Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ηλεκτρικό ρεύμα και κανόνες του Kirchhoff

Πηγές, ένταση ρεύματος, και δύο κανόνες: ό,τι μπαίνει σε κόμβο βγαίνει, και κάθε βρόχος κλείνει στο μηδέν.

28 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Γενικής Παιδείας, §2.1, 2.2, 2.3

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι κάνει μια ηλεκτρική πηγή και πώς κινούνται τα ηλεκτρόνια σε ένα μεταλλικό αγωγό.
  2. Να ορίζεις την ένταση του ρεύματος I = q/t και να υπολογίζεις φορτίο και πλήθος ηλεκτρονίων.
  3. Να συνδέεις σωστά αμπερόμετρο και βολτόμετρο σε ένα κύκλωμα.
  4. Να εφαρμόζεις τον 1ο κανόνα του Kirchhoff σε κόμβους και τον 2ο σε βρόχους.

Η πηγή δεν φτιάχνει φορτία

Μπαταρία κινητού, συσσωρευτής αυτοκινήτου, φωτοστοιχείο αριθμομηχανής, γεννήτρια: όλα είναι ηλεκτρικές πηγές. Μια πηγή κάνει δύο πράγματα: δημιουργεί στα άκρα της διαφορά δυναμικού (τάση) και προσφέρει ενέργεια στο κύκλωμα.

Τα άκρα της λέγονται πόλοι. Ο θετικός (+) είναι σε υψηλότερο δυναμικό, ο αρνητικός (−) σε χαμηλότερο. Στις πηγές συνεχούς τάσης οι πόλοι είναι σταθεροί· στις πηγές εναλλασσόμενης τάσης, όπως η πρίζα του σπιτιού, εναλλάσσονται.

Η πηγή δεν παράγει ηλεκτρικά φορτία. Τα φορτία υπάρχουν ήδη μέσα στους αγωγούς· η πηγή τα βάζει σε κίνηση. Όπως μια αντλία δεν φτιάχνει νερό, αλλά δημιουργεί διαφορά πίεσης που κάνει το νερό του σωλήνα να κυλήσει.

Το ρεύμα σε ένα μέταλλο

Συνδέεις τα άκρα ενός μεταλλικού σύρματος με μια πηγή. Μέσα στο σύρμα δημιουργείται ηλεκτρικό πεδίο, που ασκεί δύναμη στα ελεύθερα ηλεκτρόνια. Αυτά κινούνται προσανατολισμένα, από τον αρνητικό πόλο προς τον θετικό, δηλαδή αντίθετα από την ένταση του πεδίου.

Ηλεκτρικό ρεύμα είναι η προσανατολισμένη κίνηση ηλεκτρικών φορτίων.

Τα ηλεκτρόνια δεν επιταχύνονται συνέχεια. Συγκρούονται με τα θετικά ιόντα του μετάλλου, χάνουν ενέργεια, ξαναεπιταχύνονται. Στο σύνολο η κίνησή τους μοιάζει με ομαλή, με ταχύτητα διολίσθησης της τάξης των χιλιοστών ανά δευτερόλεπτο, πάνω στην άτακτη θερμική τους κίνηση, που είναι της τάξης των χιλιομέτρων ανά δευτερόλεπτο.

Η ενέργεια που χάνουν στις συγκρούσεις κάνει τα ιόντα να ταλαντώνονται εντονότερα: ο αγωγός ζεσταίνεται. Αυτό είναι το φαινόμενο Joule, και γι' αυτό η πηγή πρέπει να δίνει ενέργεια συνεχώς.

Το ρεύμα έχει τρία είδη αποτελεσμάτων:

ΑποτέλεσμαΤι συμβαίνειΠαράδειγμα
θερμικόανεβαίνει η θερμοκρασία του αγωγούθερμοσίφωνας, ηλεκτρική κουζίνα
χημικόγίνονται χημικές αντιδράσειςηλεκτρόλυση, φόρτιση μπαταρίας
μαγνητικότο ρεύμα αλληλεπιδρά με μαγνήτεςηλεκτρικός κινητήρας, εκτροπή πυξίδας

Η ένταση του ρεύματος

Δεν σε ενδιαφέρει μόνο πόσο φορτίο πέρασε από μια διατομή του αγωγού, αλλά και σε πόσο χρόνο. Για συνεχές και χρονικά σταθερό ρεύμα:

I=qtI = \frac{q}{t}

Η ένταση II είναι ο ρυθμός με τον οποίο περνάει φορτίο. Μονάδα της είναι το ampere (A), θεμελιώδης μονάδα του S.I. Από τον ορισμό προκύπτει το coulomb: 1 C=1 A⋅1 s1\ \text{C} = 1\ \text{A} \cdot 1\ \text{s}.

