Επιχειρήματα: έγκυρα, ορθά, παραγωγικά, επαγωγικά
Πώς χωρίζεις ένα καλό επιχείρημα από ένα που απλώς ακούγεται καλά.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Φιλοσοφίας Β΄ Λυκείου, §1
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις σε ένα κείμενο ή μια συζήτηση τις προκείμενες και το συμπέρασμα ενός επιχειρήματος.
- Να ξεχωρίζεις το έγκυρο από το ορθό επιχείρημα και να εξηγείς γιατί η εγκυρότητα αφορά τη μορφή και όχι την αλήθεια των προτάσεων.
- Να ελέγχεις την εγκυρότητα ενός επιχειρήματος με ένα αντιπαράδειγμα της ίδιας μορφής.
- Να ξεχωρίζεις το παραγωγικό από το επαγωγικό επιχείρημα και να εξηγείς γιατί το συμπέρασμα της επαγωγής δεν είναι ποτέ βέβαιο.
Δεν αρκεί να έχεις άποψη
Στο chat της τάξης κάποιος γράφει: «Ο Νίκος δεν ήρθε ούτε σήμερα στην πρόβα, προφανώς δεν τον ενδιαφέρει η παράσταση». Ένας άλλος απαντά: «Όλοι ξέρουν ότι η καθηγήτρια ευνοεί τα κορίτσια». Δύο ισχυρισμοί. Ο πρώτος δίνει έναν λόγο, όσο αδύναμο κι αν είναι· ο δεύτερος δεν δίνει κανέναν, απλώς επικαλείται το «όλοι ξέρουν».
Στη φιλοσοφία δεν αρκεί να προβάλλεις θέσεις ή να επικαλείσαι τη διαίσθησή σου. Πρέπει να τις στηρίζεις με επιχειρήματα: να δίνεις λόγο, όπως έλεγαν οι αρχαίοι, λόγον διδόναι. Η λογική είναι το εργαλείο που σου δείχνει αν ο λόγος που έδωσες στέκει.
Τι είναι επιχείρημα
Επιχείρημα είναι ένα σύνολο προτάσεων, οι προκείμενες, από τις οποίες οδηγείσαι λογικά σε μια άλλη πρόταση, το συμπέρασμα. Στον λόγο το συμπέρασμα το προαναγγέλλουν λέξεις όπως άρα, επομένως, συνεπώς· τις προκείμενες, λέξεις όπως γιατί, αφού, επειδή.
| Πρόταση | |
|---|---|
| Προκείμενη 1 | Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί. |
| Προκείμενη 2 | Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος. |
| Συμπέρασμα | Άρα ο Σωκράτης είναι θνητός. |
Τα φιλοσοφικά επιχειρήματα δεν χτίζονται μέσα στο αυστηρό πλαίσιο μιας ειδικής επιστήμης. Αντλούν από τις πεποιθήσεις του κοινού νου, που τις υποβάλλουν σε κριτική, και μιλούν σε μεγάλο βαθμό την καθημερινή γλώσσα.
Παραγωγικά επιχειρήματα: έγκυρο και ορθό
Στο παραγωγικό επιχείρημα πηγαίνεις συνήθως από το γενικό στο επιμέρους, και, αν το επιχείρημα είναι έγκυρο, το συμπέρασμα προκύπτει αναγκαστικά από τις προκείμενες.
Εγκυρότητα: ζήτημα μορφής
Έγκυρο είναι ένα παραγωγικό επιχείρημα όταν η δομή του είναι τέτοια ώστε, αν όλες οι προκείμενες είναι αληθείς, το συμπέρασμα δεν μπορεί να είναι ψευδές.
Δες τώρα αυτό:
Μερικοί άνθρωποι είναι φιλόσοφοι. Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος. Άρα ο Σωκράτης είναι φιλόσοφος.
Οι προκείμενες είναι αληθείς, και το συμπέρασμα συμβαίνει να είναι αληθές. Κι όμως το επιχείρημα δεν είναι έγκυρο: το συμπέρασμα δεν βγαίνει αναγκαστικά. Πώς το δείχνεις; Κρατάς τη μορφή και αλλάζεις το περιεχόμενο:
Μερικοί άνθρωποι είναι φιλόσοφοι. Ο Θεμιστοκλής είναι άνθρωπος. Άρα ο Θεμιστοκλής είναι φιλόσοφος.
