Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το βαρυτικό πεδίο

Ένταση και δυναμικό γύρω από τη Γη, ταχύτητα διαφυγής, και η σύγκριση με το ηλεκτρικό πεδίο.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 4 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να ορίζεις την ένταση και το δυναμικό του βαρυτικού πεδίου και να εξηγείς γιατί το δυναμικό είναι αρνητικό.
  2. Να υπολογίζεις την επιτάχυνση της βαρύτητας σε ύψος h από την επιφάνεια της Γης.
  3. Να βρίσκεις την ταχύτητα διαφυγής από την επιφάνεια και από ύψος h.
  4. Να συγκρίνεις το βαρυτικό με το ηλεκτροστατικό πεδίο.

Από τον νόμο στο πεδίο

Ο νόμος της παγκόσμιας έλξης δίνει τη δύναμη ανάμεσα σε δύο μάζες:

F=Gm1m2r2,G=6,67⋅10−11 N⋅m2kg2F = G\frac{m_1 m_2}{r^2}, \qquad G = 6{,}67 \cdot 10^{-11}\ \frac{\text{N} \cdot \text{m}^2}{\text{kg}^2}

Όπως έκανες με τα φορτία, μπορείς να πεις ότι μια μάζα MM δημιουργεί γύρω της ένα βαρυτικό πεδίο, και κάθε άλλη μάζα που βρεθεί εκεί δέχεται δύναμη από το πεδίο.

Η ένταση του πεδίου σε ένα σημείο είναι η δύναμη ανά μονάδα μάζας:

g⃗=F⃗m,g=GMr2\vec{g} = \frac{\vec{F}}{m}, \qquad g = G\frac{M}{r^2}

Η μονάδα είναι το N/kg\text{N/kg}, που είναι το ίδιο με το m/s2\text{m/s}^2. Η ένταση του βαρυτικού πεδίου είναι η επιτάχυνση της βαρύτητας σε εκείνο το σημείο. Οι δυναμικές γραμμές δείχνουν πάντα προς τη μάζα που δημιουργεί το πεδίο.

Το πεδίο της Γης

Έξω από τη Γη, το πεδίο της είναι σαν να ήταν όλη η μάζα της συγκεντρωμένη στο κέντρο. Στην επιφάνεια, σε απόσταση RR από το κέντρο:

g0=GMR2g_0 = G\frac{M}{R^2}

Η σχέση αυτή δίνει ένα χρήσιμο εργαλείο: το γινόμενο GMGM, που σπάνια το ξέρεις, γράφεται GM=g0R2GM = g_0 R^2, με g0≈10 m/s2g_0 \approx 10\ \text{m/s}^2 και R≈6400R \approx 6400 km.

Σε ύψος hh πάνω από την επιφάνεια η απόσταση από το κέντρο είναι R+hR + h, οπότε:

g=g0R2(R+h)2g = g_0\frac{R^2}{(R+h)^2}

Η βαρύτητα καθώς ανεβαίνεις

Ο οριζόντιος άξονας μετρά την απόσταση από το κέντρο της Γης σε ακτίνες της Γης: το 1 είναι η επιφάνεια. Σύρε το ύψος και δες πόσο γρήγορα πέφτει η επιτάχυνση της βαρύτητας. Σε ύψος μιας ακτίνας έχει μείνει το ένα τέταρτο.

Ζωντανή ενημέρωση
Απόσταση από το κέντρο
2 R
Επιτάχυνση της βαρύτητας
2,5 m/s²
  • g σε m/s²

Δυναμικό και δυναμική ενέργεια

Το δυναμικό του βαρυτικού πεδίου σε ένα σημείο είναι η δυναμική ενέργεια ανά μονάδα μάζας, με μηδέν στο άπειρο:

V=−GMr,U=−GMmrV = -G\frac{M}{r}, \qquad U = -G\frac{Mm}{r}

με μονάδα το J/kg\text{J/kg}.

Το βαρυτικό πεδίο είναι διατηρητικό: το έργο του βάρους από ένα σημείο AA σε ένα σημείο BB εξαρτάται μόνο από τα δυναμικά τους, WA→B=m(VA−VB)W_{A \to B} = m(V_A - V_B), και σε κλειστή διαδρομή είναι μηδέν. Η γνωστή U=mghU = mgh είναι η προσέγγιση αυτής της σχέσης για μικρά ύψη, με μηδέν στο έδαφος αντί για το άπειρο.

Ταχύτητα διαφυγής

Πόσο γρήγορα πρέπει να εκτοξεύσεις ένα σώμα ώστε να μην ξαναγυρίσει ποτέ; Πρέπει να φτάσει στο άπειρο, όπου U=0U = 0, έστω και με μηδενική ταχύτητα. Από τη διατήρηση της μηχανικής ενέργειας, για εκτόξευση από απόσταση rr από το κέντρο:

12mυδ2−GMmr=0\frac{1}{2}m\upsilon_{\delta}^2 - G\frac{Mm}{r} = 0

Η μάζα του σώματος απλοποιείται. Για εκτόξευση από ύψος hh, με r=R+hr = R + h και GM=g0R2GM = g_0R^2:

υδ=2GMR+h=2g0R2R+h\upsilon_{\delta} = \sqrt{\frac{2GM}{R+h}} = \sqrt{\frac{2g_0R^2}{R+h}}

Από την επιφάνεια, με h=0h = 0, γίνεται υδ=2g0R≈11,3\upsilon_{\delta} = \sqrt{2g_0R} \approx 11{,}3 km/s.

