Μετάβαση στο περιεχόμενο

Θερμικές μηχανές και δεύτερος νόμος

Γιατί καμία μηχανή δεν κάνει όλη τη θερμότητα έργο, και η μηχανή του Carnot.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 3 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις μια θερμική μηχανή με δύο δεξαμενές θερμότητας και έναν κύκλο.
  2. Να υπολογίζεις τον συντελεστή απόδοσης e = W/Q_h.
  3. Να διατυπώνεις τον δεύτερο θερμοδυναμικό νόμο και να εξηγείς γιατί καμία μηχανή δεν έχει απόδοση 100%.
  4. Να εφαρμόζεις την απόδοση της μηχανής Carnot, e = 1 − T_c/T_h, ως ανώτατο όριο.

Θερμότητα που γίνεται κίνηση

Μια θερμική μηχανή μετατρέπει θερμότητα σε μηχανικό έργο, και το κάνει ξανά και ξανά. Η ατμομηχανή, ο κινητήρας του αυτοκινήτου, ο στρόβιλος ενός σταθμού ηλεκτροπαραγωγής: όλες δουλεύουν με την ίδια λογική.

Μια εκτόνωση μόνη της δεν φτάνει. Στην ισόθερμη εκτόνωση όλη η θερμότητα γίνεται έργο, αλλά το έμβολο φτάνει στο τέλος του κυλίνδρου και σταματά. Για να ξαναδουλέψει, το αέριο πρέπει να επιστρέψει στην αρχική του κατάσταση. Γι' αυτό κάθε θερμική μηχανή λειτουργεί με κυκλική μεταβολή.

Δύο δεξαμενές και ένας κύκλος

Σε κάθε κύκλο, το αέριο της μηχανής:

  • απορροφά θερμότητα QhQ_h από μια δεξαμενή υψηλής θερμοκρασίας ThT_h, όπως τα καυσαέρια ή ο ατμός του λέβητα
  • παράγει μηχανικό έργο WW
  • αποβάλλει θερμότητα ∣Qc∣\lvert Q_c \rvert σε μια δεξαμενή χαμηλής θερμοκρασίας TcT_c, συνήθως την ατμόσφαιρα ή το νερό ψύξης

Στον κύκλο ΔU=0\Delta U = 0, οπότε από τον πρώτο νόμο η ολική θερμότητα ισούται με το έργο:

W=Qh−∣Qc∣W = Q_h - \lvert Q_c \rvert

Ο συντελεστής απόδοσης μετρά ποιο ποσοστό της θερμότητας που πληρώνεις γίνεται χρήσιμο έργο:

e=WQh=1−∣Qc∣Qhe = \frac{W}{Q_h} = 1 - \frac{\lvert Q_c \rvert}{Q_h}
Μεγάλη ατμομηχανή του 18ου αιώνα σε μουσείο: ξύλινος δοκός-ζύγι στην κορυφή, κατακόρυφος κύλινδρος, βαρύς σιδερένιος σφόνδυλος και μηχανισμοί από ορείχαλκο και σίδερο.
Μια ατμομηχανή Boulton & Watt του 1785. Ο ατμός από τον λέβητα είναι η θερμή δεξαμενή, το νερό που τον υγροποιεί στον συμπυκνωτή η ψυχρή. Μηχανές σαν αυτή είχαν απόδοση λίγες μονάδες τοις εκατό: το μεγαλύτερο μέρος της θερμότητας κατέληγε στο νερό ψύξης.Φωτογραφία: David Maciulaitis · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ο δεύτερος θερμοδυναμικός νόμος

Θα μπορούσε μια μηχανή να μην αποβάλλει καθόλου θερμότητα, ώστε Qc=0Q_c = 0 και e=1e = 1; Ο πρώτος νόμος δεν το απαγορεύει: η ενέργεια θα διατηρούνταν. Όμως καμία τέτοια μηχανή δεν έχει φτιαχτεί ποτέ, και ο λόγος είναι ένας νέος νόμος της φύσης.

Μια ισοδύναμη διατύπωση, του Clausius, λέει ότι η θερμότητα δεν ρέει αυθόρμητα από ψυχρότερο σε θερμότερο σώμα. Το ψυγείο το κάνει, αλλά μόνο επειδή καταναλώνει ηλεκτρική ενέργεια.

