Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο πρώτος θερμοδυναμικός νόμος

Έργο, θερμότητα, εσωτερική ενέργεια και οι τέσσερις βασικές μεταβολές.

34 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 8 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις θερμοδυναμικό σύστημα, ισορροπία και αντιστρεπτή μεταβολή.
  2. Να υπολογίζεις το έργο ενός αερίου ως εμβαδόν κάτω από τη γραμμή στο διάγραμμα p–V.
  3. Να εφαρμόζεις τον πρώτο θερμοδυναμικό νόμο Q = ΔU + W με σωστά πρόσημα.
  4. Να λύνεις ισόθερμη, ισόχωρη, ισοβαρή και αδιαβατική μεταβολή ιδανικού αερίου.

Σύστημα, ισορροπία, μεταβολή

Θερμοδυναμικό σύστημα λέγεται το κομμάτι του κόσμου που μελετάς, εδώ σχεδόν πάντα μια ποσότητα αερίου σε κύλινδρο με έμβολο. Όλα τα υπόλοιπα είναι το περιβάλλον. Το σύστημα ανταλλάσσει ενέργεια με το περιβάλλον με δύο τρόπους: με έργο, όταν το έμβολο κινείται, και με θερμότητα, όταν υπάρχει διαφορά θερμοκρασίας.

Το σύστημα βρίσκεται σε θερμοδυναμική ισορροπία όταν η πίεση και η θερμοκρασία έχουν την ίδια τιμή σε κάθε σημείο του και δεν αλλάζουν με τον χρόνο. Μόνο τότε έχει νόημα να πεις «το αέριο έχει πίεση pp»: ένα σημείο στο διάγραμμα pp–VV παριστάνει μια κατάσταση ισορροπίας.

Μια μεταβολή λέγεται αντιστρεπτή όταν γίνεται τόσο αργά που το σύστημα περνά από διαδοχικές καταστάσεις ισορροπίας. Μόνο μια τέτοια μεταβολή παριστάνεται με γραμμή στο διάγραμμα pp–VV, και μπορεί να γίνει και αντίστροφα, περνώντας από τις ίδιες καταστάσεις. Μια απότομη έκρηξη ή μια ελεύθερη εκτόνωση δεν είναι αντιστρεπτές.

Το έργο ενός αερίου

Όταν το αέριο σπρώχνει το έμβολο εμβαδού AA κατά Δx\Delta x υπό σταθερή πίεση, ασκεί δύναμη F=pAF = pA και παράγει έργο:

W=pA Δx=p ΔVW = pA\,\Delta x = p\,\Delta V

Αν η πίεση αλλάζει στη διάρκεια της μεταβολής, το έργο είναι το εμβαδόν κάτω από τη γραμμή της μεταβολής στο διάγραμμα pp–VV, ανάμεσα στον αρχικό και τον τελικό όγκο.

  • Εκτόνωση (VV αυξάνεται): W>0W > 0, το αέριο δίνει ενέργεια στο περιβάλλον.
  • Συμπίεση (VV μειώνεται): W<0W < 0, το περιβάλλον δίνει ενέργεια στο αέριο.
  • Σταθερός όγκος: W=0W = 0, όσο κι αν αλλάξουν η πίεση και η θερμοκρασία.

Θερμότητα και εσωτερική ενέργεια

Θερμότητα QQ είναι η ενέργεια που περνά από ένα σώμα σε άλλο εξαιτίας της διαφοράς θερμοκρασίας τους. Συμφωνούμε: Q>0Q > 0 όταν το αέριο απορροφά θερμότητα, Q<0Q < 0 όταν αποβάλλει.

Εσωτερική ενέργεια UU είναι το άθροισμα των ενεργειών όλων των μορίων του συστήματος. Στο ιδανικό αέριο τα μόρια δεν αλληλεπιδρούν, οπότε η UU είναι μόνο κινητική ενέργεια. Για ιδανικό μονοατομικό αέριο, με NN μόρια και μέση κινητική ενέργεια 32kT\frac{3}{2}kT το καθένα:

U=32nRTU = \frac{3}{2}nRT

Η εσωτερική ενέργεια ιδανικού αερίου εξαρτάται μόνο από τη θερμοκρασία. Είναι μέγεθος κατάστασης: η μεταβολή της ΔU\Delta U εξαρτάται μόνο από την αρχική και την τελική κατάσταση, όχι από τη διαδρομή.

Ο πρώτος θερμοδυναμικός νόμος

Η θερμότητα που απορροφά ένα σύστημα πηγαίνει εν μέρει στην αύξηση της εσωτερικής του ενέργειας και εν μέρει στο έργο που παράγει:

Q=ΔU+WQ = \Delta U + W

Οι τέσσερις βασικές μεταβολές

ΜεταβολήΤι μένει σταθερόWWΔU\Delta UQQ
ΙσόθερμηTTnRTln⁡V2V1nRT\ln\frac{V_2}{V_1}00Q=WQ = W
ΙσόχωρηVV0032nRΔT\frac{3}{2}nR\Delta TQ=ΔUQ = \Delta U
ΙσοβαρήςpppΔV=nRΔTp\Delta V = nR\Delta T32nRΔT\frac{3}{2}nR\Delta TQ=ΔU+WQ = \Delta U + W
Αδιαβατικήκαμία ανταλλαγή θερμότηταςW=−ΔUW = -\Delta U32nRΔT\frac{3}{2}nR\Delta T00

Οι εκφράσεις για τη ΔU\Delta U ισχύουν για ιδανικό μονοατομικό αέριο.

