Ηλεκτρικό ρεύμα και κανόνες του Kirchhoff
Πηγές, ένταση ρεύματος, και δύο κανόνες: ό,τι μπαίνει σε κόμβο βγαίνει, και κάθε βρόχος κλείνει στο μηδέν.
28 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Γενικής Παιδείας, §2.1, 2.2, 2.3
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι κάνει μια ηλεκτρική πηγή και πώς κινούνται τα ηλεκτρόνια σε ένα μεταλλικό αγωγό.
- Να ορίζεις την ένταση του ρεύματος I = q/t και να υπολογίζεις φορτίο και πλήθος ηλεκτρονίων.
- Να συνδέεις σωστά αμπερόμετρο και βολτόμετρο σε ένα κύκλωμα.
- Να εφαρμόζεις τον 1ο κανόνα του Kirchhoff σε κόμβους και τον 2ο σε βρόχους.
Η πηγή δεν φτιάχνει φορτία
Μπαταρία κινητού, συσσωρευτής αυτοκινήτου, φωτοστοιχείο αριθμομηχανής, γεννήτρια: όλα είναι ηλεκτρικές πηγές. Μια πηγή κάνει δύο πράγματα: δημιουργεί στα άκρα της διαφορά δυναμικού (τάση) και προσφέρει ενέργεια στο κύκλωμα.
Τα άκρα της λέγονται πόλοι. Ο θετικός (+) είναι σε υψηλότερο δυναμικό, ο αρνητικός (−) σε χαμηλότερο. Στις πηγές συνεχούς τάσης οι πόλοι είναι σταθεροί· στις πηγές εναλλασσόμενης τάσης, όπως η πρίζα του σπιτιού, εναλλάσσονται.
Η πηγή δεν παράγει ηλεκτρικά φορτία. Τα φορτία υπάρχουν ήδη μέσα στους αγωγούς· η πηγή τα βάζει σε κίνηση. Όπως μια αντλία δεν φτιάχνει νερό, αλλά δημιουργεί διαφορά πίεσης που κάνει το νερό του σωλήνα να κυλήσει.
Το ρεύμα σε ένα μέταλλο
Συνδέεις τα άκρα ενός μεταλλικού σύρματος με μια πηγή. Μέσα στο σύρμα δημιουργείται ηλεκτρικό πεδίο, που ασκεί δύναμη στα ελεύθερα ηλεκτρόνια. Αυτά κινούνται προσανατολισμένα, από τον αρνητικό πόλο προς τον θετικό, δηλαδή αντίθετα από την ένταση του πεδίου.
Ηλεκτρικό ρεύμα είναι η προσανατολισμένη κίνηση ηλεκτρικών φορτίων.
Τα ηλεκτρόνια δεν επιταχύνονται συνέχεια. Συγκρούονται με τα θετικά ιόντα του μετάλλου, χάνουν ενέργεια, ξαναεπιταχύνονται. Στο σύνολο η κίνησή τους μοιάζει με ομαλή, με ταχύτητα διολίσθησης της τάξης των χιλιοστών ανά δευτερόλεπτο, πάνω στην άτακτη θερμική τους κίνηση, που είναι της τάξης των χιλιομέτρων ανά δευτερόλεπτο.
Η ενέργεια που χάνουν στις συγκρούσεις κάνει τα ιόντα να ταλαντώνονται εντονότερα: ο αγωγός ζεσταίνεται. Αυτό είναι το φαινόμενο Joule, και γι' αυτό η πηγή πρέπει να δίνει ενέργεια συνεχώς.