Ο πύραυλος Saturn V του Apollo 11 απογειώνεται: ο λευκός κύλινδρος ανεβαίνει δίπλα στον πύργο εκτόξευσης, με φλόγες και σύννεφα καπνού στη βάση του.
Η εκτόξευση του Apollo 11 το 1969. Για να φτάσει στη Σελήνη, το σκάφος έπρεπε να αποκτήσει ταχύτητα κοντά στα 11 km/s, λίγο κάτω από την ταχύτητα διαφυγής, ώστε να μείνει δεμένο στο σύστημα Γης–Σελήνης.Φωτογραφία: NASA · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Μαύρες τρύπες

Η ταχύτητα διαφυγής μεγαλώνει όταν η ίδια μάζα συμπιέζεται σε μικρότερη ακτίνα, αφού υδ=2GM/R\upsilon_{\delta} = \sqrt{2GM/R}. Αν ένα άστρο καταρρεύσει τόσο που η ταχύτητα διαφυγής από την επιφάνειά του ξεπεράσει την ταχύτητα του φωτός, τότε τίποτα δεν μπορεί να φύγει από εκεί, ούτε το φως. Ένα τέτοιο σώμα λέγεται μαύρη τρύπα.

Για να γίνει η Γη μαύρη τρύπα, θα έπρεπε όλη η μάζα της να χωρέσει σε σφαίρα με ακτίνα περίπου 99 mm.

Βαρυτικό και ηλεκτροστατικό πεδίο

ΗλεκτροστατικόΒαρυτικό
Πηγήφορτίο QQμάζα MM
Ένταση σημειακής πηγήςk∣Q∣r2k\frac{\lvert Q \rvert}{r^2}GMr2G\frac{M}{r^2}
ΔυναμικόkQrk\frac{Q}{r}, θετικό ή αρνητικό−GMr-G\frac{M}{r}, πάντα αρνητικό
Δυνάμειςελκτικές και απωστικέςμόνο ελκτικές
Διατηρητικόναιναι
Σταθεράk=9⋅109k = 9 \cdot 10^9G=6,67⋅10−11G = 6{,}67 \cdot 10^{-11}

Τα δύο πεδία έχουν την ίδια μαθηματική μορφή: και τα δύο πέφτουν με το 1r2\frac{1}{r^2}, και στα δύο το έργο εξαρτάται μόνο από τα άκρα της διαδρομής. Η διαφορά είναι ότι η μάζα έχει ένα πρόσημο, οπότε η βαρύτητα δεν μπορεί να εξουδετερωθεί όπως ένα θετικό φορτίο εξουδετερώνει ένα αρνητικό. Γι' αυτό, αν και ασύγκριτα ασθενέστερη, η βαρύτητα κυριαρχεί στη μεγάλη κλίμακα του Σύμπαντος.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Πόση είναι η επιτάχυνση της βαρύτητας σε ύψος 32003200 km πάνω από την επιφάνεια της Γης; (g0=10 m/s2g_0 = 10\ \text{m/s}^2, R=6400R = 6400 km)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Πόσο έργο χρειάζεται για να ανέβει δορυφόρος 10001000 kg από την επιφάνεια της Γης σε ύψος h=Rh = R; (g0=10 m/s2g_0 = 10\ \text{m/s}^2, R=6400R = 6400 km)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Πόση είναι η ταχύτητα διαφυγής από την επιφάνεια της Γης, και πόση από ύψος h=3Rh = 3R; (g0=10 m/s2g_0 = 10\ \text{m/s}^2, R=6400R = 6400 km)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Σώμα εκτοξεύεται κατακόρυφα από την επιφάνεια της Γης με ταχύτητα 88 km/s. Σε ποιο μέγιστο ύψος φτάνει; (g0=10 m/s2g_0 = 10\ \text{m/s}^2, R=6400R = 6400 km)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πόση είναι η επιτάχυνση της βαρύτητας σε ύψος h=Rh = R πάνω από την επιφάνεια της Γης, αν στην επιφάνεια είναι g0g_0;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Η επιτάχυνση της βαρύτητας στην επιφάνεια της Γης είναι g0=10 m/s2g_0 = 10\ \text{m/s}^2. Πόση είναι σε ύψος ίσο με την ακτίνα της Γης;

Τα κατάφερες;

  • Να ορίζεις την ένταση και το δυναμικό του βαρυτικού πεδίου και να εξηγείς γιατί το δυναμικό είναι αρνητικό.
  • Να υπολογίζεις την επιτάχυνση της βαρύτητας σε ύψος h από την επιφάνεια της Γης.
  • Να βρίσκεις την ταχύτητα διαφυγής από την επιφάνεια και από ύψος h.
  • Να συγκρίνεις το βαρυτικό με το ηλεκτροστατικό πεδίο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;