Δυναμική ενέργεια και δυναμικό
Η ενέργεια δύο φορτίων, το δυναμικό ενός σημείου, και γιατί το έργο δεν εξαρτάται από τον δρόμο.
28 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Γενικής Παιδείας, §1.3, 1.4
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις την ηλεκτρική δυναμική ενέργεια δύο σημειακών φορτίων και να ερμηνεύεις το πρόσημό της.
- Να ορίζεις το δυναμικό ως δυναμική ενέργεια ανά μονάδα φορτίου και να το ξεχωρίζεις από την ένταση.
- Να υπολογίζεις το έργο της ηλεκτρικής δύναμης από τη διαφορά δυναμικού και να εξηγείς γιατί δεν εξαρτάται από τη διαδρομή.
- Να αναγνωρίζεις τις ισοδυναμικές επιφάνειες και να εξηγείς γιατί πάνω τους το έργο είναι μηδέν.
Ένα πεδίο που «θυμάται» την ενέργεια
Σήκωσε ένα βιβλίο από το πάτωμα στο ράφι και η βαρύτητα παράγει αρνητικό έργο. Άφησέ το να πέσει και σου το επιστρέφει ολόκληρο, όποια διαδρομή κι αν ακολουθήσει. Γι' αυτό λέμε ότι το βιβλίο στο ράφι έχει δυναμική ενέργεια: ενέργεια αποθηκευμένη στη θέση του.
Η ηλεκτρική δύναμη συμπεριφέρεται με τον ίδιο τρόπο. Το έργο της, όταν ένα φορτίο μετακινείται από ένα σημείο σε ένα σημείο , εξαρτάται μόνο από τις δύο θέσεις και όχι από τον δρόμο. Μια τέτοια δύναμη λέγεται διατηρητική, και για κάθε διατηρητική δύναμη ορίζεται δυναμική ενέργεια , έτσι ώστε
Θετικό έργο της δύναμης σημαίνει ότι η δυναμική ενέργεια μειώνεται, και το αντίστροφο.
Ηλεκτρική δυναμική ενέργεια
Για δύο σημειακά φορτία και που απέχουν , η ηλεκτρική δυναμική ενέργεια του συστήματος είναι
Μετριέται σε joule. Μηδέν θεωρούμε τη δυναμική ενέργεια όταν τα φορτία απέχουν πάρα πολύ, «στο άπειρο», όπου δεν αλληλεπιδρούν πια.
Το πρόσημο του λέει τι είδους σύστημα έχεις:
- Ομώνυμα φορτία, . Για να τα φέρεις κοντά από το άπειρο έπρεπε εσύ να δώσεις ενέργεια, γιατί απωθούνται. Αν τα αφήσεις ελεύθερα, θα απομακρυνθούν και θα σου την επιστρέψουν ως κινητική ενέργεια.
- Ετερώνυμα φορτία, . Έλκονται, οπότε πλησίασαν μόνα τους και η δυναμική ενέργεια έπεσε κάτω από το μηδέν. Για να τα χωρίσεις ξανά, πρέπει να δώσεις ενέργεια ίση με .
Δυναμικό
Η δυναμική ενέργεια ανήκει στο ζευγάρι των φορτίων. Θα ήθελες όμως ένα μέγεθος που να περιγράφει το ίδιο το σημείο του πεδίου, ανεξάρτητα από το ποιο φορτίο θα βάλεις εκεί. Αυτό είναι το δυναμικό: η δυναμική ενέργεια ανά μονάδα φορτίου.
Μονάδα του είναι το volt: .
Αν το πεδίο το δημιουργεί σημειακό φορτίο , τότε σε απόσταση από αυτό, βάζοντας και διαιρώντας με :
Πρόσεξε τη διαφορά από την ένταση: εδώ ο παρονομαστής είναι , όχι . Και το πρόσημο του μπαίνει αυτούσιο, χωρίς απόλυτη τιμή: αρνητικό φορτίο δίνει αρνητικό δυναμικό.
Διαφορά δυναμικού και έργο
Αφού , η σχέση γράφεται
όπου το έργο της δύναμης του πεδίου όταν το φορτίο πηγαίνει από το στο . Λυμένη ως προς τη διαφορά δυναμικού:
Η διαφορά δυναμικού ανάμεσα σε δύο σημεία λέγεται και τάση. Είναι το ίδιο μέγεθος που θα μετράς με το βολτόμετρο στα κυκλώματα.
Το κρίσιμο: το έργο εξαρτάται μόνο από τα δύο άκρα. Όποια διαδρομή κι αν ακολουθήσεις, ευθεία ή σπαστή ή κυκλική, το έργο είναι το ίδιο. Το έργο για να ανεβάσεις μια βαλίτσα στον τρίτο όροφο είναι ίδιο με σκάλα και με ανελκυστήρα· αλλάζει μόνο ποιος το κάνει.
Ισοδυναμικές επιφάνειες
Τα σημεία ενός πεδίου που έχουν το ίδιο δυναμικό σχηματίζουν μια ισοδυναμική επιφάνεια. Γύρω από ένα σημειακό φορτίο, το εξαρτάται μόνο από την απόσταση, άρα οι ισοδυναμικές επιφάνειες είναι σφαίρες με κέντρο το φορτίο.
Δύο ιδιότητες τις κάνουν χρήσιμες:
- Όταν ένα φορτίο μετακινείται πάνω σε μια ισοδυναμική επιφάνεια, το έργο της δύναμης του πεδίου είναι μηδέν, γιατί .
- Οι δυναμικές γραμμές τέμνουν τις ισοδυναμικές επιφάνειες κάθετα. Γύρω από σημειακό φορτίο οι γραμμές είναι ακτίνες και οι επιφάνειες σφαίρες, και μια ακτίνα είναι πάντα κάθετη στη σφαίρα.
