Κριτήρια ηθικής ορθότητας
Ωφελιμισμός, καντιανή ηθική, ηθική της αρετής: τρεις τρόποι να κρίνεις μια πράξη.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Φιλοσοφίας Β΄ Λυκείου, §6
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς το κριτήριο του ωφελιμισμού (Μπένθαμ, Μιλ) και τις βασικές ενστάσεις εναντίον του.
- Να διατυπώνεις τις δύο μορφές της κατηγορικής προσταγής του Καντ και να τις ξεχωρίζεις από μια υποθετική προσταγή.
- Να περιγράφεις την ηθική αρετή κατά τον Αριστοτέλη ως μεσότητα, με τον ρόλο της φρόνησης και της ευδαιμονίας.
- Να εφαρμόζεις τις τρεις θεωρίες σε ένα ηθικό δίλημμα και να κρίνεις τα όριά τους.
«Δεν είναι σωστό». Γιατί;
Γράφετε διαγώνισμα και ο κολλητός σου σού στέλνει μήνυμα: «Στείλε μου τη λύση της τρίτης, κανείς δεν θα το μάθει». Ίσως το στείλεις. Αν δεν το στείλεις, πιθανότατα θα πεις «δεν είναι σωστό». Αυτό το «σωστό» δεν είναι το ίδιο με το «απαγορεύεται»: υπάρχουν πράγματα που ο νόμος επιτρέπει και σου φαίνονται άδικα, και πράγματα που κάνεις ή αποφεύγεις χωρίς να σε απειλεί καμία ποινή.
Η εύκολη απάντηση είναι «έτσι μου έμαθαν» ή «έτσι λέει η θρησκεία μου». Δεν είναι λάθος, αλλά δεν φτάνει: δεν λέει με ποιο κριτήριο ξεχωρίζουμε το καλό από το κακό, ούτε τι κάνει σωστούς τους κανόνες που μας έμαθαν. Η ηθική φιλοσοφία ψάχνει αυτό το κριτήριο, και έχει δώσει τρεις μεγάλες απαντήσεις. Η καθεμιά κοιτάζει άλλο σημείο της πράξης:
| Κοιτάζω | Θεωρία | Το βασικό ερώτημα |
|---|---|---|
| τις συνέπειες | ωφελιμισμός (Μπένθαμ, Μιλ) | Τι θα φέρει περισσότερη ευτυχία, σε περισσότερους; |
| τον κανόνα της πράξης | καντιανή ηθική (Καντ) | Θα μπορούσε ο κανόνας μου να ισχύει για όλους; |
| τον χαρακτήρα αυτού που πράττει | ηθική της αρετής (Αριστοτέλης) | Τι άνθρωπος θέλω να είμαι; |
1. Ο ωφελιμισμός: μετράνε οι συνέπειες
Ένας πρώτος λόγος να μη στείλεις τη λύση είναι τι θα γίνει αν τη στείλεις. Ο φίλος σου μπορεί να πει ότι από ένα μήνυμα δεν χαλάει ο κόσμος. Το ερώτημα όμως δεν είναι μόνο τι θα γίνει αυτή τη φορά, αλλά τι θα γινόταν αν όλοι στη θέση σου έκαναν το ίδιο: τα διαγωνίσματα δεν θα έλεγαν τίποτα για κανέναν, και οι βαθμοί θα έχαναν κάθε αξία, και για όσους δουλεύουν.
Πάνω σε αυτή τη σκέψη χτίζεται ο ωφελιμισμός, που θεμελίωσαν τον 19ο αιώνα ο Τζέρεμι Μπένθαμ και ο Τζον Στιούαρτ Μιλ:
- Μια πράξη είναι σωστή όταν τα αποτελέσματά της είναι καλύτερα (ή τουλάχιστον όχι χειρότερα) από εκείνα κάθε άλλης πράξης που μπορούσες να κάνεις, για όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους.
- Το ίδιο ισχύει για τους κανόνες: ένας κανόνας είναι σωστός αν η εφαρμογή του φέρνει τα καλύτερα αποτελέσματα.
- «Ωφέλεια» σημαίνει ευτυχία, και ευτυχία σημαίνει ηδονή και απουσία πόνου. Ο Μιλ πρόσθεσε ότι οι ηδονές δεν διαφέρουν μόνο σε ποσότητα αλλά και σε ποιότητα: η χαρά της φιλίας ή της γνώσης αξίζει περισσότερο από μια πρόχειρη απόλαυση.
Οι ενστάσεις
- Δεν ξέρουμε πάντα τις συνέπειες. Ποιος μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα τι θα φέρει μια απόφαση σε δέκα χρόνια;
- Πώς μετράς την ευτυχία; Δεν συμφωνούμε όλοι τι είναι ευτυχία, και η ηδονή έχει πολλά είδη. Πόσες ώρες ενός καλού πάρτι αξίζουν ένα πένθος;
- Τα μέσα και η δικαιοσύνη. Αν μετράει μόνο το σύνολο, τι γίνεται με τον έναν που χάνει; Φαντάσου ότι η τάξη αποφασίζει να «φορτώσει» ένα σπασμένο τζάμι σε έναν συμμαθητή που λείπει, για να γλιτώσουν τιμωρία οι είκοσι πέντε. Το άθροισμα της ευτυχίας ίσως ανεβαίνει· το αποτέλεσμα όμως είναι άδικο. Ο κίνδυνος του ωφελιμισμού είναι να καταλήξει στο «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα» και να ξεχάσει τα δικαιώματα των λίγων και των αδύναμων.
2. Ο Καντ: ο κανόνας που ισχύει για όλους
Ο Ιμάνουελ Καντ (1724–1804) θέλει να βγάλει τις συνέπειες έξω από το κριτήριο. Ξεκινά από κάτι που όλοι δεχόμαστε: μια ηθική κρίση πρέπει να είναι καθολική. Δεν μπορώ να πω ότι είναι κατακριτέο όταν ο άλλος αντιγράφει, και δικαιολογημένο όταν αντιγράφω εγώ στις ίδιες συνθήκες.
Από εκεί βγάζει τον ηθικό νόμο, που τον ονομάζει κατηγορική προσταγή:
| Υποθετική προσταγή | