Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ορθολογισμός και εμπειρισμός

Από πού έρχεται η γνώση: η ανάμνηση του Πλάτωνα και η επαγωγή του Αριστοτέλη.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Φιλοσοφίας Β΄ Λυκείου, §3

Θα μάθεις να

  1. Να ορίζεις τον ορθολογισμό και την a priori (προεμπειρική) γνώση, με δικά σου παραδείγματα.
  2. Να εξηγείς τη θεωρία της ανάμνησης του Πλάτωνα και πώς τη στηρίζει το επεισόδιο του δούλου στον «Μένωνα».
  3. Να ορίζεις τον εμπειρισμό και να εξηγείς τι είναι οι στοιχειώδεις πεποιθήσεις ή ιδέες και γιατί θεωρούνται πρωταρχική γνώση.
  4. Να εξηγείς την επαγωγική πορεία της γνώσης στον Αριστοτέλη, από τις αισθήσεις στο γενικό, και να τη συγκρίνεις με την ανάμνηση.

Πώς το ξέρεις;

Δύο πράγματα που ξέρεις: βρέχει έξω τώρα και δεν υπάρχει τετράγωνος κύκλος. Για το πρώτο κοίταξες από το παράθυρο. Για το δεύτερο δεν χρειάστηκε να ψάξεις όλο τον κόσμο για τετράγωνους κύκλους· αρκεί να καταλάβεις τι σημαίνουν οι λέξεις, και ξέρεις ότι δεν θα βρεθεί ποτέ κανένας.

Μοιάζει λοιπόν να υπάρχουν δύο δρόμοι προς τη γνώση: οι αισθήσεις και ο νους. Το ερώτημα της γνωσιολογίας είναι ποιος από τους δύο είναι η πηγή της γνώσης μας για τον κόσμο. Δύο μεγάλες απαντήσεις αντιπαρατίθενται ως σήμερα: ο ορθολογισμός και ο εμπειρισμός. Στην αρχαιότητα ο καθένας έχει έναν μεγάλο εκπρόσωπο: τον Πλάτωνα και τον μαθητή του, τον Αριστοτέλη.

Ορθολογισμός

Κατά τους ορθολογιστές, η γνώση μας για τον κόσμο προέρχεται κυρίως από τον ίδιο τον ορθό λόγο, και τα βασικά της στοιχεία μπορούμε να τα αναζητήσουμε μέσα στον νου μας.

A priori γνώση

Μια τέτοια γνώση λέγεται a priori (λατινικά: «εκ των προτέρων») ή προεμπειρική: είναι δυνατή πριν ή ανεξάρτητα από οποιαδήποτε εμπειρία.

A prioriΑπό την εμπειρία
Δεν υπάρχει τετράγωνος κύκλος.Το Αιγαίο είναι αλμυρό.
Τα 7 + 5 κάνουν 12.Ο Όλυμπος είναι το ψηλότερο βουνό της Ελλάδας.
Αν ο Α είναι ψηλότερος από τον Β και ο Β από τον Γ, ο Α είναι ψηλότερος από τον Γ.Ο Γ είναι 1,70.

Πρόσεξε: για να μάθεις τι σημαίνει «7» ίσως χρειάστηκες δάχτυλα ή μήλα. Αλλά για να ξέρεις ότι 7 + 5 = 12 δεν χρειάζεται να μετρήσεις μήλα κάθε φορά, ούτε θα σε έπειθε το αντίθετο ένα πείραμα που «έβγαλε» 13: θα έψαχνες πού μέτρησες λάθος. Η αλήθεια αυτή δεν στηρίζεται στην εμπειρία.

Η θεωρία της ανάμνησης

Το πρόβλημα της προέλευσης της γνώσης αναλύθηκε εκτενώς μόνο στη νεότερη εποχή, με τον Ντεκάρτ, τον Λοκ, τον Καντ. Στην αρχαιότητα όμως σημαντικός εκπρόσωπος της ορθολογιστικής προσέγγισης είναι ο Πλάτων.