Φορτίο που περνάει από μια διατομή

Με σταθερή ένταση, το φορτίο μεγαλώνει ανάλογα με τον χρόνο. Η κλίση της ευθείας είναι η ένταση: διπλάσιο ρεύμα, διπλάσια κλίση.

Ζωντανή ενημέρωση
Φορτίο σε 5 s (C)
10
  • q (C)

Το φορτίο qq το μεταφέρουν ηλεκτρόνια, το καθένα με φορτίο ∣qe∣=1,6⋅10−19|q_e| = 1{,}6 \cdot 10^{-19} C. Άρα NN ηλεκτρόνια μεταφέρουν q=N ∣qe∣q = N\,|q_e|.

Αμπερόμετρο και βολτόμετρο

Το αμπερόμετρο μετράει ένταση ρεύματος. Για να μετρήσεις το ρεύμα σε ένα σημείο, κόβεις τον αγωγό εκεί και βάζεις το αμπερόμετρο στο κενό: το ρεύμα πρέπει να περάσει μέσα από το όργανο. Αυτή είναι σύνδεση σε σειρά. Ένα ιδανικό αμπερόμετρο έχει μηδενική αντίσταση και δεν αλλάζει το κύκλωμα.

Το βολτόμετρο μετράει διαφορά δυναμικού ανάμεσα σε δύο σημεία. Δεν κόβεις τίποτα: ακουμπάς τους ακροδέκτες του στα δύο σημεία. Αυτή είναι σύνδεση παράλληλη ή σε διακλάδωση. Ένα ιδανικό βολτόμετρο έχει άπειρη αντίσταση και δεν τραβάει ρεύμα.

Πηγή E με λαμπτήρα Λ: το αμπερόμετρο A είναι μέσα στο κύκλωμα, σε σειρά, και το βολτόμετρο V ακουμπά στα δύο άκρα του λαμπτήρα, παράλληλα.VAI+−EΛ

Αν βάλεις το αμπερόμετρο σε δύο διαφορετικά σημεία του ίδιου αγωγού, δείχνει το ίδιο. Το φορτίο διατηρείται: όσο περνάει από μια διατομή κάθε δευτερόλεπτο, τόσο περνάει και από κάθε άλλη. Μέσα σε έναν αγωγό δεν υπάρχουν ούτε «πηγές» ούτε «καταβόθρες» φορτίου.

Ο 1ος κανόνας του Kirchhoff

Σε ένα κύκλωμα με διακλαδώσεις:

  • κόμβος είναι σημείο όπου συναντιούνται τουλάχιστον τρεις αγωγοί με ρεύμα
  • κλάδος είναι το τμήμα ανάμεσα σε δύο κόμβους· όλα τα στοιχεία ενός κλάδου έχουν το ίδιο ρεύμα

Είναι η αρχή διατήρησης του φορτίου σε έναν κόμβο. Όσο φορτίο φτάνει κάθε δευτερόλεπτο, τόσο φεύγει· ο κόμβος δεν κρατάει και δεν παράγει φορτίο.

Πηγή E με δύο λαμπτήρες Λ₁ και Λ₂ παράλληλα: το ρεύμα I φτάνει στον κόμβο και μοιράζεται στα ρεύματα I₁ και I₂ των δύο κλάδων.I1I2I+−EΛ1Λ2

Ο 2ος κανόνας του Kirchhoff

Βρόχος είναι κάθε κλειστή διαδρομή μέσα σε ένα κύκλωμα.

