Μετάβαση στο περιεχόμενο

Δυναμική ενέργεια και δυναμικό

Η ενέργεια δύο φορτίων, το δυναμικό ενός σημείου, και γιατί το έργο δεν εξαρτάται από τον δρόμο.

28 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Γενικής Παιδείας, §1.3, 1.4

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις την ηλεκτρική δυναμική ενέργεια δύο σημειακών φορτίων και να ερμηνεύεις το πρόσημό της.
  2. Να ορίζεις το δυναμικό ως δυναμική ενέργεια ανά μονάδα φορτίου και να το ξεχωρίζεις από την ένταση.
  3. Να υπολογίζεις το έργο της ηλεκτρικής δύναμης από τη διαφορά δυναμικού και να εξηγείς γιατί δεν εξαρτάται από τη διαδρομή.
  4. Να αναγνωρίζεις τις ισοδυναμικές επιφάνειες και να εξηγείς γιατί πάνω τους το έργο είναι μηδέν.

Ένα πεδίο που «θυμάται» την ενέργεια

Σήκωσε ένα βιβλίο από το πάτωμα στο ράφι και η βαρύτητα παράγει αρνητικό έργο. Άφησέ το να πέσει και σου το επιστρέφει ολόκληρο, όποια διαδρομή κι αν ακολουθήσει. Γι' αυτό λέμε ότι το βιβλίο στο ράφι έχει δυναμική ενέργεια: ενέργεια αποθηκευμένη στη θέση του.

Η ηλεκτρική δύναμη συμπεριφέρεται με τον ίδιο τρόπο. Το έργο της, όταν ένα φορτίο μετακινείται από ένα σημείο AA σε ένα σημείο BB, εξαρτάται μόνο από τις δύο θέσεις και όχι από τον δρόμο. Μια τέτοια δύναμη λέγεται διατηρητική, και για κάθε διατηρητική δύναμη ορίζεται δυναμική ενέργεια UU, έτσι ώστε

WA→B=UA−UBW_{A \to B} = U_A - U_B

Θετικό έργο της δύναμης σημαίνει ότι η δυναμική ενέργεια μειώνεται, και το αντίστροφο.

Ηλεκτρική δυναμική ενέργεια

Για δύο σημειακά φορτία q1q_1 και q2q_2 που απέχουν rr, η ηλεκτρική δυναμική ενέργεια του συστήματος είναι

U=kq1q2rU = k\frac{q_1 q_2}{r}

Μετριέται σε joule. Μηδέν θεωρούμε τη δυναμική ενέργεια όταν τα φορτία απέχουν πάρα πολύ, «στο άπειρο», όπου δεν αλληλεπιδρούν πια.

Το πρόσημο του UU λέει τι είδους σύστημα έχεις:

  • Ομώνυμα φορτία, U>0U > 0. Για να τα φέρεις κοντά από το άπειρο έπρεπε εσύ να δώσεις ενέργεια, γιατί απωθούνται. Αν τα αφήσεις ελεύθερα, θα απομακρυνθούν και θα σου την επιστρέψουν ως κινητική ενέργεια.
  • Ετερώνυμα φορτία, U<0U < 0. Έλκονται, οπότε πλησίασαν μόνα τους και η δυναμική ενέργεια έπεσε κάτω από το μηδέν. Για να τα χωρίσεις ξανά, πρέπει να δώσεις ενέργεια ίση με ∣U∣|U|.

Δυναμικό

Η δυναμική ενέργεια ανήκει στο ζευγάρι των φορτίων. Θα ήθελες όμως ένα μέγεθος που να περιγράφει το ίδιο το σημείο του πεδίου, ανεξάρτητα από το ποιο φορτίο θα βάλεις εκεί. Αυτό είναι το δυναμικό: η δυναμική ενέργεια ανά μονάδα φορτίου.

V=UqV = \frac{U}{q}

Μονάδα του είναι το volt: 1 V=1 J/C1 \ \text{V} = 1 \ \text{J}/\text{C}.

Αν το πεδίο το δημιουργεί σημειακό φορτίο QQ, τότε σε απόσταση rr από αυτό, βάζοντας U=kQqrU = k\frac{Qq}{r} και διαιρώντας με qq:

V=kQrV = k\frac{Q}{r}

Πρόσεξε τη διαφορά από την ένταση: εδώ ο παρονομαστής είναι rr, όχι r2r^2. Και το πρόσημο του QQ μπαίνει αυτούσιο, χωρίς απόλυτη τιμή: αρνητικό φορτίο δίνει αρνητικό δυναμικό.

Ένταση και δυναμικό, δίπλα-δίπλα

Οι δύο καμπύλες δείχνουν πώς πέφτουν η ένταση και το δυναμικό καθώς απομακρύνεσαι από ένα σημειακό φορτίο. Σύρε το φορτίο και πρόσεξε πόσο πιο απότομα καταρρέει η ένταση.

