Έννοιες, συλλογισμοί και λογικές πλάνες
Γένος, είδος, ειδοποιός διαφορά, ο αριστοτελικός συλλογισμός, και τα σοφίσματα.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Φιλοσοφίας Β΄ Λυκείου, §2
Θα μάθεις να
- Να ορίζεις το πλάτος και το βάθος μιας έννοιας και να εξηγείς γιατί, όσο μεγαλώνει το ένα, μικραίνει το άλλο.
- Να ξεχωρίζεις γένος, είδος και ειδοποιό διαφορά, και να ορίζεις μια έννοια με το προσεχές γένος και την ειδοποιό διαφορά.
- Να βρίσκεις σε έναν αριστοτελικό συλλογισμό τις προκείμενες, το συμπέρασμα, τον μείζονα, τον ελάσσονα και τον μέσο όρο.
- Να αναγνωρίζεις συνηθισμένες λογικές πλάνες (ad hominem, ad populum, προσφυγή στην αυθεντία, λήψη του ζητουμένου, εσπευσμένη γενίκευση) σε καθημερινό λόγο.
Ένα εργαλείο 2.300 ετών
Ο Αριστοτέλης λέει στο τέλος των Σοφιστικών ελέγχων (183b34 κ.εξ.) κάτι σπάνιο για έναν αρχαίο συγγραφέα: για τη ρητορική είχαν ειπωθεί πολλά πριν από αυτόν, αλλά για τον συλλογισμό δεν υπήρχε τίποτα, και χρειάστηκε να δουλέψει πολύ, ξεκινώντας από το μηδέν. Είχε δίκιο: είναι ο «πατέρας» της λογικής. Η λογική του στηρίζεται σε τρία κομμάτια: τις έννοιες, τις προτάσεις που φτιάχνονται από έννοιες, και τους συλλογισμούς που φτιάχνονται από προτάσεις. Εδώ μαθαίνεις τα βασικά εργαλεία από την αρχή και το τέλος της αλυσίδας, και στο τέλος τις παγίδες που μοιάζουν με επιχειρήματα αλλά δεν είναι.
Έννοιες
Πλάτος και βάθος
Πάρε την έννοια «ελληνικό πανεπιστήμιο».
- Πλάτος μιας έννοιας είναι το σύνολο των ομοειδών αντικειμένων που υπάγονται σε αυτήν: το Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Μετσόβιο Πολυτεχνείο, το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και όλα τα άλλα.
- Βάθος της είναι το σύνολο των κοινών χαρακτηριστικών όλων αυτών των αντικειμένων: ίδρυμα ανώτατης εκπαίδευσης, στην Ελλάδα, που δίνει πτυχία.
Τα δύο κινούνται αντίστροφα. Όσο περισσότερα χαρακτηριστικά βάζεις στο βάθος, τόσο λιγότερα αντικείμενα χωρούν στο πλάτος. Η έννοια «ζώο» έχει μικρότερο βάθος και μεγαλύτερο πλάτος από την έννοια «θηλαστικό»: για να είναι κάτι θηλαστικό πρέπει να είναι ζώο και να θηλάζει τα μικρά του, και λιγότερα ζώα το πληρούν.
| Έννοια | Βάθος (μερικά γνωρίσματα) | Πλάτος |
|---|---|---|
| ζώο | ζωντανός οργανισμός, κινείται, τρέφεται με άλλους οργανισμούς | μέλισσες, καρχαρίες, αετοί, γάτες, άνθρωποι… |
| σπονδυλωτό | όλα τα παραπάνω + σπονδυλική στήλη | καρχαρίες, αετοί, γάτες, άνθρωποι… |
| θηλαστικό | όλα τα παραπάνω + θηλάζει τα μικρά του | γάτες, δελφίνια, άνθρωποι… |
Γένος, είδος, ειδοποιός διαφορά
Η ευρύτερη έννοια, που περιλαμβάνει στο πλάτος της μία ή περισσότερες στενότερες, λέγεται γένος· η στενότερη λέγεται είδος. Στο ζεύγος «ζώο» και «θηλαστικό», το ζώο είναι γένος, το θηλαστικό είδος. Το ίδιο το «θηλαστικό» είναι γένος για τη «γάτα». Το αμέσως ευρύτερο γένος μιας έννοιας λέγεται προσεχές γένος.
Το βάθος ενός είδους είναι το βάθος του προσεχούς γένους του, συν ένα γνώρισμα που το ξεχωρίζει από τα άλλα είδη του ίδιου γένους. Αυτό το γνώρισμα λέγεται ειδοποιός διαφορά. Ο ρόμβος είναι παραλληλόγραμμο (προσεχές γένος) με ίσες πλευρές (ειδοποιός διαφορά).