  • Στην ισόθερμη όλη η θερμότητα που απορροφά το αέριο γίνεται έργο, γιατί η εσωτερική ενέργεια δεν αλλάζει.
  • Στην ισόχωρη όλη η θερμότητα μένει μέσα και ανεβάζει τη θερμοκρασία.
  • Στην ισοβαρή η θερμότητα μοιράζεται: για μονοατομικό αέριο, από κάθε 55 μονάδες θερμότητας, οι 33 πάνε στη ΔU\Delta U και οι 22 στο έργο.
  • Στην αδιαβατική δεν ανταλλάσσεται θερμότητα, όπως σε κύλινδρο με τέλεια μόνωση ή σε μεταβολή τόσο γρήγορη που η θερμότητα δεν προλαβαίνει να περάσει. Το έργο γίνεται εις βάρος της εσωτερικής ενέργειας: σε αδιαβατική εκτόνωση το αέριο ψύχεται, σε αδιαβατική συμπίεση θερμαίνεται.

Στην αδιαβατική ισχύει pVγpV^{\gamma} σταθερό, όπου γ>1\gamma > 1 μια σταθερά που εξαρτάται από το αέριο (γ=53\gamma = \frac{5}{3} για μονοατομικό). Γι' αυτό στο pp–VV η αδιαβατική είναι πιο απότομη από την ισόθερμη που περνά από το ίδιο σημείο: στην εκτόνωση η πίεση πέφτει και επειδή μεγαλώνει ο όγκος και επειδή πέφτει η θερμοκρασία.

Ισόθερμη και αδιαβατική από το ίδιο σημείο

Και οι δύο εκτονώσεις ξεκινούν από πίεση 4 · 10⁵ Pa και όγκο 1 L. Η συνεχής γραμμή είναι η ισόθερμη, η διακεκομμένη η αδιαβατική μονοατομικού αερίου. Σύρε τον τελικό όγκο: η αδιαβατική καταλήγει πάντα σε χαμηλότερη πίεση, άρα έχει μικρότερο εμβαδόν από κάτω της και παράγει λιγότερο έργο.

Ζωντανή ενημέρωση
Πίεση στο τέλος της ισόθερμης
1,33 · 10⁵ Pa
Πίεση στο τέλος της αδιαβατικής
0,64 · 10⁵ Pa
Έργο της ισόθερμης
439 J
  • ισόθερμη
  • αδιαβατική

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ιδανικό μονοατομικό αέριο εκτονώνεται υπό σταθερή πίεση 2⋅1052 \cdot 10^5 Pa από 33 L σε 55 L. Βρες το έργο, τη μεταβολή της εσωτερικής ενέργειας και τη θερμότητα.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

22 mol ιδανικού μονοατομικού αερίου θερμαίνονται με σταθερό όγκο από 300300 K σε 400400 K. Πόση θερμότητα απορρόφησαν; (R=8,314 J/(mol⋅K)R = 8{,}314\ \text{J}/(\text{mol} \cdot \text{K}))

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

11 mol ιδανικού αερίου εκτονώνεται ισόθερμα στους 300300 K ώσπου ο όγκος του διπλασιάζεται. Βρες το έργο, τη ΔU\Delta U και τη θερμότητα. (R=8,314 J/(mol⋅K)R = 8{,}314\ \text{J}/(\text{mol} \cdot \text{K}), ln⁡2≈0,693\ln 2 \approx 0{,}693)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

0,50{,}5 mol ιδανικού μονοατομικού αερίου συμπιέζονται αδιαβατικά, και το περιβάλλον δίνει στο αέριο έργο 600600 J. Πόσο αλλάζει η θερμοκρασία; (R=8,314 J/(mol⋅K)R = 8{,}314\ \text{J}/(\text{mol} \cdot \text{K}))

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Αέριο απορροφά θερμότητα 500500 J και παράγει έργο 200200 J. Πόσο μεταβάλλεται η εσωτερική του ενέργεια;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Αέριο εκτονώνεται υπό σταθερή πίεση 10510^5 Pa από 22 L σε 66 L. Πόσο έργο παράγει;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις θερμοδυναμικό σύστημα, ισορροπία και αντιστρεπτή μεταβολή.
  • Να υπολογίζεις το έργο ενός αερίου ως εμβαδόν κάτω από τη γραμμή στο διάγραμμα p–V.
  • Να εφαρμόζεις τον πρώτο θερμοδυναμικό νόμο Q = ΔU + W με σωστά πρόσημα.
  • Να λύνεις ισόθερμη, ισόχωρη, ισοβαρή και αδιαβατική μεταβολή ιδανικού αερίου.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;