Η μηχανή Carnot

Αν καμία μηχανή δεν φτάνει το 100%100\%, ποιο είναι το μέγιστο; Την απάντηση την έδωσε ο Sadi Carnot το 1824, με έναν ιδανικό κύκλο από τέσσερις αντιστρεπτές μεταβολές:

  1. Ισόθερμη εκτόνωση στη θερμοκρασία ThT_h: το αέριο απορροφά QhQ_h.
  2. Αδιαβατική εκτόνωση: η θερμοκρασία πέφτει από ThT_h σε TcT_c.
  3. Ισόθερμη συμπίεση στη θερμοκρασία TcT_c: το αέριο αποβάλλει ∣Qc∣\lvert Q_c \rvert.
  4. Αδιαβατική συμπίεση: η θερμοκρασία ανεβαίνει από TcT_c σε ThT_h και ο κύκλος κλείνει.

Για αυτόν τον κύκλο αποδεικνύεται ότι ∣Qc∣Qh=TcTh\frac{\lvert Q_c \rvert}{Q_h} = \frac{T_c}{T_h}, οπότε:

eC=1−TcThe_C = 1 - \frac{T_c}{T_h}

με τις θερμοκρασίες σε kelvin.

Το όριο του Carnot

Η καμπύλη δίνει τη μέγιστη δυνατή απόδοση για κάθε θερμοκρασία της θερμής δεξαμενής, με την ψυχρή σταθερή. Ανέβασε την ψυχρή δεξαμενή και δες την καμπύλη να πέφτει: όσο πιο κοντά οι δύο θερμοκρασίες, τόσο λιγότερο έργο μπορεί να βγει.

Ζωντανή ενημέρωση
Μέγιστη απόδοση
62,5 %
  • απόδοση Carnot

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Μηχανή απορροφά σε κάθε κύκλο 20002000 J από τη θερμή δεξαμενή και αποβάλλει 15001500 J στην ψυχρή. Πόσο έργο παράγει και ποια είναι η απόδοσή της;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Μηχανή Carnot λειτουργεί ανάμεσα σε 600600 K και 300300 K και απορροφά 12001200 J ανά κύκλο. Βρες την απόδοση, το έργο και τη θερμότητα που αποβάλλει.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένας εφευρέτης ισχυρίζεται ότι η μηχανή του, που λειτουργεί ανάμεσα σε 527 ∘C527\ ^\circ\text{C} και 127 ∘C127\ ^\circ\text{C}, έχει απόδοση 60%60\%. Είναι δυνατόν;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Ιδανικό μονοατομικό αέριο εκτελεί τον κύκλο A→B→C→D→AA \to B \to C \to D \to A με A(105 Pa,2 L)A(10^5\ \text{Pa}, 2\ \text{L}), B(3⋅105 Pa,2 L)B(3 \cdot 10^5\ \text{Pa}, 2\ \text{L}), C(3⋅105 Pa,6 L)C(3 \cdot 10^5\ \text{Pa}, 6\ \text{L}), D(105 Pa,6 L)D(10^5\ \text{Pa}, 6\ \text{L}). Βρες την απόδοση και σύγκρινέ τη με μια μηχανή Carnot ανάμεσα στην ψηλότερη και τη χαμηλότερη θερμοκρασία του κύκλου.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Μηχανή παράγει έργο 300300 J ανά κύκλο και απορροφά 12001200 J από τη θερμή δεξαμενή. Ποια είναι η απόδοσή της;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Μηχανή απορροφά 40004000 J ανά κύκλο και παράγει έργο 10001000 J. Ποια είναι η απόδοσή της;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις μια θερμική μηχανή με δύο δεξαμενές θερμότητας και έναν κύκλο.
  • Να υπολογίζεις τον συντελεστή απόδοσης e = W/Q_h.
  • Να διατυπώνεις τον δεύτερο θερμοδυναμικό νόμο και να εξηγείς γιατί καμία μηχανή δεν έχει απόδοση 100%.
  • Να εφαρμόζεις την απόδοση της μηχανής Carnot, e = 1 − T_c/T_h, ως ανώτατο όριο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;