Το βαρυτικό πεδίο
Ένταση και δυναμικό γύρω από τη Γη, ταχύτητα διαφυγής, και η σύγκριση με το ηλεκτρικό πεδίο.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 4 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να ορίζεις την ένταση και το δυναμικό του βαρυτικού πεδίου και να εξηγείς γιατί το δυναμικό είναι αρνητικό.
- Να υπολογίζεις την επιτάχυνση της βαρύτητας σε ύψος h από την επιφάνεια της Γης.
- Να βρίσκεις την ταχύτητα διαφυγής από την επιφάνεια και από ύψος h.
- Να συγκρίνεις το βαρυτικό με το ηλεκτροστατικό πεδίο.
Από τον νόμο στο πεδίο
Ο νόμος της παγκόσμιας έλξης δίνει τη δύναμη ανάμεσα σε δύο μάζες:
Όπως έκανες με τα φορτία, μπορείς να πεις ότι μια μάζα δημιουργεί γύρω της ένα βαρυτικό πεδίο, και κάθε άλλη μάζα που βρεθεί εκεί δέχεται δύναμη από το πεδίο.
Η ένταση του πεδίου σε ένα σημείο είναι η δύναμη ανά μονάδα μάζας:
Η μονάδα είναι το , που είναι το ίδιο με το . Η ένταση του βαρυτικού πεδίου είναι η επιτάχυνση της βαρύτητας σε εκείνο το σημείο. Οι δυναμικές γραμμές δείχνουν πάντα προς τη μάζα που δημιουργεί το πεδίο.
Το πεδίο της Γης
Έξω από τη Γη, το πεδίο της είναι σαν να ήταν όλη η μάζα της συγκεντρωμένη στο κέντρο. Στην επιφάνεια, σε απόσταση από το κέντρο:
Η σχέση αυτή δίνει ένα χρήσιμο εργαλείο: το γινόμενο , που σπάνια το ξέρεις, γράφεται , με και km.
Σε ύψος πάνω από την επιφάνεια η απόσταση από το κέντρο είναι , οπότε:
Δυναμικό και δυναμική ενέργεια
Το δυναμικό του βαρυτικού πεδίου σε ένα σημείο είναι η δυναμική ενέργεια ανά μονάδα μάζας, με μηδέν στο άπειρο:
με μονάδα το .
Το βαρυτικό πεδίο είναι διατηρητικό: το έργο του βάρους από ένα σημείο σε ένα σημείο εξαρτάται μόνο από τα δυναμικά τους, , και σε κλειστή διαδρομή είναι μηδέν. Η γνωστή είναι η προσέγγιση αυτής της σχέσης για μικρά ύψη, με μηδέν στο έδαφος αντί για το άπειρο.
Ταχύτητα διαφυγής
Πόσο γρήγορα πρέπει να εκτοξεύσεις ένα σώμα ώστε να μην ξαναγυρίσει ποτέ; Πρέπει να φτάσει στο άπειρο, όπου , έστω και με μηδενική ταχύτητα. Από τη διατήρηση της μηχανικής ενέργειας, για εκτόξευση από απόσταση από το κέντρο:
Η μάζα του σώματος απλοποιείται. Για εκτόξευση από ύψος , με και :
Από την επιφάνεια, με , γίνεται km/s.

Μαύρες τρύπες
Η ταχύτητα διαφυγής μεγαλώνει όταν η ίδια μάζα συμπιέζεται σε μικρότερη ακτίνα, αφού . Αν ένα άστρο καταρρεύσει τόσο που η ταχύτητα διαφυγής από την επιφάνειά του ξεπεράσει την ταχύτητα του φωτός, τότε τίποτα δεν μπορεί να φύγει από εκεί, ούτε το φως. Ένα τέτοιο σώμα λέγεται μαύρη τρύπα.
Για να γίνει η Γη μαύρη τρύπα, θα έπρεπε όλη η μάζα της να χωρέσει σε σφαίρα με ακτίνα περίπου mm.