Για τον Πλάτωνα η ανθρώπινη γνώση στηρίζεται στην ανάμνηση των ιδεών που η αθάνατη ψυχή αντίκρισε πριν ενσαρκωθεί στο σώμα. Μαθαίνω σημαίνει θυμάμαι. Με την κατάλληλη νοητική άσκηση, και ιδίως με τη μελέτη των μαθηματικών, η ψυχή μπορεί να ξαναβρεί τη βαθύτερη πνευματική πραγματικότητα των ιδεών, που υπάρχουν αιώνια, ενώ ο υλικός κόσμος είναι μόνο ατελής αντανάκλασή τους. Οι αισθήσεις δεν δίνουν τη γνώση· στην καλύτερη περίπτωση την ξυπνούν.

Ο δούλος του Μένωνα

Ο Πλάτων δεν το λέει μόνο· το δείχνει. Στον Μένωνα (82b–85b) ο Σωκράτης φωνάζει έναν νεαρό δούλο που δεν έμαθε ποτέ γεωμετρία, σχεδιάζει στο χώμα ένα τετράγωνο με πλευρά 2 πόδια (εμβαδόν 4) και τον ρωτά: ποια πλευρά έχει το τετράγωνο με διπλάσιο εμβαδόν, 8;

  1. Ο δούλος απαντά σίγουρος: διπλάσια πλευρά, 4. Ο Σωκράτης σχεδιάζει και μετρούν: το τετράγωνο με πλευρά 4 έχει εμβαδόν 16, τετραπλάσιο.
  2. Δοκιμάζει 3, ανάμεσα στο 2 και στο 4. Εμβαδόν 9: πάλι λάθος. Ο δούλος παραδέχεται ότι δεν ξέρει, και ο Σωκράτης σχολιάζει ότι τώρα είναι σε καλύτερη θέση από πριν, γιατί ξέρει ότι δεν ξέρει.
  3. Ο Σωκράτης φέρνει τη διαγώνιο του αρχικού τετραγώνου. Με ερωτήσεις μόνο, ο δούλος βλέπει ότι το τετράγωνο που έχει πλευρά τη διαγώνιο έχει εμβαδόν 8.

Ο Σωκράτης επιμένει ότι δεν του δίδαξε τίποτα· μόνο ρωτούσε. Άρα, συμπεραίνει, η γνώση ήταν ήδη μέσα του, και οι ερωτήσεις τη βοήθησαν να ανέβει στην επιφάνεια. Είναι η μαιευτική του Σωκράτη, με θεωρητική βάση.

Εμπειρισμός

Κατά τους εμπειριστές, η γνώση μας για τον κόσμο προέρχεται κυρίως ή και αποκλειστικά από τις αισθήσεις.

Στοιχειώδεις πεποιθήσεις και πρωταρχική γνώση

Η αφετηρία της γνώσης είναι η καταγραφή στον νου, μέσω της αισθητηριακής αντίληψης, των «στοιχειωδών δεδομένων» του κόσμου: ένα χρώμα, ένας ήχος, μια θερμοκρασία. Τη στιγμή που γίνεται αυτή η καταγραφή γεννιούνται στοιχειώδεις πεποιθήσεις ή ιδέες: απλές παραστάσεις αυτών των δεδομένων («κόκκινο εδώ», «ζεστό»). Αυτές είναι η ζητούμενη θεμελιώδης και πρωταρχική γνώση. Γιατί; Επειδή είναι η στιγμή της άμεσης επαφής με την πραγματικότητα, πριν μπει οποιοσδήποτε συλλογισμός που θα μπορούσε να σφάλει. Πάνω τους χτίζεται όλη η υπόλοιπη γνώση.

Στα νεότερα χρόνια ο Τζον Λοκ το είπε με μια εικόνα: ο νους πριν από την εμπειρία είναι άγραφος πίνακας (tabula rasa), και ό,τι υπάρχει πάνω του το έγραψαν οι αισθήσεις.

Η επαγωγή του Αριστοτέλη

Εμπειριστικές απόψεις υποστήριξαν και αρχαίοι φιλόσοφοι, όπως ο Αριστοτέλης και ο Επίκουρος. Ο Αριστοτέλης τονίζει τη σημασία του νου για την επιστημονική γνώση. Πιστεύει όμως ότι η γνώση αυτή προϋποθέτει επαγωγική πορεία: μετάβαση από το μερικό και συγκεκριμένο στο γενικό και αφηρημένο. Και το μερικό δεν το συλλαμβάνεις χωρίς τις αισθήσεις, που σε συνδέουν άμεσα με τον φυσικό κόσμο.

