Μετάβαση στο περιεχόμενο

Σε τι χρησιμεύει η φιλοσοφία

Οι αμφισβητήσεις της αξίας της, και τι δίνει σε έναν άνθρωπο και σε μια κοινωνία.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Φιλοσοφίας Β΄ Λυκείου, §1

Θα μάθεις να

  1. Να παρουσιάζεις τις δύο μεγάλες αμφισβητήσεις της αξίας της φιλοσοφίας: ότι είναι άσκοπη και ότι είναι επικίνδυνη.
  2. Να αναφέρεις παραδείγματα δίωξης φιλοσόφων και να εξηγείς τι δείχνει γι' αυτό η αλληγορία του σπηλαίου.
  3. Να εξηγείς τη χρησιμότητα της φιλοσοφίας: την αξία της θεωρητικής αναζήτησης καθαυτήν και τη συμβολή της στο άτομο, στην επιστήμη και στην κοινωνία.
  4. Να κρίνεις με επιχειρήματα την άποψη του Καλλικλή στον «Γοργία» για τη φιλοσοφία.

«Και τι θα κάνεις με αυτό;»

Αν πεις σε ένα οικογενειακό τραπέζι ότι σου αρέσει η φιλοσοφία, η πιθανότερη απάντηση είναι μια ερώτηση: και τι θα κάνεις με αυτό; Πίσω της κρύβονται δύο πολύ παλιές κατηγορίες εναντίον της φιλοσοφίας. Η μία λέει ότι είναι άχρηστη. Η άλλη, πιο σπάνια αλλά πιο βαριά, ότι είναι επικίνδυνη. Αξίζει να τις πάρεις στα σοβαρά πριν τις απαντήσεις.

Οι αμφισβητήσεις

«Αυτά είναι φιλοσοφίες»: η φιλοσοφία ως άσκοπη

Τα φιλοσοφικά ερωτήματα φαίνονται στην αρχή παράξενα και προκαλούν αμηχανία. Οι φιλόσοφοι επιμένουν να ξεκαθαρίζουν έννοιες που κανείς δεν βρίσκει προβληματικές και να αιτιολογούν πεποιθήσεις που όλοι δέχονται χωρίς συζήτηση. Είναι φυσικό να κουράζεται ή να ενοχλείται κανείς, όταν τον καλείς να σκεφτεί σε βάθος κάτι αφηρημένο που δεν φαίνεται να αγγίζει τη ζωή του. Η φιλοσοφική αναζήτηση συνήθως δεν καταλήγει σε απτό αποτέλεσμα, και τα ερωτήματα μένουν αναπάντητα.

Δύο αντιδράσεις ακούς συχνά:

  • Δέος: «αυτά δεν είναι για μας, είναι βαθιά φιλοσοφία».
  • Ειρωνεία: «αυτά είναι φιλοσοφίες!», δηλαδή χάσιμο χρόνου, σχολαστικές συζητήσεις που καθυστερούν ή εμποδίζουν την πράξη.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο φιλόσοφος διακωμωδείται στη λογοτεχνία από τον Αριστοφάνη, που στις Νεφέλες έβαλε τον Σωκράτη σε ένα καλάθι να παρατηρεί τον ήλιο, ως τον Λουκιανό και τον σύγχρονο θεατρικό συγγραφέα Τομ Στόπαρντ.

