Οριζόντια βολή
Δύο ανεξάρτητες κινήσεις που συμβαίνουν ταυτόχρονα.
27 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, §1.1
Θα μάθεις να
- Να αναλύεις την οριζόντια βολή σε δύο ανεξάρτητες κινήσεις.
- Να εξηγείς γιατί ο χρόνος πτώσης δεν εξαρτάται από την αρχική οριζόντια ταχύτητα.
- Να υπολογίζεις χρόνο, βεληνεκές και ταχύτητα πρόσκρουσης.
- Να συνθέτεις τις δύο συνιστώσες της ταχύτητας σε μέτρο και κατεύθυνση.
Δύο κινήσεις που δεν μιλάνε μεταξύ τους
Μια μπάλα φεύγει οριζόντια από ένα τραπέζι. Η τροχιά της είναι καμπύλη, και η καμπύλη μοιάζει περίπλοκη. Δεν είναι.
Η αρχή της ανεξαρτησίας των κινήσεων λέει ότι μπορείς να αναλύσεις κάθε τέτοια κίνηση σε δύο ξεχωριστές, που συμβαίνουν ταυτόχρονα και δεν επηρεάζουν η μία την άλλη:
- Οριζόντια: καμία δύναμη δεν δρα σε αυτή την κατεύθυνση, άρα η κίνηση είναι ευθύγραμμη ομαλή.
- Κατακόρυφη: δρα το βάρος, άρα είναι ελεύθερη πτώση από την ηρεμία.
Η μία εξίσωση δεν περιέχει το . Η άλλη δεν περιέχει το . Αυτό δεν είναι απλοποίηση — είναι η ουσία.
Βεληνεκές
Το βεληνεκές είναι η οριζόντια απόσταση ως την πρόσκρουση. Υπολογίζεται πάντα με τον ίδιο τρόπο: βρίσκεις πρώτα τον χρόνο από την κατακόρυφη, και τον βάζεις στην οριζόντια.
Διπλάσια αρχική ταχύτητα σημαίνει διπλάσιο βεληνεκές. Τετραπλάσιο ύψος όμως σημαίνει μόνο διπλάσιο βεληνεκές, γιατί το ύψος μπαίνει κάτω από ρίζα.

Η ταχύτητα κατά την πρόσκρουση
Η οριζόντια συνιστώσα μένει σταθερή, η κατακόρυφη μεγαλώνει:
Η συνολική ταχύτητα είναι το διάνυσμα που τις συνθέτει:
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μπάλα φεύγει οριζόντια με m/s από ύψος m. Χρόνος και βεληνεκές;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δύο στήλες.
Κατακόρυφα: m, αρχική ταχύτητα , επιτάχυνση m/s².
Οριζόντια: m/s, σταθερή.
Χρόνος από την κατακόρυφη, η μόνη πλήρης στήλη:
s
Βεληνεκές από την οριζόντια, με τον ίδιο χρόνο:
m
Έλεγχος με σκέψη. Αν η μπάλα απλώς έπεφτε, θα έκανε τα ίδια s.
Αν έφευγε με m/s, ο χρόνος θα ήταν πάλι s και το βεληνεκές m. Το ύψος καθορίζει τον χρόνο, η ταχύτητα την απόσταση ✓
Παράδειγμα 2
Δύο σφαίρες αφήνονται ταυτόχρονα από το ίδιο ύψος: η μία πέφτει, η άλλη εκτοξεύεται οριζόντια. Ποια φτάνει πρώτη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κατακόρυφα, και για τις δύο: αρχική ταχύτητα , επιτάχυνση .
Οι δύο κατακόρυφες κινήσεις είναι πανομοιότυπες.
και για τις δύο, γιατί ο τύπος δεν περιέχει .
Φτάνουν ταυτόχρονα.
Γιατί ξενίζει. Η διαίσθηση λέει ότι η εκτοξευμένη «ταξιδεύει περισσότερο», άρα θα αργήσει.
Ταξιδεύει πράγματι μεγαλύτερη διαδρομή, αλλά η επιπλέον διαδρομή είναι οριζόντια, και η οριζόντια κίνηση δεν κοστίζει τίποτα σε κατακόρυφο χρόνο. Η βαρύτητα δεν ξέρει καν ότι υπάρχει.
Το πείραμα έγινε πρώτη φορά με ακρίβεια από τον Γαλιλαίο, και είναι από τα λίγα που αλλάζουν τη διαίσθηση όταν τα δεις.
Παράδειγμα 3
Από ύψος m, με ποια ταχύτητα προσκρούει μπάλα που έφυγε οριζόντια με m/s;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Χρόνος:
s
Οι δύο συνιστώσες τη στιγμή της πρόσκρουσης:
m/s, αμετάβλητη
m/s
Σύνθεση:
m/s
Κατεύθυνση: , άρα κάτω από την οριζόντια.
Πρόσεξε: . Η σύνθεση διανυσμάτων δίνει πάντα λιγότερο από το άθροισμα των μέτρων, εκτός αν έχουν την ίδια κατεύθυνση.
Παράδειγμα 4
Αεροπλάνο στα m ρίχνει δέμα με ταχύτητα m/s. Πού πρέπει να το ρίξει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Χρόνος πτώσης:
s
Το δέμα κρατάει την οριζόντια ταχύτητα του αεροπλάνου, γιατί τίποτα δεν την αλλάζει.
m
Ο πιλότος πρέπει να το ρίξει km πριν από τον στόχο.
Και κάτι ακόμη: το δέμα μένει συνεχώς κάτω ακριβώς από το αεροπλάνο, όσο το αεροπλάνο πετάει ευθεία με σταθερή ταχύτητα.
Και τα δύο έχουν την ίδια οριζόντια ταχύτητα και την κρατούν. Από το πιλοτήριο, το δέμα φαίνεται να πέφτει κατακόρυφα — από το έδαφος, να γράφει παραβολή. Ίδια κίνηση, δύο συστήματα αναφοράς.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σώμα αφήνεται από ύψος m. Σε πόσο χρόνο φτάνει στο έδαφος; (Πάρε m/s².)
Τα κατάφερες;
- Να αναλύεις την οριζόντια βολή σε δύο ανεξάρτητες κινήσεις.
- Να εξηγείς γιατί ο χρόνος πτώσης δεν εξαρτάται από την αρχική οριζόντια ταχύτητα.
- Να υπολογίζεις χρόνο, βεληνεκές και ταχύτητα πρόσκρουσης.
- Να συνθέτεις τις δύο συνιστώσες της ταχύτητας σε μέτρο και κατεύθυνση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.