Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Πλάτων: ιδέες και καθολικές έννοιες

Ο κόσμος των αισθήσεων και ο κόσμος των ιδεών: ο πλατωνικός δυϊσμός.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Φιλοσοφίας Β΄ Λυκείου, §2

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς το πρόβλημα των καθολικών εννοιών: πώς μια λέξη, όπως «βιβλίο» ή «δίκαιο», καλύπτει αμέτρητα διαφορετικά πράγματα.
  2. Να παρουσιάζεις τη θεωρία των ιδεών του Πλάτωνα και τα γνωρίσματα των ιδεών: υπαρκτές, ανεξάρτητες, αιώνιες, αμετάβλητες, νοητές.
  3. Να εξηγείς τον πλατωνικό δυϊσμό του αισθητού και του νοητού κόσμου, και να τον συνδέεις με την αλληγορία του σπηλαίου.
  4. Να παρουσιάζεις την ένσταση του Αριστοτέλη και τη δική του θέση για τα «καθόλου», που προκύπτουν από τα πράγματα με νοητική αφαίρεση.

Πώς μια λέξη χωράει όλα τα βιβλία

Λες «βιβλίο». Η λέξη δεν πάει μόνο στο βιβλίο που έχεις στην τσάντα σου. Πάει σε όλα τα βιβλία σου, στα βιβλία των φίλων σου, σε όσα δεν έχεις δει ποτέ, σε όσα υπήρξαν και δεν υπάρχουν πια, σε όσα θα γραφτούν. Ένας φίλος σου την καταλαβαίνει ακριβώς όπως εσύ, αν και τα βιβλία που ξέρει είναι άλλα. Ένας Άγγλος λέει «book» και εννοεί το ίδιο. Πώς ένας ήχος αποκτά τέτοια καθολικότητα;

Φαίνεται ότι ανάμεσα στη λέξη και στα πράγματα υπάρχει κάτι τρίτο: μια έννοια, η ίδια σε όλες τις γλώσσες, που καλύπτει όλα τα βιβλία. Οι λέξεις είναι ονόματα για τις έννοιες, και οι έννοιες αναφέρονται σε σύνολα πραγμάτων. Γι' αυτό μπορούμε να μεταφράζουμε: αλλάζουμε λέξεις, αλλά οι έννοιες μένουν ίδιες.

Το δύσκολο κομμάτι: η δικαιοσύνη και το λευκό

Άλλες έννοιες δεν δηλώνουν ένα σύνολο πραγμάτων αλλά χαρακτηριστικά: η «δικαιοσύνη», το «λευκό». Τι είναι η δικαιοσύνη; Να εξετάσεις όλες τις δίκαιες πράξεις και να βρεις τι κοινό έχουν; Μα οι πράξεις δεν είναι απλώς δίκαιες ή άδικες· άλλες είναι περισσότερο δίκαιες, άλλες λιγότερο, και ίσως καμία δεν είναι απόλυτα δίκαιη. Το ίδιο και με το λευκό: κανένα χαρτί δεν είναι τέλεια λευκό. Μήπως λοιπόν υπάρχει μια καθαρή ουσία της λευκότητας, πάντα ίδια, στην οποία τα λευκά πράγματα μετέχουν, λίγο ή πολύ;

Η απάντηση του Πλάτωνα: οι ιδέες

Αυτή είναι η θέση του Πλάτωνα. Τις καθαρές αυτές ουσίες τις ονομάζει ιδέες.

Οι ιδέες είναιΤι σημαίνει
υπαρκτέςδεν είναι σκέψεις στο κεφάλι μας· είναι πράγματα που υπάρχουν πραγματικά
ανεξάρτητες από τον αισθητό κόσμοθα υπήρχε η ιδέα του ίσου, ακόμα κι αν χάνονταν όλα τα ίσα αντικείμενα
αιώνιες και αμετάβλητεςδεν γεννιούνται, δεν φθείρονται, μένουν πάντα ίδιες με τον εαυτό τους
νοητέςτις πλησιάζουμε και τις γνωρίζουμε μόνο με τον νου, όχι με τις αισθήσεις

