Μετάβαση στο περιεχόμενο

Φορτίο σε ομογενές ηλεκτρικό πεδίο

Δυναμική ενέργεια πολλών φορτίων, E = V/d, και η τροχιά ενός φορτίου που μπαίνει στο πεδίο.

32 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 3 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις τη δυναμική ενέργεια ενός συστήματος πολλών σημειακών φορτίων.
  2. Να συνδέεις την ένταση με τη διαφορά δυναμικού σε ομογενές πεδίο, μέσω της E = V/d.
  3. Να περιγράφεις την κίνηση φορτίου που μπαίνει στο πεδίο παράλληλα στις δυναμικές γραμμές.
  4. Να λύνεις την εκτροπή φορτίου που μπαίνει κάθετα στο πεδίο, όπως μια οριζόντια βολή.

Η ενέργεια ενός ζεύγους φορτίων

Στη Φυσική Γενικής Παιδείας είδες το δυναμικό ενός σημειακού φορτίου, V=kQrV = k\frac{Q}{r}, και ότι ένα φορτίο qq σε σημείο με δυναμικό VV έχει δυναμική ενέργεια U=qVU = qV. Βάλε τα δύο μαζί για δύο φορτία που απέχουν rr:

U=kq1q2rU = k\frac{q_1 q_2}{r}

Τα πρόσημα μπαίνουν αυτούσια. Το αποτέλεσμα σημαίνει κάτι συγκεκριμένο: είναι το έργο που χρειάστηκε για να φέρεις τα δύο φορτία από πολύ μακριά, όπου δεν αλληλεπιδρούν, στην απόσταση rr.

  • Ομώνυμα, U>0U > 0: για να τα πλησιάσεις έπρεπε να νικήσεις την άπωση. Αν τα αφήσεις, η ενέργεια αυτή γίνεται κινητική και απομακρύνονται.
  • Ετερώνυμα, U<0U < 0: πλησίασαν μόνα τους. Για να τα χωρίσεις ξανά πρέπει εσύ να δώσεις ενέργεια ∣U∣\lvert U \rvert.

Πολλά φορτία: ζεύγος προς ζεύγος

Με τρία ή περισσότερα φορτία, η δυναμική ενέργεια του συστήματος είναι το άθροισμα των ενεργειών όλων των ζευγών. Για τρία φορτία:

U=kq1q2r12+kq1q3r13+kq2q3r23U = k\frac{q_1 q_2}{r_{12}} + k\frac{q_1 q_3}{r_{13}} + k\frac{q_2 q_3}{r_{23}}
Τρία φορτία q₁, q₂ και q₃ με τις τρεις αποστάσεις τους r₁₂, r₁₃ και r₂₃, μία για κάθε ζεύγος.r₁₂r₁₃r₂₃+q1+q2−q3

Η λογική φαίνεται αν «χτίσεις» το σύστημα ένα φορτίο τη φορά. Το πρώτο έρχεται δωρεάν, γιατί δεν υπάρχει τίποτα να το σπρώξει. Το δεύτερο κοστίζει την ενέργεια του ζεύγους 11–22. Το τρίτο συναντά δύο φορτία, άρα κοστίζει δύο όρους.

Ένταση και διαφορά δυναμικού

Ανάμεσα σε δύο παράλληλες φορτισμένες πλάκες το πεδίο είναι ομογενές: η ένταση EE έχει παντού το ίδιο μέτρο και την ίδια κατεύθυνση, κάθετα στις πλάκες, από τη θετική προς την αρνητική.

Μετάφερε ένα θετικό φορτίο qq από τη θετική πλάκα AA στην αρνητική BB, κατά μήκος μιας δυναμικής γραμμής. Το έργο της δύναμης του πεδίου μπορεί να γραφτεί με δύο τρόπους:

  • σταθερή δύναμη επί μετατόπιση: W=Fd=qEdW = Fd = qEd
  • φορτίο επί διαφορά δυναμικού: W=qVABW = qV_{AB}

Εξισώνοντας, το qq φεύγει:

E=VABdE = \frac{V_{AB}}{d}

Η ένταση είναι το πόσο γρήγορα πέφτει το δυναμικό ανά μέτρο, κατά τη φορά των δυναμικών γραμμών. Γι' αυτό η μονάδα V/m\text{V/m} είναι ισοδύναμη με το N/C\text{N/C}.

Φορτίο παράλληλα στο πεδίο

Μέσα στο ομογενές πεδίο, ένα φορτισμένο σωματίδιο δέχεται σταθερή δύναμη F=qEF = qE, άρα έχει σταθερή επιτάχυνση:

α=qEm\alpha = \frac{qE}{m}

Αν μπει παράλληλα στις δυναμικές γραμμές, ή αφεθεί ακίνητο, η κίνηση είναι ευθύγραμμη ομαλά μεταβαλλόμενη. Ισχύουν όλα όσα ξέρεις από την κινηματική: υ=υ0+αt\upsilon = \upsilon_0 + \alpha t, x=υ0t+12αt2x = \upsilon_0 t + \frac{1}{2}\alpha t^2.