Ο ακριβέστερος και συντομότερος τρόπος να ορίσεις μια έννοια είναι λοιπόν:
ορισμός = προσεχές γένος + ειδοποιός διαφορά
Ο κλασικός αριστοτελικός ορισμός του ανθρώπου, «ζώο λογικόν», έχει ακριβώς αυτό το σχήμα: το γένος (ζώο) και τη διαφορά (έχει λόγο).
Συλλογισμοί
Ο συλλογισμός είναι μια συγκεκριμένη μορφή παραγωγικού επιχειρήματος, με τρία χαρακτηριστικά:
- το συμπέρασμα προκύπτει από δύο μόνο προκείμενες·
- όλες οι προτάσεις είναι απλές, της μορφής «Υ είναι Κ» (υποκείμενο, κατηγόρημα, και το ρήμα «είναι» που τα συνδέει)·
- σε αυτές εμπλέκονται τρεις μόνο έννοιες, οι όροι.
Οι τρεις όροι παίρνουν το όνομά τους από τη θέση τους:
| Όρος | Πού βρίσκεται | Στο παράδειγμα |
|---|---|---|
| Ελάσσων όρος (Υ) | υποκείμενο του συμπεράσματος | Σωκράτης |
| Μείζων όρος (Κ) | κατηγόρημα του συμπεράσματος | θνητός |
| Μέσος όρος (Μ) | εμφανίζεται μόνο στις προκείμενες | άνθρωπος |
(Μ–Κ) Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί.
(Υ–Μ) Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος.
(Υ–Κ) Άρα ο Σωκράτης είναι θνητός.
Ο μέσος όρος είναι η γέφυρα: συνδέεται στη μία προκείμενη με τον μείζονα και στην άλλη με τον ελάσσονα, και έτσι τους φέρνει μαζί στο συμπέρασμα. Μετά κάνει τη δουλειά του και εξαφανίζεται.
Γι' αυτό, όταν η γέφυρα δεν πατάει καλά, ο συλλογισμός καταρρέει:
Οι επιστήμονες είναι μορφωμένοι. Ο Γιάννης είναι μορφωμένος. Άρα ο Γιάννης είναι επιστήμονας.
Ο μέσος όρος (μορφωμένος) είναι και στις δύο προκείμενες κατηγόρημα· καμία δεν λέει κάτι για όλους τους μορφωμένους. Ο Γιάννης μπορεί να είναι μορφωμένος μουσικός. Ο συλλογισμός δεν είναι έγκυρος.
Λογικές πλάνες
Πολλά «επιχειρήματα» της καθημερινής ζωής πείθουν χωρίς να στέκουν. Τα λέμε σοφίσματα ή λογικές πλάνες. Πέντε από τις πιο συνηθισμένες:
| Πλάνη | Τι κάνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Ad hominem («προς τον άνθρωπο») | επιτίθεται στο πρόσωπο αντί για το επιχείρημα | «Τι μας λέει για το περιβάλλον, αφού έχει αυτοκίνητο;» |
| Ad populum («προς τον λαό») | κάτι είναι σωστό επειδή το κάνουν ή το πιστεύουν πολλοί | «Όλοι κατεβάζουν ταινίες χωρίς άδεια, άρα δεν είναι κακό.» |
| Προσφυγή στην αυθεντία | επικαλείται ένα όνομα αντί για λόγους, συχνά εκτός ειδικότητας | «Ο διάσημος ποδοσφαιριστής λέει ότι αυτό το συμπλήρωμα θεραπεύει το άγχος.» |
| Λήψη του ζητουμένου | δέχεται στις προκείμενες αυτό που θέλει να αποδείξει | «Λέει την αλήθεια, γιατί μου το είπε ο ίδιος, και δεν λέει ποτέ ψέματα.» |
| Εσπευσμένη γενίκευση | γενικεύει από λίγες ή άτυπες περιπτώσεις | «Δύο φορές έφαγα άσχημα σε αυτή την πόλη· εκεί δεν ξέρουν να μαγειρεύουν.» |
Πρόσεξε την τελευταία: είναι επαγωγή, αλλά ασθενής. Και την προσφυγή στην αυθεντία: δεν είναι πάντα πλάνη. Αν σου πει ο γιατρός σου ότι χρειάζεσαι αντιβίωση, το να τον εμπιστευτείς είναι λογικό· είναι ειδικός, και μιλά για την ειδικότητά του. Πλάνη γίνεται όταν η «αυθεντία» μιλά εκτός πεδίου, ή όταν το όνομα μπαίνει στη θέση των λόγων.
Διαβάζω τον Αριστοτέλη
Στην αρχή των Αναλυτικών προτέρων ο Αριστοτέλης ορίζει τον συλλογισμό.
