Μετάβαση στο περιεχόμενο

Διατήρηση της ορμής

Το εργαλείο που λύνει κρούσεις και εκρήξεις.

28 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, §2.1, 2.2, 2.3, 2.4, 2.5, 2.6, 2.7

Θα μάθεις να

  1. Να διατυπώνεις την αρχή διατήρησης της ορμής και να αναγνωρίζεις πότε ισχύει.
  2. Να λύνεις πλαστικές και ελαστικές κρούσεις σε μία διάσταση.
  3. Να ξεχωρίζεις τι διατηρείται πάντα από τι διατηρείται μόνο στις ελαστικές.
  4. Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής σε εκρήξεις και ανάκρουση.

Ένα μέγεθος που δεν χάνεται ποτέ

Η ορμή ενός σώματος είναι το γινόμενο μάζας επί ταχύτητα:

p⃗=mu⃗\vec{p} = m\vec{u}

Είναι διάνυσμα, με την κατεύθυνση της ταχύτητας, και μονάδα το kg⋅m/s\text{kg} \cdot \text{m/s}.

Η σημασία της δεν φαίνεται από τον ορισμό αλλά από τη συμπεριφορά της: σε ένα μονωμένο σύστημα, όπου δεν ασκούνται εξωτερικές δυνάμεις, η συνολική ορμή δεν αλλάζει ποτέ.

p⃗1+p⃗2=p⃗1′+p⃗2′\vec{p}_{1} + \vec{p}_{2} = \vec{p}_{1}' + \vec{p}_{2}'

Ό,τι κι αν συμβεί ανάμεσα στα σώματα — σύγκρουση, έκρηξη, κόλλημα — το άθροισμα πριν ισούται με το άθροισμα μετά.

Πριν και μετά την κρούση

Άλλαξε μάζες, ταχύτητες και είδος κρούσης. Η ορμή βγαίνει ίδια πριν και μετά σε κάθε περίπτωση. Η κινητική ενέργεια όχι.

ΠρινΜετά
Ζωντανή ενημέρωση
Ορμή6 kg·m/s6 kg·m/s
Κινητική ενέργεια18 J18 J

✓ Διατηρείται

Τι διατηρείται και τι όχι

ΟρμήΚινητική ενέργεια
Ελαστική κρούσηδιατηρείταιδιατηρείται
Πλαστική κρούσηδιατηρείταιχάνεται μέρος της
Έκρηξηδιατηρείταιαυξάνεται

Η ορμή είναι στην πρώτη στήλη πάντα. Η ενέργεια όχι — και αυτό δεν είναι παραβίαση καμίας αρχής: η κινητική ενέργεια που «χάνεται» γίνεται θερμότητα, ήχος και μόνιμη παραμόρφωση.

Πλαστική κρούση

Τα σώματα μένουν μαζί και κινούνται με κοινή ταχύτητα:

m1u1+m2u2=(m1+m2)u′m_1 u_1 + m_2 u_2 = (m_1 + m_2) u'

Ένας άγνωστος, μία εξίσωση. Πάντα λύνεται.

Ελαστική κρούση

Εδώ έχεις δύο αγνώστους, οπότε χρειάζεσαι και δεύτερη εξίσωση — τη διατήρηση της κινητικής ενέργειας:

12m1u12+12m2u22=12m1u1′2+12m2u2′2\frac{1}{2}m_1u_1^2 + \frac{1}{2}m_2u_2^2 = \frac{1}{2}m_1u_1'^2 + \frac{1}{2}m_2u_2'^2

Το σύστημα λύνεται, αλλά η αλγεβρική διαδρομή είναι μακριά. Για την ειδική περίπτωση όπου το δεύτερο σώμα είναι ακίνητο, αξίζει να ξέρεις το αποτέλεσμα:

  • Ίσες μάζες: ανταλλάσσουν ταχύτητες. Το πρώτο σταματάει, το δεύτερο φεύγει με u1u_1.
  • Βαρύ χτυπάει ελαφρύ: το ελαφρύ φεύγει με σχεδόν 2u12u_1.
  • Ελαφρύ χτυπάει βαρύ: το ελαφρύ αναπηδά πίσω με σχεδόν την ίδια ταχύτητα.
Πέντε γυαλιστερές ατσάλινες μπάλες κρέμονται από νήματα σε μεταλλικό πλαίσιο. Οι τρεις μεσαίες ακουμπούν μεταξύ τους, ενώ οι δύο ακριανές είναι σηκωμένες προς τα έξω.
Το εκκρεμές του Νεύτωνα. Όταν μια ακριανή μπάλα χτυπήσει τις υπόλοιπες, σταματά, και από την άλλη άκρη φεύγει μία μπάλα με την ίδια ταχύτητα: ίσες μάζες σε ελαστική κρούση ανταλλάσσουν ταχύτητες. Εδώ αφέθηκαν και οι δύο ακριανές μαζί, οπότε αναπηδούν και οι δύο, ενώ οι τρεις μεσαίες μένουν ακίνητες.Φωτογραφία: Sheila Sund · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Βαγόνι 30003000 kg στα 44 m/s κουμπώνει σε ακίνητο 20002000 kg. Κοινή ταχύτητα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Κανόνι 800800 kg εκτοξεύει οβίδα 1010 kg με 400400 m/s. Ταχύτητα ανάκρουσης;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Δύο σώματα ίσης μάζας, το ένα ακίνητο. Ελαστική κρούση — τι γίνεται;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Γιατί ο αερόσακος μειώνει τον τραυματισμό, αφού η μεταβολή της ορμής είναι η ίδια;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε μια πλαστική κρούση, τι διατηρείται;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Σώμα μάζας 44 kg κινείται με ταχύτητα 55 m/s. Πόση είναι η ορμή του;

Τα κατάφερες;

  • Να διατυπώνεις την αρχή διατήρησης της ορμής και να αναγνωρίζεις πότε ισχύει.
  • Να λύνεις πλαστικές και ελαστικές κρούσεις σε μία διάσταση.
  • Να ξεχωρίζεις τι διατηρείται πάντα από τι διατηρείται μόνο στις ελαστικές.
  • Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής σε εκρήξεις και ανάκρουση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;