτω από τα nm του ιώδους: είναι υπεριώδες, αόρατο. Όλα τα άλματα προς τη θεμελιώδη κατάσταση του υδρογόνου είναι τόσο μεγάλα που δίνουν υπεριώδες.
Παράδειγμα 3
Ένα άτομο υδρογόνου είναι διεγερμένο στη στάθμη . Πόσα διαφορετικά φωτόνια μπορεί να εκπέμψει κατά την αποδιέγερσή του, μέχρι να φτάσει στη θεμελιώδη κατάσταση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μετράμε κάθε ζεύγος σταθμών με το οποίο μπορεί να γίνει άλμα προς τα κάτω.
Από το : , , . Από το : , . Από το : .
Συνολικά διαφορετικές μεταβάσεις, άρα διαφορετικά φωτόνια.
Ο γενικός κανόνας. Από τη στάθμη οι δυνατές μεταβάσεις είναι . Ένα μόνο άτομο δίνει μερικά από αυτά σε κάθε αποδιέγερση· σε ένα αέριο με δισεκατομμύρια άτομα εμφανίζονται όλα.
Παράδειγμα 4
Ένα φωτόνιο eV και ένα ηλεκτρόνιο με κινητική ενέργεια eV πέφτουν σε άτομα υδρογόνου στη θεμελιώδη κατάσταση. Τι συμβαίνει σε κάθε περίπτωση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι διαθέσιμες διαφορές: eV και eV. Καμία δεν είναι ίση με eV.
Φωτόνιο: απορροφάται μόνο ολόκληρο και μόνο αν ταιριάζει ακριβώς. Δεν ταιριάζει, άρα δεν απορροφάται· περνά χωρίς να διεγείρει το άτομο.
Ηλεκτρόνιο: μπορεί να δώσει μέρος της ενέργειάς του. Τα eV φτάνουν για τη στάθμη αλλά όχι για την . Διεγείρει λοιπόν το άτομο στη στάθμη και φεύγει με eV.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Το ηλεκτρόνιο ενός ατόμου υδρογόνου πέφτει από τη στάθμη ( eV) στη θεμελιώδη κατάσταση ( eV). Πόση ενέργεια έχει το φωτόνιο που εκπέμπεται;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τους τρόπους με τους οποίους διεγείρεται ένα άτομο και πώς αποδιεγείρεται.
- Να υπολογίζεις τη συχνότητα και το μήκος κύματος του φωτονίου που εκπέμπεται σε μια μετάβαση ανάμεσα σε δύο στάθμες.
- Να εξηγείς γιατί ένα φωτόνιο απορροφάται μόνο αν η ενέργειά του ταιριάζει ακριβώς σε μια ενεργειακή διαφορά, ενώ ένα ηλεκτρόνιο που συγκρούεται μπορεί να δώσει μέρος της ενέργειάς του.
- Να ξεχωρίζεις τα γραμμικά φάσματα εκπομπής και απορρόφησης και να εξηγείς γιατί είναι το «δακτυλικό αποτύπωμα» ενός στοιχείου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.