Κατά τη φορά των δυναμικών γραμμών το δυναμικό μειώνεται.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δύο σημειακά φορτία και απέχουν m. Βρες τη δυναμική ενέργεια του συστήματος, και πόσο έργο παράγει η ηλεκτρική δύναμη αν η απόστασή τους γίνει m. Δίνεται N·m²/C².
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αρχική δυναμική ενέργεια, με τα πρόσημα αυτούσια:
J
Αρνητική, όπως περιμένεις για ετερώνυμα φορτία. Για να τα απομακρύνεις μέχρι το άπειρο θα χρειαζόσουν J.
Στα m: διπλάσια απόσταση, άρα η μισή δυναμική ενέργεια:
J
Έργο της ηλεκτρικής δύναμης:
J
Αρνητικό, γιατί η έλξη αντιστέκεται στην απομάκρυνση. Τα J τα δίνει όποιος τραβάει τα φορτία μακριά, και αποθηκεύονται ως δυναμική ενέργεια.
Παράδειγμα 2
Πόσο έργο παράγει η δύναμη του πεδίου όταν φορτίο μετακινείται από σημείο δυναμικού V σε σημείο V;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διαφορά δυναμικού:
V
J
Το πρόσημο είναι θετικό, που σημαίνει ότι το πεδίο δίνει ενέργεια: το θετικό φορτίο πηγαίνει αυθόρμητα από υψηλό σε χαμηλό δυναμικό.
Αν το φορτίο ήταν αρνητικό, , το έργο θα ήταν J: το πεδίο θα αντιστεκόταν, και θα έπρεπε εσύ να δώσεις ενέργεια.
Το πρόσημο του αντιστρέφει τα πάντα.
Παράδειγμα 3
Δύο σημειακά φορτία και είναι στερεωμένα σε απόσταση m. Το είναι το μέσο της απόστασής τους και το ένα σημείο του ευθύγραμμου τμήματος που απέχει m από το θετικό φορτίο. Βρες τα δυναμικά στο και στο , και το έργο της δύναμης του πεδίου όταν φορτίο πηγαίνει από το στο .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στο , που απέχει m από το καθένα, τα δυναμικά προστίθενται με τα πρόσημά τους:
Στο , που απέχει m από το θετικό και m από το αρνητικό:
V
Έργο:
J
Μηδενικό δυναμικό δεν σημαίνει μηδενική ένταση. Στο οι δύο εντάσεις δείχνουν και οι δύο προς το αρνητικό φορτίο, άρα προστίθενται και η ένταση εκεί κάθε άλλο παρά μηδέν είναι. Τα δυναμικά όμως, ως αριθμοί με αντίθετα πρόσημα, αλληλοαναιρούνται.
Παράδειγμα 4
Φορτίο κινείται σε κλειστή διαδρομή μέσα σε ηλεκτροστατικό πεδίο. Πόσο έργο παράγει η δύναμη του πεδίου;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κλειστή διαδρομή σημαίνει ότι το τελικό σημείο ταυτίζεται με το αρχικό.
Μηδέν, όσο περίπλοκη κι αν ήταν η διαδρομή.
Γιατί δεν είναι τετριμμένο. Σε κάποια μέρη της διαδρομής το πεδίο παρήγαγε θετικό έργο και σε άλλα αρνητικό. Το άθροισμα βγαίνει ακριβώς μηδέν.
Αυτή η ιδιότητα ορίζει τα διατηρητικά πεδία και είναι ο λόγος που έχει νόημα να μιλάμε για δυναμική ενέργεια. Η τριβή, για παράδειγμα, δεν είναι διατηρητική: σε κλειστή διαδρομή αφαιρεί ενέργεια κάθε φορά.
Παράδειγμα 5
Γιατί τα πουλιά κάθονται άφοβα σε καλώδιο υψηλής τάσης;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το επικίνδυνο δεν είναι το δυναμικό αλλά η διαφορά του. Το έργο, άρα και το ρεύμα που θα περάσει, εξαρτάται από το .
Και τα δύο πόδια του πουλιού ακουμπούν στο ίδιο καλώδιο, σε απόσταση λίγων εκατοστών.
Το καλώδιο έχει πολύ μικρή αντίσταση, άρα η διαφορά δυναμικού ανάμεσα στα δύο πόδια είναι σχεδόν μηδέν.
Χωρίς διαφορά δυναμικού δεν περνάει ρεύμα μέσα από το πουλί.
Τι θα το σκότωνε. Να αγγίξει ταυτόχρονα δύο καλώδια διαφορετικής φάσης, ή ένα καλώδιο και τη γη.
Γι' αυτό οι μεγάλοι αετοί κινδυνεύουν περισσότερο από τα σπουργίτια: με ανοιχτά φτερά γεφυρώνουν αποστάσεις που τα μικρά πουλιά δεν φτάνουν.

Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε σημείο με δυναμικό V τοποθετείται φορτίο C. Πόση είναι η δυναμική του ενέργεια;
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις την ηλεκτρική δυναμική ενέργεια δύο σημειακών φορτίων και να ερμηνεύεις το πρόσημό της.
- Να ορίζεις το δυναμικό ως δυναμική ενέργεια ανά μονάδα φορτίου και να το ξεχωρίζεις από την ένταση.
- Να υπολογίζεις το έργο της ηλεκτρικής δύναμης από τη διαφορά δυναμικού και να εξηγείς γιατί δεν εξαρτάται από τη διαδρομή.
- Να αναγνωρίζεις τις ισοδυναμικές επιφάνειες και να εξηγείς γιατί πάνω τους το έργο είναι μηδέν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.