Θερμικές μηχανές και δεύτερος νόμος
Γιατί καμία μηχανή δεν κάνει όλη τη θερμότητα έργο, και η μηχανή του Carnot.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις μια θερμική μηχανή με δύο δεξαμενές θερμότητας και έναν κύκλο.
- Να υπολογίζεις τον συντελεστή απόδοσης e = W/Q_h.
- Να διατυπώνεις τον δεύτερο θερμοδυναμικό νόμο και να εξηγείς γιατί καμία μηχανή δεν έχει απόδοση 100%.
- Να εφαρμόζεις την απόδοση της μηχανής Carnot, e = 1 − T_c/T_h, ως ανώτατο όριο.
Θερμότητα που γίνεται κίνηση
Μια θερμική μηχανή μετατρέπει θερμότητα σε μηχανικό έργο, και το κάνει ξανά και ξανά. Η ατμομηχανή, ο κινητήρας του αυτοκινήτου, ο στρόβιλος ενός σταθμού ηλεκτροπαραγωγής: όλες δουλεύουν με την ίδια λογική.
Μια εκτόνωση μόνη της δεν φτάνει. Στην ισόθερμη εκτόνωση όλη η θερμότητα γίνεται έργο, αλλά το έμβολο φτάνει στο τέλος του κυλίνδρου και σταματά. Για να ξαναδουλέψει, το αέριο πρέπει να επιστρέψει στην αρχική του κατάσταση. Γι' αυτό κάθε θερμική μηχανή λειτουργεί με κυκλική μεταβολή.
Δύο δεξαμενές και ένας κύκλος
Σε κάθε κύκλο, το αέριο της μηχανής:
- απορροφά θερμότητα από μια δεξαμενή υψηλής θερμοκρασίας , όπως τα καυσαέρια ή ο ατμός του λέβητα
- παράγει μηχανικό έργο
- αποβάλλει θερμότητα σε μια δεξαμενή χαμηλής θερμοκρασίας , συνήθως την ατμόσφαιρα ή το νερό ψύξης
Στον κύκλο , οπότε από τον πρώτο νόμο η ολική θερμότητα ισούται με το έργο:
Ο συντελεστής απόδοσης μετρά ποιο ποσοστό της θερμότητας που πληρώνεις γίνεται χρήσιμο έργο:

Ο δεύτερος θερμοδυναμικός νόμος
Θα μπορούσε μια μηχανή να μην αποβάλλει καθόλου θερμότητα, ώστε και ; Ο πρώτος νόμος δεν το απαγορεύει: η ενέργεια θα διατηρούνταν. Όμως καμία τέτοια μηχανή δεν έχει φτιαχτεί ποτέ, και ο λόγος είναι ένας νέος νόμος της φύσης.
Μια ισοδύναμη διατύπωση, του Clausius, λέει ότι η θερμότητα δεν ρέει αυθόρμητα από ψυχρότερο σε θερμότερο σώμα. Το ψυγείο το κάνει, αλλά μόνο επειδή καταναλώνει ηλεκτρική ενέργεια.
Η μηχανή Carnot
Αν καμία μηχανή δεν φτάνει το , ποιο είναι το μέγιστο; Την απάντηση την έδωσε ο Sadi Carnot το 1824, με έναν ιδανικό κύκλο από τέσσερις αντιστρεπτές μεταβολές:
- Ισόθερμη εκτόνωση στη θερμοκρασία : το αέριο απορροφά .
- Αδιαβατική εκτόνωση: η θερμοκρασία πέφτει από σε .
- Ισόθερμη συμπίεση στη θερμοκρασία : το αέριο αποβάλλει .
- Αδιαβατική συμπίεση: η θερμοκρασία ανεβαίνει από σε και ο κύκλος κλείνει.
Για αυτόν τον κύκλο αποδεικνύεται ότι , οπότε:
με τις θερμοκρασίες σε kelvin.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μηχανή απορροφά σε κάθε κύκλο J από τη θερμή δεξαμενή και αποβάλλει J στην ψυχρή. Πόσο έργο παράγει και ποια είναι η απόδοσή της;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Έργο ανά κύκλο: J
Απόδοση: , δηλαδή
Τα υπόλοιπα δεν χάθηκαν: ζέσταναν την ψυχρή δεξαμενή. Ο πρώτος νόμος ισχύει, απλώς το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας κατέληξε εκεί που δεν το χρειάζεσαι.
Παράδειγμα 2
Μηχανή Carnot λειτουργεί ανάμεσα σε K και K και απορροφά J ανά κύκλο. Βρες την απόδοση, το έργο και τη θερμότητα που αποβάλλει.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
J
J
Έλεγχος: .
Παράδειγμα 3
Ένας εφευρέτης ισχυρίζεται ότι η μηχανή του, που λειτουργεί ανάμεσα σε και , έχει απόδοση . Είναι δυνατόν;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Θερμοκρασίες σε kelvin: K, K
Το ανώτατο όριο: , δηλαδή
Ο ισχυρισμός είναι αδύνατος. Καμία μηχανή ανάμεσα σε αυτές τις θερμοκρασίες δεν ξεπερνά το , όσο τέλεια κι αν είναι.
Αν είχες βάλει βαθμούς Κελσίου, θα έβγαινε , και ο εφευρέτης θα φαινόταν μετριόφρων.
Παράδειγμα 4
Ιδανικό μονοατομικό αέριο εκτελεί τον κύκλο με , , , . Βρες την απόδοση και σύγκρινέ τη με μια μηχανή Carnot ανάμεσα στην ψηλότερη και τη χαμηλότερη θερμοκρασία του κύκλου.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ολικό έργο: ο κύκλος είναι ορθογώνιο στο –, διαγράφεται δεξιόστροφα, και το εμβαδόν του είναι
J
Θερμότητα σε κάθε μεταβολή, με και τα γινόμενα σε joule: , , , .
- (ισόχωρη): J
- (ισοβαρής): J, J, J
- (ισόχωρη): J
- (ισοβαρής): J, J, J
Απορροφημένη θερμότητα: μόνο τα θετικά, J
, δηλαδή περίπου
Έλεγχος: η ολική θερμότητα είναι J, ίση με το έργο, όπως πρέπει σε κύκλο.
Σύγκριση με Carnot. Η θερμοκρασία είναι ανάλογη του : ψηλότερη στο (), χαμηλότερη στο (). Άρα και
Ο ορθογώνιος κύκλος αξιοποιεί πολύ λιγότερο τις ίδιες ακραίες θερμοκρασίες, γιατί απορροφά θερμότητα και σε ενδιάμεσες θερμοκρασίες, όχι μόνο στην ψηλότερη.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Μηχανή απορροφά J ανά κύκλο και παράγει έργο J. Ποια είναι η απόδοσή της;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις μια θερμική μηχανή με δύο δεξαμενές θερμότητας και έναν κύκλο.
- Να υπολογίζεις τον συντελεστή απόδοσης e = W/Q_h.
- Να διατυπώνεις τον δεύτερο θερμοδυναμικό νόμο και να εξηγείς γιατί καμία μηχανή δεν έχει απόδοση 100%.
- Να εφαρμόζεις την απόδοση της μηχανής Carnot, e = 1 − T_c/T_h, ως ανώτατο όριο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.