Συλλογισμός είναι λόγος στον οποίο, όταν τεθούν κάποια πράγματα, κάτι διαφορετικό από όσα τέθηκαν προκύπτει αναγκαστικά, επειδή αυτά ισχύουν. Με το «επειδή αυτά ισχύουν» εννοώ ότι προκύπτει εξαιτίας τους· και με το «εξαιτίας τους», ότι δεν χρειάζεται κανέναν όρο απ' έξω για να γίνει αναγκαίο.
Αριστοτέλης, Αναλυτικὰ πρότερα Α 1, 24b18–22 (μετάφραση δική μας)
Τρία στοιχεία του ορισμού είναι όσα έμαθες: «όταν τεθούν κάποια πράγματα» είναι οι προκείμενες· «κάτι διαφορετικό» είναι το συμπέρασμα, που δεν επαναλαμβάνει απλώς μια προκείμενη· «αναγκαστικά» είναι η εγκυρότητα. Και το «κανέναν όρο απ' έξω» λέει ότι οι προκείμενες αρκούν: δεν κρύβεται τίποτα που πρέπει να υποθέσει σιωπηρά ο ακροατής.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
«Κανένα ερπετό δεν έχει τρίχωμα. Τα φίδια είναι ερπετά. Άρα τα φίδια δεν έχουν τρίχωμα.» Να βρεις τους τρεις όρους και να εξηγήσεις τον ρόλο του μέσου όρου.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το συμπέρασμα πρώτα. «Τα φίδια δεν έχουν τρίχωμα». Υποκείμενό του είναι τα φίδια: ο ελάσσων όρος. Κατηγόρημά του είναι το (να έχει) τρίχωμα: ο μείζων όρος. Η πρόταση είναι αρνητική, αλλά το κατηγόρημα είναι το ίδιο.
Ο μέσος όρος. Ο όρος που υπάρχει και στις δύο προκείμενες αλλά λείπει από το συμπέρασμα: ερπετό. Στην πρώτη προκείμενη συνδέεται με τον μείζονα (κανένα ερπετό δεν έχει τρίχωμα), στη δεύτερη με τον ελάσσονα (τα φίδια είναι ερπετά).
Γιατί δουλεύει. Η πρώτη προκείμενη μιλά για όλα τα ερπετά, άρα και για όσα είναι φίδια. Η γέφυρα πατάει σταθερά, και το συμπέρασμα προκύπτει αναγκαστικά: ο συλλογισμός είναι έγκυρος.
Παράδειγμα 2
Σε μια τηλεοπτική συζήτηση για την κλιματική αλλαγή ο ένας λέει: «Η συντριπτική πλειονότητα των κλιματολόγων συμφωνεί ότι οφείλεται στον άνθρωπο.» Ο άλλος απαντά: «Προσφυγή στην αυθεντία, άρα πλάνη.» Ποιος έχει δίκιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Υπέρ του δεύτερου. Το ότι κάποιοι το λένε δεν το κάνει αληθές. Αν το επιχείρημα σταματούσε εκεί, το όνομα θα έμπαινε στη θέση των λόγων. Μοιάζει και με ad populum, αφού μετρά πόσοι συμφωνούν.
Υπέρ του πρώτου. Οι κλιματολόγοι είναι ειδικοί και μιλούν για το πεδίο τους. Η συμφωνία τους δεν είναι ψηφοφορία ανθρώπων που λένε τη γνώμη τους· είναι το αποτέλεσμα ανεξάρτητων ερευνών με δεδομένα που ελέγχονται. Το να εμπιστεύεσαι τους ειδικούς σε κάτι που δεν μπορείς να ελέγξεις μόνος σου είναι λογικό, όπως με τον γιατρό.
Μια θέση. Η προσφυγή σε ειδικούς μέσα στο πεδίο τους δεν είναι πλάνη· είναι ισχυρή, αν και όχι βέβαιη, ένδειξη. Ο δεύτερος ομιλητής κάνει κι αυτός λάθος: το να ονομάσεις κάτι πλάνη δεν είναι αντεπιχείρημα. Θα έπρεπε να δείξει γιατί οι ειδικοί κάνουν λάθος.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται ο όρος που είναι κατηγόρημα του συμπεράσματος ενός συλλογισμού;
Τα κατάφερες;
- Να ορίζεις το πλάτος και το βάθος μιας έννοιας και να εξηγείς γιατί, όσο μεγαλώνει το ένα, μικραίνει το άλλο.
- Να ξεχωρίζεις γένος, είδος και ειδοποιό διαφορά, και να ορίζεις μια έννοια με το προσεχές γένος και την ειδοποιό διαφορά.
- Να βρίσκεις σε έναν αριστοτελικό συλλογισμό τις προκείμενες, το συμπέρασμα, τον μείζονα, τον ελάσσονα και τον μέσο όρο.
- Να αναγνωρίζεις συνηθισμένες λογικές πλάνες (ad hominem, ad populum, προσφυγή στην αυθεντία, λήψη του ζητουμένου, εσπευσμένη γενίκευση) σε καθημερινό λόγο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.