Ηλεκτρικό πεδίο και νόμος Coulomb
Το πεδίο ως χάρτης δυνάμεων γύρω από ένα φορτίο.
27 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Γενικής Παιδείας, §1.1, 1.2
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις τη δύναμη Coulomb ανάμεσα σε δύο φορτία και να κρίνεις αν είναι έλξη ή άπωση.
- Να εξηγείς γιατί η δύναμη πέφτει με το τετράγωνο της απόστασης.
- Να ορίζεις το ηλεκτρικό πεδίο ως δύναμη ανά μονάδα φορτίου.
- Να σχεδιάζεις και να διαβάζεις δυναμικές γραμμές.
Ο νόμος του Coulomb
Δύο ακίνητα σημειακά φορτία ασκούν το ένα στο άλλο δύναμη με μέτρο
Η κατεύθυνση κρίνεται από τα πρόσημα: ομώνυμα απωθούνται, ετερώνυμα έλκονται.
Η μορφή του τύπου είναι πανομοιότυπη με τον νόμο της παγκόσμιας έλξης. Δύο διαφορές όμως είναι ουσιαστικές: η βαρύτητα είναι μόνο ελκτική, και η σταθερά είναι αστρονομικά μεγαλύτερη από τη .
Το πεδίο: από τη δύναμη στον χάρτη
Η δύναμη Coulomb περιγράφει ένα ζεύγος. Αλλά ένα φορτίο «περιμένει» κάτι να έρθει κοντά του, και αυτή η αναμονή είναι φυσική πραγματικότητα.
Ορίζουμε ένταση ηλεκτρικού πεδίου σε ένα σημείο ως τη δύναμη ανά μονάδα φορτίου:
με μονάδα το N/C. Για ένα σημειακό φορτίο :
Ο ορισμός χρησιμοποιεί ένα δοκιμαστικό φορτίο, αλλά το αποτέλεσμα δεν εξαρτάται από αυτό: αν διπλασιάσεις το , διπλασιάζεται και η , οπότε ο λόγος μένει. Το πεδίο ανήκει στον χώρο, όχι στο φορτίο που το δοκιμάζει.
Δυναμικές γραμμές
Οι δυναμικές γραμμές είναι ο χάρτης του πεδίου. Τρεις κανόνες τις διαβάζουν:
- Ξεκινούν από θετικά φορτία και καταλήγουν σε αρνητικά.
- Η εφαπτομένη σε κάθε σημείο δίνει την κατεύθυνση του εκεί.
- Όπου είναι πυκνές, το πεδίο είναι ισχυρό.
Δύο δυναμικές γραμμές δεν τέμνονται ποτέ. Αν τέμνονταν, στο σημείο τομής το πεδίο θα είχε δύο κατευθύνσεις ταυτόχρονα — και δεν έχει.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δύο φορτία και απέχουν cm. Πόση δύναμη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μονάδες σε SI. C, C, cm m.
Η μετατροπή των μικροκουλόμπ είναι η πιο συχνή αιτία λάθους τάξης μεγέθους.
N
Κατεύθυνση: ετερώνυμα, άρα έλξη.
Τάξη μεγέθους: N είναι το βάρος περίπου γραμμαρίων. Για φορτία μικροσκοπικά σε απόσταση cm, αυτό είναι τεράστιο — και δείχνει πόσο ισχυρότερη είναι η ηλεκτρική αλληλεπίδραση από τη βαρυτική.
Παράδειγμα 2
Η απόσταση δύο φορτίων τριπλασιάζεται. Τι γίνεται η δύναμη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
, άρα τριπλάσιο σημαίνει εννιαπλάσιο.
Το κλασικό λάθος είναι η απάντηση «το ένα τρίτο». Ο νόμος δεν είναι αντιστρόφως ανάλογος της απόστασης αλλά του τετραγώνου της.
Γιατί έχει σημασία η διαφορά. Σε απόσταση δέκα φορές μεγαλύτερη, η δύναμη δεν είναι το ένα δέκατο αλλά το ένα εκατοστό.
Γι' αυτό οι ηλεκτρικές δυνάμεις κυριαρχούν μέσα στο άτομο και εξαφανίζονται σε ανθρώπινες αποστάσεις.
Παράδειγμα 3
Πόση είναι η ένταση σε απόσταση cm από φορτίο ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
N/C
Κατεύθυνση: το φορτίο είναι θετικό, άρα το πεδίο δείχνει μακριά από αυτό, ακτινικά.
Τι σημαίνει πρακτικά. Αν βάλεις εκεί φορτίο nC, θα δεχτεί δύναμη
N
Το πεδίο υπάρχει και χωρίς αυτό το φορτίο. Απλώς δεν φαίνεται μέχρι να βάλεις κάτι να το νιώσει.
Παράδειγμα 4
Δύο ίσα θετικά φορτία απέχουν . Πού μηδενίζεται το πεδίο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρώτα ποιοτικά. Έξω από το ευθύγραμμο τμήμα, και τα δύο πεδία δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση — δεν μπορούν να αλληλοαναιρεθούν.
Άρα το σημείο, αν υπάρχει, είναι ανάμεσά τους.
Ανάμεσα, το πεδίο του αριστερού δείχνει δεξιά και του δεξιού αριστερά: αντίθετα. Μηδενίζονται όταν έχουν ίσα μέτρα.
Στο μέσο — λογικό, λόγω συμμετρίας.
Τι θα άλλαζε αν τα φορτία ήταν ετερώνυμα; Ανάμεσά τους τα δύο πεδία θα είχαν την ίδια κατεύθυνση, άρα δεν θα μηδενίζονταν πουθενά εκεί. Το σημείο μηδενισμού θα ήταν έξω, από την πλευρά του μικρότερου φορτίου — και αν ήταν ακριβώς ίσα, πουθενά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Φορτίο C βρίσκεται σε πεδίο έντασης N/C. Πόση δύναμη δέχεται;
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις τη δύναμη Coulomb ανάμεσα σε δύο φορτία και να κρίνεις αν είναι έλξη ή άπωση.
- Να εξηγείς γιατί η δύναμη πέφτει με το τετράγωνο της απόστασης.
- Να ορίζεις το ηλεκτρικό πεδίο ως δύναμη ανά μονάδα φορτίου.
- Να σχεδιάζεις και να διαβάζεις δυναμικές γραμμές.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.