Το ρεύμα έχει τρία είδη αποτελεσμάτων:
| Αποτέλεσμα | Τι συμβαίνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| θερμικό | ανεβαίνει η θερμοκρασία του αγωγού | θερμοσίφωνας, ηλεκτρική κουζίνα |
| χημικό | γίνονται χημικές αντιδράσεις | ηλεκτρόλυση, φόρτιση μπαταρίας |
| μαγνητικό | το ρεύμα αλληλεπιδρά με μαγνήτες | ηλεκτρικός κινητήρας, εκτροπή πυξίδας |
Η ένταση του ρεύματος
Δεν σε ενδιαφέρει μόνο πόσο φορτίο πέρασε από μια διατομή του αγωγού, αλλά και σε πόσο χρόνο. Για συνεχές και χρονικά σταθερό ρεύμα:
Η ένταση είναι ο ρυθμός με τον οποίο περνάει φορτίο. Μονάδα της είναι το ampere (A), θεμελιώδης μονάδα του S.I. Από τον ορισμό προκύπτει το coulomb: .
Το φορτίο το μεταφέρουν ηλεκτρόνια, το καθένα με φορτίο C. Άρα ηλεκτρόνια μεταφέρουν .
Αμπερόμετρο και βολτόμετρο
Το αμπερόμετρο μετράει ένταση ρεύματος. Για να μετρήσεις το ρεύμα σε ένα σημείο, κόβεις τον αγωγό εκεί και βάζεις το αμπερόμετρο στο κενό: το ρεύμα πρέπει να περάσει μέσα από το όργανο. Αυτή είναι σύνδεση σε σειρά. Ένα ιδανικό αμπερόμετρο έχει μηδενική αντίσταση και δεν αλλάζει το κύκλωμα.
Το βολτόμετρο μετράει διαφορά δυναμικού ανάμεσα σε δύο σημεία. Δεν κόβεις τίποτα: ακουμπάς τους ακροδέκτες του στα δύο σημεία. Αυτή είναι σύνδεση παράλληλη ή σε διακλάδωση. Ένα ιδανικό βολτόμετρο έχει άπειρη αντίσταση και δεν τραβάει ρεύμα.
Αν βάλεις το αμπερόμετρο σε δύο διαφορετικά σημεία του ίδιου αγωγού, δείχνει το ίδιο. Το φορτίο διατηρείται: όσο περνάει από μια διατομή κάθε δευτερόλεπτο, τόσο περνάει και από κάθε άλλη. Μέσα σε έναν αγωγό δεν υπάρχουν ούτε «πηγές» ούτε «καταβόθρες» φορτίου.
Ο 1ος κανόνας του Kirchhoff
Σε ένα κύκλωμα με διακλαδώσεις:
- κόμβος είναι σημείο όπου συναντιούνται τουλάχιστον τρεις αγωγοί με ρεύμα
- κλάδος είναι το τμήμα ανάμεσα σε δύο κόμβους· όλα τα στοιχεία ενός κλάδου έχουν το ίδιο ρεύμα
Είναι η αρχή διατήρησης του φορτίου σε έναν κόμβο. Όσο φορτίο φτάνει κάθε δευτερόλεπτο, τόσο φεύγει· ο κόμβος δεν κρατάει και δεν παράγει φορτίο.
Ο 2ος κανόνας του Kirchhoff
Βρόχος είναι κάθε κλειστή διαδρομή μέσα σε ένα κύκλωμα.
Σε ένα κύκλωμα με πηγή και δύο λαμπτήρες σε σειρά, τρία βολτόμετρα δείχνουν: στους πόλους της πηγής V, στον πρώτο λαμπτήρα V, στον δεύτερο V. Παρατηρείς ότι .
Γράψε τις διαφορές δυναμικού με τη σειρά που τις συναντάς γυρίζοντας τον βρόχο, από το στο , στο και πάλι στο :
Η πιο χρήσιμη συνέπεια: δύο στοιχεία συνδεδεμένα ανάμεσα στα ίδια δύο σημεία έχουν την ίδια τάση. Πάρε τον βρόχο που πηγαίνει από το ένα σημείο στο άλλο μέσα από το πρώτο στοιχείο και γυρίζει πίσω μέσα από το δεύτερο: για να είναι το άθροισμα μηδέν, οι δύο τάσεις πρέπει να είναι ίσες.