Στο τέλος των Αναλυτικών υστέρων (Β 19, 100a3–9) περιγράφει τη σκάλα:

  1. από την αίσθηση γεννιέται η μνήμη·
  2. από πολλές μνήμες του ίδιου πράγματος γεννιέται η εμπειρία·
  3. από την εμπειρία, όταν το γενικό «σταθεί» στην ψυχή, γεννιέται η αρχή της τέχνης και της επιστήμης.

Ο γιατρός που έχει δει πολλούς ασθενείς με πυρετό να γίνονται καλά με το ίδιο φάρμακο έχει εμπειρία. Όταν καταλάβει γιατί βοηθά όλους όσοι έχουν αυτή την πάθηση, έχει επιστήμη. Και ο δρόμος ξεκίνησε από τα μάτια του.

Ορθολογισμός (Πλάτων)Εμπειρισμός (Αριστοτέλης)
Πηγή της γνώσηςο ορθός λόγος, ο νουςοι αισθήσεις
Τι είναι γνώση στη βάση τηςa priori γνώση, ανεξάρτητη από την εμπειρίαστοιχειώδεις πεποιθήσεις, από άμεση επαφή με τον κόσμο
Πώς μαθαίνουμεανάμνηση των ιδεώνεπαγωγή: από το μερικό στο γενικό
Ρόλος των αισθήσεωναφορμή που ξυπνά τη μνήμηαπαραίτητη αφετηρία
Ρόλος του νουη ίδια η πηγήεπεξεργάζεται ό,τι δίνουν οι αισθήσεις

Ορθολογιστής ή εμπειριστής;

Κάθε κάρτα είναι μια φράση. Ποιος θα την έλεγε: ένας ορθολογιστής ή ένας εμπειριστής;

Ποια θεωρία;

Η πρωταρχική γνώση είναι η άμεση καταγραφή ενός χρώματος ή ενός ήχου.

0 από 8

Διαβάζω τον Πλάτωνα

Λίγο πριν από το επεισόδιο του δούλου, ο Σωκράτης εξηγεί στον Μένωνα την ιδέα που θα δοκιμάσει.

Αφού λοιπόν η ψυχή είναι αθάνατη και έχει γεννηθεί πολλές φορές, και έχει δει και όσα είναι εδώ και όσα είναι στον Άδη και όλα τα πράγματα, δεν υπάρχει τίποτα που να μην το έχει μάθει. Δεν είναι λοιπόν παράξενο να μπορεί να θυμηθεί και για την αρετή και για τα άλλα όσα ήξερε και πρωτύτερα. […] Γιατί το να αναζητάς και το να μαθαίνεις είναι, όλο κι όλο, ανάμνηση.

Πλάτων, Μένων 81c–d (μετάφραση δική μας)

Και στην απέναντι πλευρά, ο Αριστοτέλης, με δύο φράσεις: «είναι αδύνατο να δεις τα καθόλου χωρίς επαγωγή […] και αδύνατο να κάνεις επαγωγή αν δεν έχεις αισθήσεις» (Αναλυτικὰ ὕστερα Α 18, 81a38–b6, μετάφραση δική μας).

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Πώς στηρίζει το επεισόδιο του δούλου στον «Μένωνα» τη θεωρία της ανάμνησης;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

«Ο Σωκράτης δεν θύμισε στον δούλο τίποτα· του έδειξε την απάντηση με τις ερωτήσεις του.» Να κρίνεις αν το επεισόδιο αποδεικνύει την ανάμνηση.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι υποστηρίζει ο ορθολογισμός για την πηγή της γνώσης;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Με ποια θεωρία εξηγεί ο Πλάτων πώς αποκτούμε γνώση;

Τα κατάφερες;

  • Να ορίζεις τον ορθολογισμό και την a priori (προεμπειρική) γνώση, με δικά σου παραδείγματα.
  • Να εξηγείς τη θεωρία της ανάμνησης του Πλάτωνα και πώς τη στηρίζει το επεισόδιο του δούλου στον «Μένωνα».
  • Να ορίζεις τον εμπειρισμό και να εξηγείς τι είναι οι στοιχειώδεις πεποιθήσεις ή ιδέες και γιατί θεωρούνται πρωταρχική γνώση.
  • Να εξηγείς την επαγωγική πορεία της γνώσης στον Αριστοτέλη, από τις αισθήσεις στο γενικό, και να τη συγκρίνεις με την ανάμνηση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;