Ίδια μορφή, αληθείς προκείμενες, ψευδές συμπέρασμα. Αυτό λέγεται αντιπαράδειγμα, και αρκεί ένα για να δείξει ότι μια μορφή δεν είναι έγκυρη.
Ορθό: έγκυρο και με αληθείς προκείμενες
Ένα επιχείρημα μπορεί να είναι έγκυρο με ψευδείς προκείμενες:
Όλα τα ψάρια πετούν. Ο σολομός είναι ψάρι. Άρα ο σολομός πετά.
Η μορφή είναι άψογη· αν οι προκείμενες ήταν αληθείς, το συμπέρασμα θα ήταν αναγκαστικά αληθές. Η πρώτη όμως είναι ψευδής. Το επιχείρημα είναι έγκυρο αλλά όχι ορθό. Ορθό λέμε το επιχείρημα που είναι έγκυρο και έχει αληθείς προκείμενες· μόνο αυτό σου εγγυάται αληθές συμπέρασμα.
| Μορφή | Προκείμενες | Τι μπορείς να πεις για το συμπέρασμα |
|---|---|---|
| έγκυρη | όλες αληθείς | ορθό επιχείρημα: το συμπέρασμα είναι αναγκαστικά αληθές |
| έγκυρη | κάποια ψευδής | έγκυρο, όχι ορθό: το συμπέρασμα μπορεί να είναι αληθές ή ψευδές |
| μη έγκυρη | όλες αληθείς | δεν προκύπτει· μπορεί να «πέφτει» σωστό από τύχη |
| μη έγκυρη | κάποια ψευδής | τίποτα: το επιχείρημα δεν στηρίζει το συμπέρασμα |
Επαγωγικά επιχειρήματα
Στο επαγωγικό επιχείρημα πηγαίνεις συνήθως από το επιμέρους στο γενικό: από το παρατηρημένο στο μη παρατηρημένο, από το γνωστό στο άγνωστο. Είναι μια γενίκευση από την εμπειρία.
Κάθε καλοκαίρι που θυμάμαι, τον Αύγουστο φυσούσαν μελτέμια στο Αιγαίο. Άρα και φέτος τον Αύγουστο θα φυσήξουν μελτέμια.
Το συμπέρασμα δεν προκύπτει με λογική αναγκαιότητα. Μπορεί όλες οι προκείμενες να είναι αληθείς και φέτος να μη φυσήξει. Γι' αυτό τα επαγωγικά επιχειρήματα δεν τα λέμε έγκυρα ή άκυρα, αλλά ισχυρά ή ασθενή: ανάλογα με το πόσα και πόσο ποικίλα είναι τα παραδείγματα, το συμπέρασμα γίνεται πιο ή λιγότερο πιθανό.
Το κλασικό παράδειγμα: για αιώνες οι Ευρωπαίοι έβλεπαν μόνο λευκούς κύκνους και συμπέραιναν ότι «όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί». Το 1697 Ολλανδοί θαλασσοπόροι είδαν μαύρους κύκνους στη δυτική Αυστραλία. Εκατομμύρια παρατηρήσεις δεν απέκλειαν την επόμενη.
Διαβάζω τον Χιουμ
Ο Σκωτσέζος φιλόσοφος Ντέιβιντ Χιουμ έθεσε το πρόβλημα της επαγωγής με τη μεγαλύτερη καθαρότητα.
Ότι ο ήλιος δεν θα ανατείλει αύριο δεν είναι πρόταση λιγότερο κατανοητή, ούτε εμπεριέχει μεγαλύτερη αντίφαση, από τη βεβαίωση ότι θα ανατείλει. Μάταια λοιπόν θα προσπαθούσαμε να αποδείξουμε ότι είναι ψευδής. […] Όλα τα συμπεράσματα από την εμπειρία προϋποθέτουν, ως θεμέλιό τους, ότι το μέλλον θα μοιάζει με το παρελθόν.