Δίπολα
Λαμπτήρας, αντιστάτης, πυκνωτής, πηγή: όλα έχουν δύο άκρα, γι' αυτό λέγονται δίπολα. Η τάση στα άκρα ενός διπόλου καθορίζει το ρεύμα που το διαρρέει, δηλαδή υπάρχει μια συνάρτηση . Η γραφική της παράσταση είναι η χαρακτηριστική καμπύλη του διπόλου, και ξεχωρίζει το ένα δίπολο από το άλλο. Για έναν μεταλλικό αντιστάτη σε σταθερή θερμοκρασία είναι ευθεία που περνάει από την αρχή: αυτός είναι ο νόμος του Ohm, που έρχεται αμέσως μετά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Αγωγός διαρρέεται από ρεύμα A. Πόσο φορτίο και πόσα ηλεκτρόνια περνούν από μια διατομή του σε s;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Φορτίο, από τον ορισμό της έντασης:
C
Πλήθος ηλεκτρονίων, από το :
Εκατό δισεκατομμύρια δισεκατομμύρια ηλεκτρόνια σε τέσσερα δευτερόλεπτα, και όμως κινούνται με λίγα χιλιοστά το δευτερόλεπτο. Είναι τόσο πολλά που ακόμα κι αργά κουβαλούν μεγάλο φορτίο.
Παράδειγμα 2
Σε έναν κόμβο φτάνει ρεύμα mA και φεύγει από δύο κλάδους. Ο ένας έχει mA. Πόσο έχει ο άλλος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
1ος κανόνας: ό,τι μπαίνει, βγαίνει.
, άρα mA.
Στον επόμενο κόμβο, όπου οι δύο κλάδοι ξαναενώνονται, μπαίνουν mA και βγαίνουν mA. Το ρεύμα που μοιράστηκε ξανασυγκεντρώνεται.
Παράδειγμα 3
Πηγή με τάση V τροφοδοτεί τρεις λαμπτήρες σε σειρά. Οι δύο έχουν τάσεις V και V. Πόση τάση έχει ο τρίτος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο βρόχος περνάει από την πηγή και από τους τρεις λαμπτήρες. Στην πηγή το δυναμικό ανεβαίνει κατά V, σε κάθε λαμπτήρα κατεβαίνει.
2ος κανόνας:
V
Οι τάσεις των λαμπτήρων αθροίζουν στην τάση της πηγής: V.
Παράδειγμα 4
Δύο λαμπτήρες συνδέονται και οι δύο ανάμεσα στα σημεία και . Ο πρώτος έχει τάση V. Πόση έχει ο δεύτερος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διάλεξε βρόχο: από το στο μέσα από τον πρώτο λαμπτήρα, και πίσω από το στο μέσα από τον δεύτερο.
2ος κανόνας: , δηλαδή .
V
Δεν χρειάστηκε να ξέρεις τίποτα για τους λαμπτήρες. Ό,τι συνδέεται ανάμεσα στα ίδια δύο σημεία έχει την ίδια τάση: γι' αυτό όλες οι συσκευές του σπιτιού δουλεύουν στα ίδια V.
Παράδειγμα 5
Σε ένα σημείο ενός κυκλώματος το δυναμικό είναι (γείωση). Ισχύουν V και V. Πόσο είναι το δυναμικό του ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Από τον ορισμό :
, άρα V.
, άρα V.
Έλεγχος με τον 2ο κανόνα στη διαδρομή :
✓
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Αγωγός διαρρέεται από ρεύμα A. Πόσο φορτίο περνάει από μια διατομή του σε s;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι κάνει μια ηλεκτρική πηγή και πώς κινούνται τα ηλεκτρόνια σε ένα μεταλλικό αγωγό.
- Να ορίζεις την ένταση του ρεύματος I = q/t και να υπολογίζεις φορτίο και πλήθος ηλεκτρονίων.
- Να συνδέεις σωστά αμπερόμετρο και βολτόμετρο σε ένα κύκλωμα.
- Να εφαρμόζεις τον 1ο κανόνα του Kirchhoff σε κόμβους και τον 2ο σε βρόχους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.