Ακτίνες Χ
Πώς παράγονται και γιατί περνούν μέσα από το σώμα.
24 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Γενικής Παιδείας, §4.4
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πώς παράγονται οι ακτίνες Χ σε έναν σωλήνα και τι ρόλο παίζουν η τάση και το ρεύμα του.
- Να υπολογίζεις την κινητική ενέργεια των ηλεκτρονίων που φτάνουν στην άνοδο και την ισχύ του σωλήνα.
- Να απαριθμείς τις βασικές ιδιότητες των ακτίνων Χ και να τις συνδέεις με τις εφαρμογές τους.
- Να εξηγείς γιατί οι ακτίνες Χ είναι επικίνδυνες και πώς προστατευόμαστε.
Μια ακτινοβολία που περνά μέσα από το χέρι
Τον Νοέμβριο του 1895, στο Βίρτσμπουργκ της Γερμανίας, ο Ρέντγκεν (Röntgen) πειραματιζόταν με έναν γυάλινο σωλήνα κενού μέσα στον οποίο έτρεχαν ηλεκτρόνια. Είχε σκεπάσει τον σωλήνα με μαύρο χαρτόνι, κι όμως μια οθόνη επικαλυμμένη με φθορίζουσα ουσία, λίγο πιο πέρα στο σκοτεινό εργαστήριο, άρχισε να φωτίζεται. Κάτι αόρατο έβγαινε από τον σωλήνα και περνούσε μέσα από το χαρτόνι.
Μέσα σε λίγες εβδομάδες είχε τραβήξει την πρώτη ακτινογραφία: το χέρι της γυναίκας του, με τα κόκαλα και το δαχτυλίδι να φαίνονται καθαρά. Αφού δεν ήξερε τι ήταν αυτή η ακτινοβολία, την ονόμασε ακτίνες Χ, με το Χ του αγνώστου. Το 1901 πήρε για την ανακάλυψή του το πρώτο Νόμπελ Φυσικής.
Ο σωλήνας των ακτίνων Χ
Οι σημερινοί σωλήνες βασίζονται στην ίδια ιδέα με του Ρέντγκεν. Ένας γυάλινος σωλήνας κενού έχει μέσα δύο ηλεκτρόδια:
- Την κάθοδο, ένα λεπτό νήμα που θερμαίνεται από ρεύμα, όπως το νήμα ενός λαμπτήρα. Το θερμό μέταλλο ελευθερώνει ηλεκτρόνια.
- Την άνοδο ή στόχο, ένα κομμάτι από μέταλλο με πολύ υψηλό σημείο τήξης, συνήθως βολφράμιο.
Ανάμεσα στην κάθοδο και την άνοδο εφαρμόζεται υψηλή τάση , συνήθως δεκάδες χιλιάδες volt. Τα ηλεκτρόνια επιταχύνονται και φτάνουν στην άνοδο με κινητική ενέργεια
όπου C το φορτίο του ηλεκτρονίου. Είναι η σχέση από την ενότητα του δυναμικού. Με τάση kV, κάθε ηλεκτρόνιο φτάνει με ενέργεια keV.
Πάνω στην άνοδο τα ηλεκτρόνια επιβραδύνονται απότομα καθώς περνούν κοντά από τους πυρήνες του μετάλλου, και ένα μέρος της κινητικής τους ενέργειας εκπέμπεται ως ακτίνες Χ.

Τάση και ρεύμα: δύο διαφορετικοί ρόλοι
Ο τεχνικός ενός ακτινολογικού μηχανήματος ρυθμίζει δύο πράγματα, και το καθένα αλλάζει κάτι διαφορετικό.
- Το ρεύμα της καθόδου καθορίζει πόσα ηλεκτρόνια φτάνουν στην άνοδο κάθε δευτερόλεπτο, άρα πόσες ακτίνες Χ παράγονται: την ένταση της δέσμης.
- Η τάση του σωλήνα καθορίζει πόση ενέργεια έχει κάθε ηλεκτρόνιο, άρα πόσο ενεργητικές είναι οι ακτίνες Χ και πόσο διεισδυτικές. Ακτίνες Χ από υψηλή τάση λέγονται σκληρές και περνούν πιο εύκολα μέσα από την ύλη· από χαμηλή τάση λέγονται μαλακές.
Ιδιότητες
Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία, όπως το φως, με πολύ μικρότερα μήκη κύματος: περίπου από m και κάτω, συγκρίσιμα με τις αποστάσεις των ατόμων. Τα φωτόνιά τους έχουν χιλιάδες φορές περισσότερη ενέργεια από τα φωτόνια του ορατού φωτός.
Εφαρμογές
Ιατρική διάγνωση. Στην ακτινογραφία οι ακτίνες Χ περνούν από το σώμα και πέφτουν σε ανιχνευτή. Τα οστά, πλούσια σε ασβέστιο, τις απορροφούν περισσότερο από τους μαλακούς ιστούς, οπότε φαίνονται λευκά. Στην αξονική τομογραφία ο σωλήνας περιστρέφεται γύρω από τον ασθενή, και ένας υπολογιστής συνθέτει από πολλές λήψεις εικόνες εγκάρσιων «φετών» του σώματος.