Σε ένα κύκλωμα με πηγή και δύο λαμπτήρες σε σειρά, τρία βολτόμετρα δείχνουν: στους πόλους της πηγής VAΓ=12V_{A\Gamma} = 12 V, στον πρώτο λαμπτήρα VAB=9V_{AB} = 9 V, στον δεύτερο VBΓ=3V_{B\Gamma} = 3 V. Παρατηρείς ότι VAΓ=VAB+VBΓV_{A\Gamma} = V_{AB} + V_{B\Gamma}.

Γράψε τις διαφορές δυναμικού με τη σειρά που τις συναντάς γυρίζοντας τον βρόχο, από το AA στο BB, στο Γ\Gamma και πάλι στο AA:

VAB+VBΓ+VΓA=9+3+(−12)=0V_{AB} + V_{B\Gamma} + V_{\Gamma A} = 9 + 3 + (-12) = 0

Η πιο χρήσιμη συνέπεια: δύο στοιχεία συνδεδεμένα ανάμεσα στα ίδια δύο σημεία έχουν την ίδια τάση. Πάρε τον βρόχο που πηγαίνει από το ένα σημείο στο άλλο μέσα από το πρώτο στοιχείο και γυρίζει πίσω μέσα από το δεύτερο: για να είναι το άθροισμα μηδέν, οι δύο τάσεις πρέπει να είναι ίσες.

Δίπολα

Λαμπτήρας, αντιστάτης, πυκνωτής, πηγή: όλα έχουν δύο άκρα, γι' αυτό λέγονται δίπολα. Η τάση στα άκρα ενός διπόλου καθορίζει το ρεύμα που το διαρρέει, δηλαδή υπάρχει μια συνάρτηση I=f(V)I = f(V). Η γραφική της παράσταση είναι η χαρακτηριστική καμπύλη του διπόλου, και ξεχωρίζει το ένα δίπολο από το άλλο. Για έναν μεταλλικό αντιστάτη σε σταθερή θερμοκρασία είναι ευθεία που περνάει από την αρχή: αυτός είναι ο νόμος του Ohm, που έρχεται αμέσως μετά.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Αγωγός διαρρέεται από ρεύμα 44 A. Πόσο φορτίο και πόσα ηλεκτρόνια περνούν από μια διατομή του σε 44 s;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σε έναν κόμβο φτάνει ρεύμα 2020 mA και φεύγει από δύο κλάδους. Ο ένας έχει 88 mA. Πόσο έχει ο άλλος;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Πηγή με τάση 1212 V τροφοδοτεί τρεις λαμπτήρες σε σειρά. Οι δύο έχουν τάσεις 55 V και 44 V. Πόση τάση έχει ο τρίτος;

Πηγή ΗΕΔ 12 V με τρεις λαμπτήρες σε σειρά· οι δύο έχουν τάσεις 5 V και 4 V, η τάση του τρίτου είναι V₃.+−E = 12 VV1 = 5 VV2 = 4 VV3

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Δύο λαμπτήρες συνδέονται και οι δύο ανάμεσα στα σημεία KK και Λ\Lambda. Ο πρώτος έχει τάση 66 V. Πόση έχει ο δεύτερος;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Σε ένα σημείο Δ\Delta ενός κυκλώματος το δυναμικό είναι VΔ=0V_\Delta = 0 (γείωση). Ισχύουν VAB=7V_{AB} = 7 V και VBΔ=5V_{B\Delta} = 5 V. Πόσο είναι το δυναμικό του AA;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι κάνει μια ηλεκτρική πηγή σε ένα κλειστό κύκλωμα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Αγωγός διαρρέεται από ρεύμα 22 A. Πόσο φορτίο περνάει από μια διατομή του σε 1010 s;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι κάνει μια ηλεκτρική πηγή και πώς κινούνται τα ηλεκτρόνια σε ένα μεταλλικό αγωγό.
  • Να ορίζεις την ένταση του ρεύματος I = q/t και να υπολογίζεις φορτίο και πλήθος ηλεκτρονίων.
  • Να συνδέεις σωστά αμπερόμετρο και βολτόμετρο σε ένα κύκλωμα.
  • Να εφαρμόζεις τον 1ο κανόνα του Kirchhoff σε κόμβους και τον 2ο σε βρόχους.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;