Βαρυτικό και ηλεκτροστατικό πεδίο
| Ηλεκτροστατικό | Βαρυτικό | |
|---|---|---|
| Πηγή | φορτίο | μάζα |
| Ένταση σημειακής πηγής | ||
| Δυναμικό | , θετικό ή αρνητικό | , πάντα αρνητικό |
| Δυνάμεις | ελκτικές και απωστικές | μόνο ελκτικές |
| Διατηρητικό | ναι | ναι |
| Σταθερά |
Τα δύο πεδία έχουν την ίδια μαθηματική μορφή: και τα δύο πέφτουν με το , και στα δύο το έργο εξαρτάται μόνο από τα άκρα της διαδρομής. Η διαφορά είναι ότι η μάζα έχει ένα πρόσημο, οπότε η βαρύτητα δεν μπορεί να εξουδετερωθεί όπως ένα θετικό φορτίο εξουδετερώνει ένα αρνητικό. Γι' αυτό, αν και ασύγκριτα ασθενέστερη, η βαρύτητα κυριαρχεί στη μεγάλη κλίμακα του Σύμπαντος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πόση είναι η επιτάχυνση της βαρύτητας σε ύψος km πάνω από την επιφάνεια της Γης; (, km)
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Απόσταση από το κέντρο: km
Δεν χρειάστηκε να μετατρέψεις τα km σε m. Στον λόγο οι μονάδες απλοποιούνται, αρκεί να είναι ίδιες πάνω και κάτω.
Παράδειγμα 2
Πόσο έργο χρειάζεται για να ανέβει δορυφόρος kg από την επιφάνεια της Γης σε ύψος ; (, km)
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δυναμικό στην επιφάνεια: J/kg
Δυναμικό σε ύψος , δηλαδή σε απόσταση : J/kg
Η αύξηση της δυναμικής ενέργειας είναι το ελάχιστο έργο που πρέπει να δώσεις:
J
Γιατί όχι ; Θα έβγαινε J, διπλάσιο. Το υποθέτει ότι το μένει σε όλη τη διαδρομή, ενώ στο ύψος έχει πέσει στο .
Παράδειγμα 3
Πόση είναι η ταχύτητα διαφυγής από την επιφάνεια της Γης, και πόση από ύψος ; (, km)
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Από την επιφάνεια:
m/s
Από ύψος , δηλαδή από απόσταση :
m/s
Ακριβώς η μισή. Η απόσταση από το κέντρο τετραπλασιάστηκε, και η ταχύτητα διαφυγής πάει με το . Ψηλότερα το σώμα είναι λιγότερο δεμένο, άρα φεύγει πιο εύκολα.
Παράδειγμα 4
Σώμα εκτοξεύεται κατακόρυφα από την επιφάνεια της Γης με ταχύτητα km/s. Σε ποιο μέγιστο ύψος φτάνει; (, km)
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διατήρηση της μηχανικής ενέργειας ανάμεσα στην εκτόξευση και στο ψηλότερο σημείο, όπου και η απόσταση από το κέντρο είναι :
Διαιρώ με και βάζω :
m
Άρα km.
Σύγκρινε με την κινηματική της Α΄ Λυκείου: km, το μισό. Με σταθερό το σώμα θα «φρενάριζε» περισσότερο από όσο φρενάρει στην πραγματικότητα, γιατί στα μεγάλα ύψη η βαρύτητα εξασθενεί.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Η επιτάχυνση της βαρύτητας στην επιφάνεια της Γης είναι . Πόση είναι σε ύψος ίσο με την ακτίνα της Γης;
Τα κατάφερες;
- Να ορίζεις την ένταση και το δυναμικό του βαρυτικού πεδίου και να εξηγείς γιατί το δυναμικό είναι αρνητικό.
- Να υπολογίζεις την επιτάχυνση της βαρύτητας σε ύψος h από την επιφάνεια της Γης.
- Να βρίσκεις την ταχύτητα διαφυγής από την επιφάνεια και από ύψος h.
- Να συγκρίνεις το βαρυτικό με το ηλεκτροστατικό πεδίο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.