Τα αισθητά πράγματα είναι δίκαια, ωραία ή λευκά επειδή μετέχουν στις αντίστοιχες ιδέες, και πάντα ατελώς. Ο Πλάτων δίνει ένα παράδειγμα στον Φαίδωνα (74b–c): δύο ξύλα ή δύο πέτρες, ενώ μένουν τα ίδια, φαίνονται κάποτε ίσα σε έναν παρατηρητή και άνισα σε έναν άλλο. Το ίσο καθαυτό όμως δεν φάνηκε ποτέ σε κανέναν άνισο. Άρα το ίσο που σκεφτόμαστε δεν είναι το ίδιο με τα ίσα ξύλα.

Σκέψου το και με τη γεωμετρία. Ο κύκλος που σχεδιάζεις στο τετράδιο με τον διαβήτη έχει πάχος και μικρά «δόντια»· δεν είναι τέλεια κυκλικός. Κι όμως, όταν αποδεικνύεις ένα θεώρημα για τον κύκλο, δεν αποδεικνύεις κάτι για τη μουτζούρα σου, αλλά για τον κύκλο: αυτόν που κανείς δεν σχεδίασε ποτέ.

Δυϊσμός: δύο κόσμοι

Έτσι ο Πλάτων καταλήγει σε έναν δυϊσμό: υπάρχουν δύο κόσμοι.

Αισθητός κόσμοςΚόσμος των ιδεών
Τι περιέχειτα πολλά, συγκεκριμένα πράγματα της εμπειρίαςτις ιδέες: το ίσο, το ωραίο, το δίκαιο καθαυτό
Πώς είναιμεταβαλλόμενος, ατελήςαιώνιος, αμετάβλητος, τέλειος
Πώς τον γνωρίζουμεμε τις αισθήσειςμόνο με τον νου
Σχέσηαντανάκλαση, «μετοχή»το πρότυπο

Το σπήλαιο

Ο Πλάτων έδωσε σε αυτή τη θεωρία την πιο διάσημη εικόνα της φιλοσοφίας, στην Πολιτεία (514a–517a). Δεσμώτες, δεμένοι από παιδιά στο βάθος μιας σπηλιάς, βλέπουν μόνο τις σκιές αντικειμένων που περνούν πίσω τους μπροστά από μια φωτιά, και νομίζουν ότι οι σκιές είναι η πραγματικότητα. Ένας λευτερώνεται, γυρίζει, βλέπει τη φωτιά, βγαίνει με κόπο έξω και, όταν συνηθίσουν τα μάτια του, βλέπει τα ίδια τα πράγματα και τελικά τον ήλιο. Η σπηλιά είναι ο αισθητός κόσμος· ο κόσμος έξω είναι ο κόσμος των ιδεών, και ο ήλιος η ιδέα του αγαθού. Αν έχεις δει το Matrix ή το Truman Show, ξέρεις ήδη την ιστορία με σύγχρονα ρούχα: έναν κόσμο που όλοι παίρνουν για αληθινό, και έναν άνθρωπο που ανακαλύπτει ότι είναι σκηνικό.

Η ένσταση του Αριστοτέλη: τα «καθόλου»

Ο Αριστοτέλης, μαθητής του Πλάτωνα, αντέδρασε έντονα. Πώς μπορεί να υπάρχει ένας τέτοιος κόσμος, ανεξάρτητος από τον αισθητό; Πού βρίσκονται οι ιδέες; Πώς σχετίζονται με τα φυσικά αντικείμενα; Το «μετέχουν» μοιάζει με ποιητική μεταφορά, όχι με εξήγηση.

Ο Αριστοτέλης δεν αρνείται ότι υπάρχει κάτι γενικό· το ονομάζει «καθόλου» (εμείς λέμε καθολικές έννοιες). Αρνείται ότι είναι χωριστό από τα πράγματα. Για αυτόν τα καθόλου προκύπτουν από τα ίδια τα φυσικά αντικείμενα με νοητική αφαίρεση. Βλέπεις χιόνι, γάλα, ένα πουκάμισο· αφαιρείς με τον νου όλες τις άλλες ιδιότητές τους (κρύο, υγρό, βαμβακερό) και κρατάς μόνο το λευκό. Έτσι σχηματίζεις την καθολική έννοια της λευκότητας. Το γενικό υπάρχει μέσα στα πράγματα, όχι σε έναν άλλο κόσμο.

