Διατήρηση της ορμής
Το εργαλείο που λύνει κρούσεις και εκρήξεις.
28 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, §2.1, 2.2, 2.3, 2.4, 2.5, 2.6, 2.7
Θα μάθεις να
- Να διατυπώνεις την αρχή διατήρησης της ορμής και να αναγνωρίζεις πότε ισχύει.
- Να λύνεις πλαστικές και ελαστικές κρούσεις σε μία διάσταση.
- Να ξεχωρίζεις τι διατηρείται πάντα από τι διατηρείται μόνο στις ελαστικές.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής σε εκρήξεις και ανάκρουση.
Ένα μέγεθος που δεν χάνεται ποτέ
Η ορμή ενός σώματος είναι το γινόμενο μάζας επί ταχύτητα:
Είναι διάνυσμα, με την κατεύθυνση της ταχύτητας, και μονάδα το .
Η σημασία της δεν φαίνεται από τον ορισμό αλλά από τη συμπεριφορά της: σε ένα μονωμένο σύστημα, όπου δεν ασκούνται εξωτερικές δυνάμεις, η συνολική ορμή δεν αλλάζει ποτέ.
Ό,τι κι αν συμβεί ανάμεσα στα σώματα — σύγκρουση, έκρηξη, κόλλημα — το άθροισμα πριν ισούται με το άθροισμα μετά.
Τι διατηρείται και τι όχι
| Ορμή | Κινητική ενέργεια | |
|---|---|---|
| Ελαστική κρούση | διατηρείται | διατηρείται |
| Πλαστική κρούση | διατηρείται | χάνεται μέρος της |
| Έκρηξη | διατηρείται | αυξάνεται |
Η ορμή είναι στην πρώτη στήλη πάντα. Η ενέργεια όχι — και αυτό δεν είναι παραβίαση καμίας αρχής: η κινητική ενέργεια που «χάνεται» γίνεται θερμότητα, ήχος και μόνιμη παραμόρφωση.
Πλαστική κρούση
Τα σώματα μένουν μαζί και κινούνται με κοινή ταχύτητα:
Ένας άγνωστος, μία εξίσωση. Πάντα λύνεται.
Ελαστική κρούση
Εδώ έχεις δύο αγνώστους, οπότε χρειάζεσαι και δεύτερη εξίσωση — τη διατήρηση της κινητικής ενέργειας:
Το σύστημα λύνεται, αλλά η αλγεβρική διαδρομή είναι μακριά. Για την ειδική περίπτωση όπου το δεύτερο σώμα είναι ακίνητο, αξίζει να ξέρεις το αποτέλεσμα:
- Ίσες μάζες: ανταλλάσσουν ταχύτητες. Το πρώτο σταματάει, το δεύτερο φεύγει με .
- Βαρύ χτυπάει ελαφρύ: το ελαφρύ φεύγει με σχεδόν .
- Ελαφρύ χτυπάει βαρύ: το ελαφρύ αναπηδά πίσω με σχεδόν την ίδια ταχύτητα.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βαγόνι kg στα m/s κουμπώνει σε ακίνητο kg. Κοινή ταχύτητα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πλαστική κρούση: μένουν μαζί.
Θετική κατεύθυνση: η κίνηση του πρώτου βαγονιού.
Ορμή πριν:
Ορμή μετά: κοινή μάζα kg με ταχύτητα .
m/s
Πόση ενέργεια χάθηκε;
Πριν: J
Μετά: J
Χάθηκαν J, δηλαδή το — σε θερμότητα, ήχο και παραμόρφωση των κουμπωμάτων. Η ορμή όμως δεν έχασε ούτε μονάδα.
Παράδειγμα 2
Κανόνι kg εκτοξεύει οβίδα kg με m/s. Ταχύτητα ανάκρουσης;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πριν την εκπυρσοκρότηση όλα ακίνητα, άρα η συνολική ορμή είναι μηδέν.
Μετά, το άθροισμα πρέπει να είναι πάλι μηδέν:
m/s
Το πρόσημο είναι η απάντηση. Αρνητικό σημαίνει αντίθετη κατεύθυνση από την οβίδα: το κανόνι κλωτσάει πίσω με m/s.
Και η ενέργεια; Πριν ήταν μηδέν, μετά είναι J. Αυξήθηκε — από τη χημική ενέργεια της πυρίτιδας.
Η ορμή δεν αυξάνεται ποτέ έτσι, γιατί είναι διάνυσμα και οι δύο συνεισφορές αλληλοαναιρούνται.
Παράδειγμα 3
Δύο σώματα ίσης μάζας, το ένα ακίνητο. Ελαστική κρούση — τι γίνεται;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δύο εξισώσεις. Ορμή: , δηλαδή .
Ενέργεια: .
Υψώνω την πρώτη στο τετράγωνο: .
Συγκρίνοντας με τη δεύτερη: .
Άρα ένα από τα δύο μηδενίζεται. Το θα σήμαινε ότι δεν συνέβη κρούση, οπότε και .
Ανταλλάσσουν ταχύτητες. Το πρώτο σταματάει ακαριαία, το δεύτερο φεύγει με όλη την ταχύτητα.
Αυτό ακριβώς βλέπεις στο μπιλιάρδο, και στο εκκρεμές του Νεύτωνα: η μία μπάλα σταματάει και η άλλη φεύγει.
Παράδειγμα 4
Γιατί ο αερόσακος μειώνει τον τραυματισμό, αφού η μεταβολή της ορμής είναι η ίδια;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η μεταβολή της ορμής όντως δεν αλλάζει. Ο επιβάτης πάει από σε είτε υπάρχει αερόσακος είτε όχι.
, ίδιο και στις δύο περιπτώσεις.
Αυτό που αλλάζει είναι ο χρόνος. Από τον δεύτερο νόμο:
Με σταθερό , η δύναμη είναι αντιστρόφως ανάλογη του χρόνου.
Ο αερόσακος επιμηκύνει την επιβράδυνση από περίπου s σε s — δεκαπλάσιος χρόνος, άρα ένα δέκατο της δύναμης.
Το ίδιο κάνει το κράνος, το δίχτυ του ακροβάτη και η λυγισμένη φτέρνα όταν πηδάς: κανένα δεν αλλάζει την ορμή που πρέπει να φύγει. Όλα αγοράζουν χρόνο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σώμα μάζας kg κινείται με ταχύτητα m/s. Πόση είναι η ορμή του;
Τα κατάφερες;
- Να διατυπώνεις την αρχή διατήρησης της ορμής και να αναγνωρίζεις πότε ισχύει.
- Να λύνεις πλαστικές και ελαστικές κρούσεις σε μία διάσταση.
- Να ξεχωρίζεις τι διατηρείται πάντα από τι διατηρείται μόνο στις ελαστικές.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής σε εκρήξεις και ανάκρουση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.