Η φιλοσοφία ως επικίνδυνη

Η κριτική στάση των φιλοσόφων κλονίζει βεβαιότητες. Μπορεί να υπονομεύσει την πίστη στη θρησκεία, στις παραδόσεις, στους πολιτικούς θεσμούς. Γι' αυτό, από την αρχαιότητα ως σήμερα, φιλόσοφοι διώχθηκαν ή καταδικάστηκαν:

ΦιλόσοφοςΤι έπαθε
Αναξαγόρας (5ος αι. π.Χ.)δίκη για αθεΐα στην Αθήνα
Σωκράτης (399 π.Χ.)θάνατος, για «καινά δαιμόνια» και «διαφθορά των νέων»
Πλάτωναιχμαλωσία στη Σικελία, όπου προσπάθησε να διδάξει φιλοσοφία στον τύραννο Διονύσιο Β΄
Τζορντάνο Μπρούνο (1600)κάηκε στην πυρά για αιρετική διδασκαλία
Σπινόζα (1656)αφορισμός από την εβραϊκή κοινότητα του Άμστερνταμ
Καντη πρωσική λογοκρισία απαγόρευσε το βιβλίο του για τη θρησκεία
Μπέρτραντ Ράσελφυλακίστηκε για την αντίθεσή του στη συμμετοχή της Βρετανίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Ο Πλάτων, που είχε δει την καταδίκη του δασκάλου του και είχε ζήσει τη Σικελία, έδωσε σε αυτή τη μοίρα μια εικόνα. Στην αλληγορία του σπηλαίου (Πολιτεία, βιβλίο Ζ΄) άνθρωποι είναι δεμένοι από παιδιά στο βάθος μιας σπηλιάς και βλέπουν μόνο σκιές στον τοίχο· νομίζουν ότι αυτές είναι η πραγματικότητα. Ένας λευτερώνεται, βγαίνει, βλέπει τον ήλιο. Όταν γυρίσει να το πει στους άλλους, εκείνοι θα τον κοροϊδέψουν, θα προτιμήσουν τις σκιές τους, κι αν μπορούσαν να τον πιάσουν, θα τον σκότωναν (Πολιτεία 517a). Ο υπαινιγμός στον Σωκράτη είναι φανερός.

Η χρησιμότητα της φιλοσοφίας

Αξίζει από μόνη της

Μια πρώτη απάντηση: το ίδιο το ενδιαφέρον των ανθρώπων για θεωρητικές αναζητήσεις αρκεί για να δικαιολογήσει τη φιλοσοφία. Είναι επιτεύγματα που ικανοποιούν από μόνα τους, ανεξάρτητα από πρακτικά αποτελέσματα:

  • να αποφεύγεις τις εννοιολογικές συγχύσεις·
  • να ανιχνεύεις τις δυνατές απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα, ακόμα κι αν δεν βρεις τη σωστή·
  • να συνειδητοποιείς τα όρια της γνώσης σου·
  • να διαμορφώνεις συνολικές αντιλήψεις για τον άνθρωπο και τον κόσμο.

Και η χαρά της καθαρής διανοητικής έρευνας σού δίνει κάτι που δεν σου δίνει τίποτε άλλο: βγαίνεις από τη ρουτίνα και βλέπεις τα πράγματα από απόσταση.

Και έχει πρακτική σημασία

Για να απαντήσεις στους επικριτές όμως, πρέπει να δείξεις την πρακτική σημασία της φιλοσοφίας.

  1. Για το άτομο. Η επίπονη άσκηση στα επιχειρήματα οξύνει την κριτική σου ικανότητα, σε προστατεύει από λογικά σφάλματα και σου επιτρέπει να ελέγξεις και να διορθώσεις προκαταλήψεις. Διευρύνει τον ορίζοντά σου και σου δείχνει δυνατότητες που δεν είχες σκεφτεί.
  2. Για την επιστήμη. Ο Νεύτων και ο Αϊνστάιν δεν έφτασαν στη βαρύτητα και τη σχετικότητα μόνο με παρατηρήσεις, αλλά κυρίως με αφηρημένο στοχασμό πάνω σε αυτές, με ανάλυση εννοιών και νοητικά πειράματα φιλοσοφικού χαρακτήρα.
  3. Για την κοινωνία. Οι ιδέες των ανθρώπινων δικαιωμάτων και του κοινωνικού συμβολαίου, που κυριάρχησαν μετά τη Γαλλική Επανάσταση, τις επεξεργάστηκαν πρώτα φιλόσοφοι του Διαφωτισμού: ο Λοκ, ο Ρουσό, ο Βολταίρος. Τον 20ό αιώνα ο Ράσελ, ο Σαρτρ, ο Μαρκούζε, ο Τσόμσκι δεν δίστασαν να συγκρουστούν με την εξουσία.