Για την ταχύτητα στο τέλος, συντομότερος δρόμος είναι το θεώρημα έργου–ενέργειας. Αν το σωματίδιο ξεκινά από ηρεμία και διασχίζει διαφορά δυναμικού VV:

qV=12mυ2qV = \frac{1}{2}m\upsilon^2

Η ταχύτητα εξαρτάται μόνο από την τάση, όχι από την απόσταση των πλακών. Έτσι επιταχύνονται τα ηλεκτρόνια σε κάθε «πυροβόλο» ηλεκτρονίων.

Φορτίο κάθετα στο πεδίο

Τώρα το σωματίδιο μπαίνει με ταχύτητα υ0\upsilon_0 κάθετη στις δυναμικές γραμμές. Είναι ακριβώς η οριζόντια βολή, με την qEqE στη θέση του βάρους:

  • κατά τον άξονα xx (παράλληλα στις πλάκες) δεν ασκείται δύναμη: x=υ0tx = \upsilon_0 t
  • κατά τον άξονα yy (κατά το πεδίο) υπάρχει σταθερή επιτάχυνση: y=12αt2y = \frac{1}{2}\alpha t^2

Απαλείφοντας τον χρόνο, η τροχιά είναι παραβολή:

y=qE2mυ02 x2y = \frac{qE}{2m\upsilon_0^2}\,x^2

Αν οι πλάκες έχουν μήκος LL, το σωματίδιο μένει στο πεδίο χρόνο t1=Lυ0t_1 = \frac{L}{\upsilon_0}. Στην έξοδο:

ΜέγεθοςΤιμή στην έξοδο
Εκτροπήy1=12αt12y_1 = \frac{1}{2}\alpha t_1^2
Ταχύτητα παράλληλα στις πλάκεςυx=υ0\upsilon_x = \upsilon_0
Ταχύτητα κατά το πεδίουy=αt1\upsilon_y = \alpha t_1
Γωνία εκτροπήςεφθ=υyυ0\varepsilon\varphi\theta = \frac{\upsilon_y}{\upsilon_0}

Έξω από τις πλάκες δεν υπάρχει πεδίο, άρα το σωματίδιο συνεχίζει σε ευθεία, με την ταχύτητα που είχε στην έξοδο.

Η τροχιά ανάμεσα στις πλάκες

Η καμπύλη είναι η τροχιά ενός φορτίου που μπαίνει κάθετα στο πεδίο, από το αριστερό άκρο. Δυνάμωσε το πεδίο ή μείωσε την ταχύτητα εισόδου και δες πώς μεγαλώνει η εκτροπή. Διπλάσια ταχύτητα δίνει το ένα τέταρτο της εκτροπής.

Ζωντανή ενημέρωση
Εκτροπή στην έξοδο (x = 4)
4
Κλίση της τροχιάς στην έξοδο
2
  • τροχιά

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Τρία φορτία q1=2 μCq_1 = 2\ \mu\text{C}, q2=3 μCq_2 = 3\ \mu\text{C} και q3=−4 μCq_3 = -4\ \mu\text{C} βρίσκονται στις κορυφές ισόπλευρου τριγώνου πλευράς 0,30{,}3 m. Πόση είναι η δυναμική ενέργεια του συστήματος;

Τα φορτία q₁ = 2 μC, q₂ = 3 μC και q₃ = −4 μC στις κορυφές ισόπλευρου τριγώνου πλευράς 0,3 m.0,3 m+q1 = +2 μC+q2 = +3 μC−q3 = −4 μC

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σωματίδιο με m=10−12m = 10^{-12} kg και q=10−8q = 10^{-8} C αφήνεται ακίνητο δίπλα στη θετική πλάκα ενός πυκνωτή. Οι πλάκες απέχουν 22 cm και η τάση είναι 200200 V. Με ποια ταχύτητα φτάνει στην αρνητική πλάκα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Σε ομογενές πεδίο E=500E = 500 V/m, τα σημεία AA και BB απέχουν 1010 cm και το τμήμα ABAB σχηματίζει γωνία 60∘60^\circ με τις δυναμικές γραμμές. Πόση είναι η VABV_{AB};

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Δύο οριζόντιες πλάκες μήκους L=10L = 10 cm απέχουν d=4d = 4 cm και έχουν τάση 400400 V. Σωματίδιο με q=2⋅10−9q = 2 \cdot 10^{-9} C και m=2⋅10−13m = 2 \cdot 10^{-13} kg μπαίνει στη μέση της απόστασής τους με ταχύτητα 10410^4 m/s, παράλληλα στις πλάκες. Βρες την εκτροπή και την ταχύτητα στην έξοδο, και την ελάχιστη ταχύτητα εισόδου για να βγει.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Δύο ομώνυμα φορτία βρίσκονται σε απόσταση rr. Τι πρόσημο έχει η δυναμική ενέργεια του ζεύγους;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Δύο παράλληλες πλάκες απέχουν 33 cm και έχουν τάση 120120 V. Πόση είναι η ένταση του ομογενούς πεδίου ανάμεσά τους;

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις τη δυναμική ενέργεια ενός συστήματος πολλών σημειακών φορτίων.
  • Να συνδέεις την ένταση με τη διαφορά δυναμικού σε ομογενές πεδίο, μέσω της E = V/d.
  • Να περιγράφεις την κίνηση φορτίου που μπαίνει στο πεδίο παράλληλα στις δυναμικές γραμμές.
  • Να λύνεις την εκτροπή φορτίου που μπαίνει κάθετα στο πεδίο, όπως μια οριζόντια βολή.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;