Φορτίο σε ομογενές ηλεκτρικό πεδίο
Δυναμική ενέργεια πολλών φορτίων, E = V/d, και η τροχιά ενός φορτίου που μπαίνει στο πεδίο.
32 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις τη δυναμική ενέργεια ενός συστήματος πολλών σημειακών φορτίων.
- Να συνδέεις την ένταση με τη διαφορά δυναμικού σε ομογενές πεδίο, μέσω της E = V/d.
- Να περιγράφεις την κίνηση φορτίου που μπαίνει στο πεδίο παράλληλα στις δυναμικές γραμμές.
- Να λύνεις την εκτροπή φορτίου που μπαίνει κάθετα στο πεδίο, όπως μια οριζόντια βολή.
Η ενέργεια ενός ζεύγους φορτίων
Στη Φυσική Γενικής Παιδείας είδες το δυναμικό ενός σημειακού φορτίου, , και ότι ένα φορτίο σε σημείο με δυναμικό έχει δυναμική ενέργεια . Βάλε τα δύο μαζί για δύο φορτία που απέχουν :
Τα πρόσημα μπαίνουν αυτούσια. Το αποτέλεσμα σημαίνει κάτι συγκεκριμένο: είναι το έργο που χρειάστηκε για να φέρεις τα δύο φορτία από πολύ μακριά, όπου δεν αλληλεπιδρούν, στην απόσταση .
- Ομώνυμα, : για να τα πλησιάσεις έπρεπε να νικήσεις την άπωση. Αν τα αφήσεις, η ενέργεια αυτή γίνεται κινητική και απομακρύνονται.
- Ετερώνυμα, : πλησίασαν μόνα τους. Για να τα χωρίσεις ξανά πρέπει εσύ να δώσεις ενέργεια .
Πολλά φορτία: ζεύγος προς ζεύγος
Με τρία ή περισσότερα φορτία, η δυναμική ενέργεια του συστήματος είναι το άθροισμα των ενεργειών όλων των ζευγών. Για τρία φορτία:
Η λογική φαίνεται αν «χτίσεις» το σύστημα ένα φορτίο τη φορά. Το πρώτο έρχεται δωρεάν, γιατί δεν υπάρχει τίποτα να το σπρώξει. Το δεύτερο κοστίζει την ενέργεια του ζεύγους –. Το τρίτο συναντά δύο φορτία, άρα κοστίζει δύο όρους.
Ένταση και διαφορά δυναμικού
Ανάμεσα σε δύο παράλληλες φορτισμένες πλάκες το πεδίο είναι ομογενές: η ένταση έχει παντού το ίδιο μέτρο και την ίδια κατεύθυνση, κάθετα στις πλάκες, από τη θετική προς την αρνητική.
Μετάφερε ένα θετικό φορτίο από τη θετική πλάκα στην αρνητική , κατά μήκος μιας δυναμικής γραμμής. Το έργο της δύναμης του πεδίου μπορεί να γραφτεί με δύο τρόπους:
- σταθερή δύναμη επί μετατόπιση:
- φορτίο επί διαφορά δυναμικού:
Εξισώνοντας, το φεύγει:
Η ένταση είναι το πόσο γρήγορα πέφτει το δυναμικό ανά μέτρο, κατά τη φορά των δυναμικών γραμμών. Γι' αυτό η μονάδα είναι ισοδύναμη με το .
Φορτίο παράλληλα στο πεδίο
Μέσα στο ομογενές πεδίο, ένα φορτισμένο σωματίδιο δέχεται σταθερή δύναμη , άρα έχει σταθερή επιτάχυνση:
Αν μπει παράλληλα στις δυναμικές γραμμές, ή αφεθεί ακίνητο, η κίνηση είναι ευθύγραμμη ομαλά μεταβαλλόμενη. Ισχύουν όλα όσα ξέρεις από την κινηματική: , .
Για την ταχύτητα στο τέλος, συντομότερος δρόμος είναι το θεώρημα έργου–ενέργειας. Αν το σωματίδιο ξεκινά από ηρεμία και διασχίζει διαφορά δυναμικού :
Η ταχύτητα εξαρτάται μόνο από την τάση, όχι από την απόσταση των πλακών. Έτσι επιταχύνονται τα ηλεκτρόνια σε κάθε «πυροβόλο» ηλεκτρονίων.