Η απάντηση αυτή όμως έχει κι εκείνη τη δυσκολία της, και ο Πλάτων θα τη θυμόταν: αν κάθε έννοια βγαίνει από τα αισθητά, από πού βγαίνει η έννοια της απόλυτα ευθείας γραμμής ή του τέλειου κύκλου, που κανείς δεν είδε ποτέ στη φύση; Το ερώτημα μένει ανοιχτό ως σήμερα.

Πλάτων ή Αριστοτέλης;

Κάθε κάρτα είναι μια θέση για τις καθολικές έννοιες. Ποιος θα την υπέγραφε;

Ποιος;

Το ωραίο καθαυτό υπάρχει χωριστά από τα ωραία πράγματα.

0 από 8

Διαβάζω τον Πλάτωνα

Στον Φαίδωνα ο Σωκράτης, την τελευταία μέρα της ζωής του, συζητά με τον Κέβητα για τα δύο είδη όντων.

— Αυτή η ίδια η ουσία, που δίνουμε λόγο για την ύπαρξή της ρωτώντας και απαντώντας, μένει πάντα ίδια και με τον ίδιο τρόπο, ή άλλοτε έτσι κι άλλοτε αλλιώς; Το ίσο καθαυτό, το ωραίο καθαυτό, κάθε πράγμα καθαυτό, δέχεται ποτέ οποιαδήποτε μεταβολή;

— Αναγκαστικά μένει ίδιο και με τον ίδιο τρόπο, Σωκράτη, είπε ο Κέβης.

— Και τα πολλά ωραία, άνθρωποι, άλογα, ρούχα και όλα τα παρόμοια; Μένουν ίδια, ή, αντίθετα από εκείνα, σχεδόν ποτέ δεν είναι ίδια ούτε με τον εαυτό τους ούτε μεταξύ τους;

— Ποτέ δεν μένουν ίδια.

— Και αυτά μπορείς να τα αγγίξεις, να τα δεις, να τα νιώσεις με τις άλλες αισθήσεις· όσα όμως μένουν πάντα ίδια δεν μπορείς να τα πιάσεις με τίποτε άλλο παρά μόνο με τη σκέψη του νου. Είναι αόρατα, όχι ορατά.

Πλάτων, Φαίδων 78d–79a (μετάφραση δική μας)

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Πώς φαίνεται ο πλατωνικός δυϊσμός στο απόσπασμα του «Φαίδωνα»;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

«Κανείς δεν είδε ποτέ τέλειο κύκλο, κι όμως τον σκεφτόμαστε.» Ενισχύει αυτό τη θέση του Πλάτωνα ή του Αριστοτέλη; Να κρίνεις.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιο πρόβλημα ανοίγει το παράδειγμα της λέξης «βιβλίο»;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Πώς ονομάζει ο Αριστοτέλης τις καθολικές έννοιες, που για τον Πλάτωνα είναι ιδέες;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς το πρόβλημα των καθολικών εννοιών: πώς μια λέξη, όπως «βιβλίο» ή «δίκαιο», καλύπτει αμέτρητα διαφορετικά πράγματα.
  • Να παρουσιάζεις τη θεωρία των ιδεών του Πλάτωνα και τα γνωρίσματα των ιδεών: υπαρκτές, ανεξάρτητες, αιώνιες, αμετάβλητες, νοητές.
  • Να εξηγείς τον πλατωνικό δυϊσμό του αισθητού και του νοητού κόσμου, και να τον συνδέεις με την αλληγορία του σπηλαίου.
  • Να παρουσιάζεις την ένσταση του Αριστοτέλη και τη δική του θέση για τα «καθόλου», που προκύπτουν από τα πράγματα με νοητική αφαίρεση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;