Ζωντανή ενημέρωση
Δυναμικό στο r = 2
1
Ένταση στο r = 2
0,5
  • δυναμικό ∝ 1/r
  • ένταση ∝ 1/r²

Διαφορά δυναμικού και έργο

Αφού U=qVU = qV, η σχέση WA→B=UA−UBW_{A \to B} = U_A - U_B γράφεται

WA→B=q(VA−VB)=qVABW_{A \to B} = q(V_A - V_B) = qV_{AB}

όπου WA→BW_{A \to B} το έργο της δύναμης του πεδίου όταν το φορτίο qq πηγαίνει από το AA στο BB. Λυμένη ως προς τη διαφορά δυναμικού:

VAB=VA−VB=WA→BqV_{AB} = V_A - V_B = \frac{W_{A \to B}}{q}

Η διαφορά δυναμικού ανάμεσα σε δύο σημεία λέγεται και τάση. Είναι το ίδιο μέγεθος που θα μετράς με το βολτόμετρο στα κυκλώματα.

Το κρίσιμο: το έργο εξαρτάται μόνο από τα δύο άκρα. Όποια διαδρομή κι αν ακολουθήσεις, ευθεία ή σπαστή ή κυκλική, το έργο είναι το ίδιο. Το έργο για να ανεβάσεις μια βαλίτσα στον τρίτο όροφο είναι ίδιο με σκάλα και με ανελκυστήρα· αλλάζει μόνο ποιος το κάνει.

Ισοδυναμικές επιφάνειες

Τα σημεία ενός πεδίου που έχουν το ίδιο δυναμικό σχηματίζουν μια ισοδυναμική επιφάνεια. Γύρω από ένα σημειακό φορτίο, το V=kQrV = k\frac{Q}{r} εξαρτάται μόνο από την απόσταση, άρα οι ισοδυναμικές επιφάνειες είναι σφαίρες με κέντρο το φορτίο.

Δύο ιδιότητες τις κάνουν χρήσιμες:

  • Όταν ένα φορτίο μετακινείται πάνω σε μια ισοδυναμική επιφάνεια, το έργο της δύναμης του πεδίου είναι μηδέν, γιατί VA=VBV_A = V_B.
  • Οι δυναμικές γραμμές τέμνουν τις ισοδυναμικές επιφάνειες κάθετα. Γύρω από σημειακό φορτίο οι γραμμές είναι ακτίνες και οι επιφάνειες σφαίρες, και μια ακτίνα είναι πάντα κάθετη στη σφαίρα.

Κατά τη φορά των δυναμικών γραμμών το δυναμικό μειώνεται.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δύο σημειακά φορτία q1=+4 μCq_1 = +4\ \mu\text{C} και q2=−5 μCq_2 = -5\ \mu\text{C} απέχουν 0,30{,}3 m. Βρες τη δυναμική ενέργεια του συστήματος, και πόσο έργο παράγει η ηλεκτρική δύναμη αν η απόστασή τους γίνει 0,60{,}6 m. Δίνεται k=9⋅109k = 9 \cdot 10^9 N·m²/C².

Τα σημειακά φορτία q₁ = +4 μC και q₂ = −5 μC σε απόσταση 0,3 m.0,3 m+q1 = +4 μC−q2 = −5 μC

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Πόσο έργο παράγει η δύναμη του πεδίου όταν φορτίο 2 μC2\ \mu\text{C} μετακινείται από σημείο δυναμικού 300300 V σε σημείο 100100 V;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Δύο σημειακά φορτία +3 μC+3\ \mu\text{C} και −3 μC-3\ \mu\text{C} είναι στερεωμένα σε απόσταση 0,40{,}4 m. Το MM είναι το μέσο της απόστασής τους και το NN ένα σημείο του ευθύγραμμου τμήματος που απέχει 0,10{,}1 m από το θετικό φορτίο. Βρες τα δυναμικά στο MM και στο NN, και το έργο της δύναμης του πεδίου όταν φορτίο q=2 μCq = 2\ \mu\text{C} πηγαίνει από το NN στο MM.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Φορτίο κινείται σε κλειστή διαδρομή μέσα σε ηλεκτροστατικό πεδίο. Πόσο έργο παράγει η δύναμη του πεδίου;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Γιατί τα πουλιά κάθονται άφοβα σε καλώδιο υψηλής τάσης;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Σιλουέτες από δεκάδες πουλιά καθισμένα σε σειρά πάνω στα καλώδια μιας εναέριας γραμμής ρεύματος, με στύλο και μονωτήρες αριστερά, κάτω από πορτοκαλί ουρανό.
Πουλιά πάνω στα καλώδια μιας γραμμής ρεύματος. Κάθε πουλί πατάει και με τα δύο πόδια στο ίδιο καλώδιο, οπότε η διαφορά δυναμικού ανάμεσα στα πόδια του είναι σχεδόν μηδέν και δεν περνάει ρεύμα μέσα από το σώμα του.Φωτογραφία: Vanja Kovac · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Τι είναι το δυναμικό σε ένα σημείο;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Σε σημείο με δυναμικό 200200 V τοποθετείται φορτίο 3⋅10−63 \cdot 10^{-6} C. Πόση είναι η δυναμική του ενέργεια;

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις την ηλεκτρική δυναμική ενέργεια δύο σημειακών φορτίων και να ερμηνεύεις το πρόσημό της.
  • Να ορίζεις το δυναμικό ως δυναμική ενέργεια ανά μονάδα φορτίου και να το ξεχωρίζεις από την ένταση.
  • Να υπολογίζεις το έργο της ηλεκτρικής δύναμης από τη διαφορά δυναμικού και να εξηγείς γιατί δεν εξαρτάται από τη διαδρομή.
  • Να αναγνωρίζεις τις ισοδυναμικές επιφάνειες και να εξηγείς γιατί πάνω τους το έργο είναι μηδέν.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;