Φορτίο κάθετα στο πεδίο
Τώρα το σωματίδιο μπαίνει με ταχύτητα κάθετη στις δυναμικές γραμμές. Είναι ακριβώς η οριζόντια βολή, με την στη θέση του βάρους:
- κατά τον άξονα (παράλληλα στις πλάκες) δεν ασκείται δύναμη:
- κατά τον άξονα (κατά το πεδίο) υπάρχει σταθερή επιτάχυνση:
Απαλείφοντας τον χρόνο, η τροχιά είναι παραβολή:
Αν οι πλάκες έχουν μήκος , το σωματίδιο μένει στο πεδίο χρόνο . Στην έξοδο:
| Μέγεθος | Τιμή στην έξοδο |
|---|---|
| Εκτροπή | |
| Ταχύτητα παράλληλα στις πλάκες | |
| Ταχύτητα κατά το πεδίο | |
| Γωνία εκτροπής |
Έξω από τις πλάκες δεν υπάρχει πεδίο, άρα το σωματίδιο συνεχίζει σε ευθεία, με την ταχύτητα που είχε στην έξοδο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τρία φορτία , και βρίσκονται στις κορυφές ισόπλευρου τριγώνου πλευράς m. Πόση είναι η δυναμική ενέργεια του συστήματος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τρία ζεύγη, όλα με την ίδια απόσταση m, οπότε βγάζω κοινό παράγοντα το :
Τα γινόμενα, με τα πρόσημά τους, σε μονάδες :
Άθροισμα:
J
Το αρνητικό πρόσημο λέει ότι το σύστημα είναι «δεμένο»: για να απομακρύνεις και τα τρία φορτία σε πολύ μεγάλες αποστάσεις μεταξύ τους πρέπει να δώσεις J.
Παράδειγμα 2
Σωματίδιο με kg και C αφήνεται ακίνητο δίπλα στη θετική πλάκα ενός πυκνωτή. Οι πλάκες απέχουν cm και η τάση είναι V. Με ποια ταχύτητα φτάνει στην αρνητική πλάκα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ένταση: V/m
Επιτάχυνση:
Ταχύτητα με την κινηματική: , άρα m/s.
Έλεγχος με την ενέργεια: J και δίνει πάλι m/s.
Ο δεύτερος δρόμος δεν χρειάστηκε καν το . Αν οι πλάκες απείχαν cm με την ίδια τάση, η ταχύτητα θα ήταν ίδια: μισή επιτάχυνση σε διπλάσια διαδρομή.
Παράδειγμα 3
Σε ομογενές πεδίο V/m, τα σημεία και απέχουν cm και το τμήμα σχηματίζει γωνία με τις δυναμικές γραμμές. Πόση είναι η ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μετράει μόνο η μετατόπιση κατά το πεδίο:
m
V
Αν το ήταν κάθετο στις δυναμικές γραμμές, η θα ήταν μηδέν: τα δύο σημεία θα βρίσκονταν στην ίδια ισοδυναμική επιφάνεια.
Αν ήταν παράλληλο, θα έπαιρνες τη μέγιστη τιμή, V.
Παράδειγμα 4
Δύο οριζόντιες πλάκες μήκους cm απέχουν cm και έχουν τάση V. Σωματίδιο με C και kg μπαίνει στη μέση της απόστασής τους με ταχύτητα m/s, παράλληλα στις πλάκες. Βρες την εκτροπή και την ταχύτητα στην έξοδο, και την ελάχιστη ταχύτητα εισόδου για να βγει.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πεδίο και επιτάχυνση:
V/m,
Χρόνος μέσα στο πεδίο, από την ομαλή κίνηση παράλληλα στις πλάκες:
s
Εκτροπή: m cm
Είναι μικρότερη από cm, άρα το σωματίδιο βγαίνει.
Ταχύτητα στην έξοδο: m/s, m/s.
m/s,
Ελάχιστη ταχύτητα εισόδου. Στο όριο, το σωματίδιο φτάνει στην άκρη της πλάκας: m.
s, m/s
Με μικρότερη ταχύτητα μένει περισσότερο στο πεδίο και χτυπάει την πλάκα πριν φτάσει στην άκρη.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Δύο παράλληλες πλάκες απέχουν cm και έχουν τάση V. Πόση είναι η ένταση του ομογενούς πεδίου ανάμεσά τους;
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις τη δυναμική ενέργεια ενός συστήματος πολλών σημειακών φορτίων.
- Να συνδέεις την ένταση με τη διαφορά δυναμικού σε ομογενές πεδίο, μέσω της E = V/d.
- Να περιγράφεις την κίνηση φορτίου που μπαίνει στο πεδίο παράλληλα στις δυναμικές γραμμές.
- Να λύνεις την εκτροπή φορτίου που μπαίνει κάθετα στο πεδίο, όπως μια οριζόντια βολή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.