Ντέιβιντ Χιουμ, Έρευνα για την ανθρώπινη νόηση (1748), ενότητα IV, μέρη 1 και 2 (μετάφραση δική μας)
Αν ήταν αντιφατικό να μην ανατείλει ο ήλιος, όπως είναι αντιφατικό ένα τρίγωνο με τέσσερις γωνίες, θα το ξέραμε παραγωγικά. Δεν είναι. Η βεβαιότητά μας για το αύριο στηρίζεται σε μια παραδοχή, ότι η φύση θα συνεχίσει όπως πριν, που η ίδια δεν αποδεικνύεται: για να τη στηρίξεις με την εμπειρία, θα έπρεπε να την έχεις ήδη δεχτεί.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
«Αν βρέχει, ο δρόμος είναι βρεγμένος. Ο δρόμος είναι βρεγμένος. Άρα βρέχει.» Είναι έγκυρο το επιχείρημα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Προκείμενες και συμπέρασμα. Δύο προκείμενες («αν βρέχει, ο δρόμος είναι βρεγμένος», «ο δρόμος είναι βρεγμένος») και ένα συμπέρασμα («βρέχει»). Είναι παραγωγικό: ισχυρίζεται ότι το συμπέρασμα βγαίνει αναγκαστικά.
Ψάχνεις αντιπαράδειγμα. Μπορούν οι προκείμενες να είναι αληθείς και το συμπέρασμα ψευδές; Ναι: πέρασε το απορριμματοφόρο και έπλυνε τον δρόμο. Είναι αλήθεια ότι, όταν βρέχει, ο δρόμος βρέχεται, και ο δρόμος είναι βρεγμένος· αλλά δεν βρέχει.
Το συμπέρασμα. Δεν είναι έγκυρο. Η πρώτη προκείμενη λέει ότι η βροχή αρκεί για να βραχεί ο δρόμος, όχι ότι είναι ο μόνος τρόπος. Έγκυρο θα ήταν το αντίστροφο: «αν βρέχει, ο δρόμος είναι βρεγμένος· βρέχει· άρα ο δρόμος είναι βρεγμένος».
Παράδειγμα 2
Αφού το συμπέρασμα της επαγωγής δεν είναι ποτέ βέβαιο, πρέπει να σταματήσουμε να τη χρησιμοποιούμε; Να κρίνεις.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η δύναμη της ένστασης. Ο Χιουμ έχει δίκιο ότι κανένα πλήθος παρατηρήσεων δεν αποδεικνύει το επόμενο. Οι μαύροι κύκνοι το έδειξαν. Αν ζητάμε βεβαιότητα, η επαγωγή δεν τη δίνει.
Τι θα χάναμε. Όλη η εμπειρική επιστήμη στηρίζεται σε γενικεύσεις: ότι ένα φάρμακο που δούλεψε σε χιλιάδες ασθενείς θα δουλέψει και στον επόμενο, ότι η γέφυρα που άντεξε στους υπολογισμούς θα αντέξει. Και η καθημερινή ζωή: τρως το ψωμί γιατί σε έθρεψε χθες. Ο ίδιος ο Χιουμ παραδεχόταν ότι χωρίς αυτή τη συνήθεια δεν θα μπορούσαμε να ζήσουμε.
Μια θέση. Το λάθος δεν είναι να χρησιμοποιείς την επαγωγή, αλλά να της ζητάς αυτό που δεν δίνει. Ένα επαγωγικό επιχείρημα κρίνεται ως ισχυρό ή ασθενές, και μένει ανοιχτό στο επόμενο αντιπαράδειγμα. Αυτή η επιφύλαξη είναι η επιστημονική στάση, όχι η εγκατάλειψή της.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται ένα παραγωγικό επιχείρημα που είναι έγκυρο και έχει όλες τις προκείμενες αληθείς;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις σε ένα κείμενο ή μια συζήτηση τις προκείμενες και το συμπέρασμα ενός επιχειρήματος.
- Να ξεχωρίζεις το έγκυρο από το ορθό επιχείρημα και να εξηγείς γιατί η εγκυρότητα αφορά τη μορφή και όχι την αλήθεια των προτάσεων.
- Να ελέγχεις την εγκυρότητα ενός επιχειρήματος με ένα αντιπαράδειγμα της ίδιας μορφής.
- Να ξεχωρίζεις το παραγωγικό από το επαγωγικό επιχείρημα και να εξηγείς γιατί το συμπέρασμα της επαγωγής δεν είναι ποτέ βέβαιο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.