Θεραπεία. Στην ακτινοθεραπεία δέσμες πολύ ενεργητικών ακτίνων Χ στοχεύουν έναν όγκο από πολλές κατευθύνσεις, ώστε η μεγαλύτερη δόση να συγκεντρωθεί στα καρκινικά κύτταρα.
Επιστήμη και τεχνολογία. Επειδή τα μήκη κύματός τους είναι συγκρίσιμα με τις αποστάσεις των ατόμων, οι ακτίνες Χ περιθλώνται στους κρυστάλλους και αποκαλύπτουν πώς είναι τοποθετημένα τα άτομα. Έτσι βρέθηκε η δομή της διπλής έλικας του DNA. Στα αεροδρόμια ελέγχουν αποσκευές, στη βιομηχανία εντοπίζουν ρωγμές σε συγκολλήσεις, και στα μουσεία δείχνουν ζωγραφιές κρυμμένες κάτω από άλλες ζωγραφιές.
Κίνδυνοι και προστασία
Η ίδια ιδιότητα που κάνει τις ακτίνες Χ χρήσιμες στην ακτινοθεραπεία τις κάνει και επικίνδυνες: ιονίζουν. Όταν περνούν από ζωντανό ιστό, μπορούν να καταστρέψουν κύτταρα ή να προκαλέσουν βλάβες στο DNA, που μακροπρόθεσμα αυξάνουν τον κίνδυνο καρκίνου. Οι πρώτοι ερευνητές, που δεν το ήξεραν, έπαθαν σοβαρά εγκαύματα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένας σωλήνας ακτίνων Χ λειτουργεί με τάση kV. Πόση κινητική ενέργεια έχει κάθε ηλεκτρόνιο όταν φτάνει στην άνοδο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το ηλεκτρόνιο ξεκινά σχεδόν ακίνητο από την κάθοδο, άρα όλη η κινητική του ενέργεια προέρχεται από το έργο του πεδίου.
J
Σε ηλεκτρονιοβόλτ ο υπολογισμός είναι άμεσος: ένα ηλεκτρόνιο που επιταχύνεται από kV αποκτά keV. Για σύγκριση, ένα φωτόνιο ορατού φωτός έχει περίπου eV, είκοσι χιλιάδες φορές λιγότερο.
Παράδειγμα 2
Το ρεύμα του σωλήνα είναι mA. Πόσα ηλεκτρόνια φτάνουν στην άνοδο κάθε δευτερόλεπτο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σε s περνά φορτίο C.
ηλεκτρόνια
Αν διπλασιάσεις το ρεύμα, διπλασιάζονται τα ηλεκτρόνια και μαζί η ένταση της δέσμης. Η ενέργεια κάθε ηλεκτρονίου όμως μένει ίδια, γιατί την ορίζει η τάση.
Παράδειγμα 3
Ένας σωλήνας λειτουργεί με kV και mA. Μόνο το της ενέργειας των ηλεκτρονίων γίνεται ακτίνες Χ. Πόση ισχύς φεύγει ως ακτίνες Χ και πόση ως θερμότητα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ισχύς που δίνεται στα ηλεκτρόνια: W
Ακτίνες Χ: των W, δηλαδή W.
Θερμότητα στην άνοδο: W, όσο μια μικρή ηλεκτρική εστία συγκεντρωμένη σε ένα μικρό σημείο του μετάλλου.
Γι' αυτό χωρίς ψύξη η άνοδος θα έλιωνε.
Παράδειγμα 4
Γιατί στην ακτινογραφία τα οστά φαίνονται λευκά και οι πνεύμονες σκούροι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο ανιχνευτής σκουραίνει όπου φτάνουν πολλές ακτίνες Χ και μένει λευκός όπου φτάνουν λίγες.
Τα οστά περιέχουν ασβέστιο, βαρύτερα άτομα από τα άτομα των μαλακών ιστών, και είναι πυκνά. Απορροφούν πολύ τις ακτίνες Χ, οπότε πίσω τους φτάνει λίγη ακτινοβολία: λευκό.
Οι πνεύμονες είναι γεμάτοι αέρα, που σχεδόν δεν απορροφά. Οι ακτίνες περνούν σχεδόν όλες: σκούρο.
Η ίδια αρχή εξηγεί τις ποδιές μολύβδου: ο μόλυβδος είναι πυκνό μέταλλο με βαριά άτομα και απορροφά τις ακτίνες Χ ακόμα περισσότερο από τα οστά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένας οδοντιατρικός σωλήνας ακτίνων Χ λειτουργεί με τάση kV. Πόση κινητική ενέργεια σε joule έχει κάθε ηλεκτρόνιο όταν φτάνει στην άνοδο; (Πάρε C.)
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πώς παράγονται οι ακτίνες Χ σε έναν σωλήνα και τι ρόλο παίζουν η τάση και το ρεύμα του.
- Να υπολογίζεις την κινητική ενέργεια των ηλεκτρονίων που φτάνουν στην άνοδο και την ισχύ του σωλήνα.
- Να απαριθμείς τις βασικές ιδιότητες των ακτίνων Χ και να τις συνδέεις με τις εφαρμογές τους.
- Να εξηγείς γιατί οι ακτίνες Χ είναι επικίνδυνες και πώς προστατευόμαστε.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.