Ομαλή κυκλική κίνηση
Σταθερό μέτρο ταχύτητας, συνεχής επιτάχυνση — και δεν είναι αντίφαση.
27 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, §1.2, 1.3, 1.4
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί σταθερό μέτρο ταχύτητας δεν σημαίνει μηδενική επιτάχυνση.
- Να συνδέεις περίοδο, συχνότητα, γωνιακή και γραμμική ταχύτητα.
- Να υπολογίζεις την κεντρομόλο επιτάχυνση και τη δύναμη που την προκαλεί.
- Να αναγνωρίζεις ποια πραγματική δύναμη παίζει τον ρόλο της κεντρομόλου σε κάθε περίπτωση.
Σταθερή ταχύτητα, συνεχής επιτάχυνση
Η πρόταση μοιάζει με αντίφαση, και δεν είναι. Η αιτία της σύγχυσης είναι ότι στην καθημερινή γλώσσα «ταχύτητα» σημαίνει έναν αριθμό, ενώ στη Φυσική είναι διάνυσμα.
Επιτάχυνση σημαίνει μεταβολή της ταχύτητας. Και μια ταχύτητα μεταβάλλεται με δύο τρόπους: αλλάζοντας μέτρο ή αλλάζοντας κατεύθυνση.
Στην ομαλή κυκλική κίνηση το μέτρο μένει σταθερό και η κατεύθυνση αλλάζει διαρκώς. Άρα υπάρχει επιτάχυνση — και μάλιστα συνεχώς.
Τα μεγέθη της περιστροφής
Περίοδος : ο χρόνος για μία πλήρη περιστροφή, σε δευτερόλεπτα.
Συχνότητα : πόσες περιστροφές ανά δευτερόλεπτο, σε hertz.
Γραμμική ταχύτητα : μήκος περιφέρειας δια περίοδο.
Γωνιακή ταχύτητα : πόσα ακτίνια ανά δευτερόλεπτο.
Κεντρομόλος επιτάχυνση και δύναμη
Η κεντρομόλος δύναμη δεν είναι νέο είδος δύναμης. Είναι ο ρόλος που παίζει κάποια πραγματική δύναμη σε κάθε περίπτωση:
| Κίνηση | Ποια δύναμη είναι η κεντρομόλος |
|---|---|
| Αυτοκίνητο σε στροφή | η τριβή των ελαστικών |
| Πέτρα σε σχοινί | η τάση του σχοινιού |
| Δορυφόρος γύρω από τη Γη | η βαρύτητα |
| Ηλεκτρόνιο σε μαγνητικό πεδίο | η δύναμη Laplace |

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δίσκος κάνει περιστροφές το δευτερόλεπτο. Σημείο σε ακτίνα m: ταχύτητα και επιτάχυνση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Από τη συχνότητα στην περίοδο:
Hz, άρα s
Γραμμική ταχύτητα:
m/s
Κεντρομόλος επιτάχυνση:
m/s²
Σύγκριση που αξίζει: αυτό είναι σχεδόν πέντε φορές το .
Η κεντρομόλος επιτάχυνση γίνεται τεράστια πολύ γρήγορα, γιατί εξαρτάται από το τετράγωνο της ταχύτητας. Γι' αυτό τα φυγοκεντρικά μηχανήματα φτάνουν χιλιάδες χωρίς εντυπωσιακές ταχύτητες.
Παράδειγμα 2
Αυτοκίνητο kg παίρνει στροφή ακτίνας m με km/h. Πόση τριβή χρειάζεται;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μονάδες πρώτα. km/h m/s.
Η μετατροπή είναι το πιο συχνό σημείο λάθους σε αυτές τις ασκήσεις.
N
Αυτή η δύναμη πρέπει να προέλθει εξ ολοκλήρου από την τριβή των ελαστικών με το οδόστρωμα.
Τι γίνεται σε βρεγμένο δρόμο. Ο συντελεστής τριβής πέφτει, άρα η μέγιστη διαθέσιμη τριβή πέφτει.
Αν η απαιτούμενη δύναμη ξεπεράσει τη διαθέσιμη, το αυτοκίνητο δεν μπορεί να στρίψει: συνεχίζει εφαπτομενικά, δηλαδή φεύγει έξω από τη στροφή.
Και επειδή η απαίτηση εξαρτάται από το , διπλάσια ταχύτητα σημαίνει τετραπλάσια απαιτούμενη τριβή.
Παράδειγμα 3
Δύο σημεία σε δίσκο, στα cm και στα cm από το κέντρο. Τι διαφέρει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γωνιακή ταχύτητα: ίδια. Και τα δύο κάνουν μια πλήρη περιστροφή στον ίδιο χρόνο, αφού ανήκουν στον ίδιο δίσκο.
Γραμμική ταχύτητα: , άρα το εξωτερικό έχει τριπλάσια.
Διανύει τριπλάσια περιφέρεια στον ίδιο χρόνο.
Κεντρομόλος επιτάχυνση: , άρα και αυτή τριπλάσια για το εξωτερικό.
Προσοχή στην επιλογή τύπου. Με τη μορφή μπορεί να σκεφτείς λανθασμένα ότι το μεγαλύτερο μειώνει την επιτάχυνση.
Δεν ισχύει εδώ, γιατί το δεν μένει σταθερό: μεγαλώνει κι αυτό με το . Η μορφή είναι η κατάλληλη όταν κοινό είναι το .
Παράδειγμα 4
Κόβεται το σχοινί μιας πέτρας που περιστρέφεται. Προς τα πού φεύγει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ποια δύναμη έπαψε να υπάρχει; Η τάση του σχοινιού, που ήταν η κεντρομόλος.
Χωρίς συνισταμένη δύναμη, ισχύει ο πρώτος νόμος: το σώμα συνεχίζει ευθύγραμμα και ομαλά, με την ταχύτητα που είχε τη στιγμή της κοπής.
Η ταχύτητα εκείνη τη στιγμή ήταν εφαπτομενική στον κύκλο.
Άρα η πέτρα φεύγει σε ευθεία, εφαπτομένη στο σημείο όπου κόπηκε το σχοινί.
Όχι ακτινικά προς τα έξω. Αυτή είναι η πιο διαδεδομένη λανθασμένη εικόνα, και προέρχεται από την ιδέα μιας «φυγόκεντρης δύναμης» που σπρώχνει προς τα έξω.
Τέτοια δύναμη δεν υπάρχει σε αδρανειακό σύστημα. Το μόνο που έφυγε ήταν αυτό που τραβούσε προς τα μέσα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένας δίσκος κάνει στροφές το λεπτό. Πόση είναι η συχνότητα περιστροφής σε Hz;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί σταθερό μέτρο ταχύτητας δεν σημαίνει μηδενική επιτάχυνση.
- Να συνδέεις περίοδο, συχνότητα, γωνιακή και γραμμική ταχύτητα.
- Να υπολογίζεις την κεντρομόλο επιτάχυνση και τη δύναμη που την προκαλεί.
- Να αναγνωρίζεις ποια πραγματική δύναμη παίζει τον ρόλο της κεντρομόλου σε κάθε περίπτωση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.