Και στη δική σου ζωή: αν καταλάβεις τι σημαίνει αυτονομία, θα ψηφίζεις και θα ενεργείς πιο υπεύθυνα ως πολίτης μιας δημοκρατίας· αν δεις πόσο δύσκολα στερεώνεται η γνώση, θα γίνεις πιο ταπεινός απέναντι σε όσους δουλεύουν μαζί σου. Κάποια στιγμή ο καθένας νιώθει την ανάγκη να «φιλοσοφήσει», να δει τη ζωή του από απόσταση και να στηρίξει μια σημαντική επιλογή του. Το ζήτημα είναι να το κάνει σωστά, μεθοδικά και με λογική αυστηρότητα.

Διαβάζω τον Πλάτωνα

Στον Γοργία ο Καλλικλής, ένας φιλόδοξος νέος πολιτικός, δίνει στον Σωκράτη μια «φιλική» συμβουλή.

Η φιλοσοφία, Σωκράτη, είναι κάτι χαριτωμένο, αν την αγγίξει κανείς με μέτρο στη νεότητά του· αν όμως αφοσιωθεί σε αυτήν περισσότερο απ' όσο πρέπει, είναι η καταστροφή του ανθρώπου. Γιατί ακόμα κι αν είναι πολύ προικισμένος, αν φιλοσοφεί και όταν μεγαλώσει, αναγκαστικά θα μείνει άπειρος σε όλα όσα πρέπει να ξέρει όποιος θέλει να γίνει άνδρας άξιος και να έχει καλό όνομα. Μένουν άπειροι και στους νόμους της πόλης, και στα λόγια που χρειάζονται για να συναλλάσσεσαι με τους ανθρώπους, ιδιωτικά και δημόσια, και στις ηδονές και τις επιθυμίες τους.

Πλάτων, Γοργίας 484c–d (μετάφραση δική μας)

Και η απάντηση του Σωκράτη, όπως την έχεις ήδη σε μια φράση της Απολογίας: «η ζωή χωρίς εξέταση δεν αξίζει να τη ζει άνθρωπος» (Απολογία 38a, μετάφραση δική μας).

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ποια είναι η κατηγορία του Καλλικλή εναντίον της φιλοσοφίας, και σε ποια από τις δύο αμφισβητήσεις ανήκει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένα σχολείο σκέφτεται να κόψει μία ώρα φιλοσοφίας για να βάλει ώρα προετοιμασίας για τις εξετάσεις. Να κρίνεις την απόφαση με επιχειρήματα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί, κατά το βιβλίο, η φιλοσοφική αναζήτηση μοιάζει άσκοπη σε πολλούς ανθρώπους;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Ποιες είναι οι δύο αμφισβητήσεις της αξίας της φιλοσοφίας που εξετάζει η ενότητα;

Τα κατάφερες;

  • Να παρουσιάζεις τις δύο μεγάλες αμφισβητήσεις της αξίας της φιλοσοφίας: ότι είναι άσκοπη και ότι είναι επικίνδυνη.
  • Να αναφέρεις παραδείγματα δίωξης φιλοσόφων και να εξηγείς τι δείχνει γι' αυτό η αλληγορία του σπηλαίου.
  • Να εξηγείς τη χρησιμότητα της φιλοσοφίας: την αξία της θεωρητικής αναζήτησης καθαυτήν και τη συμβολή της στο άτομο, στην επιστήμη και στην κοινωνία.
  • Να κρίνεις με επιχειρήματα την άποψη του Καλλικλή στον «Γοργία» για τη φιλοσοφία.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;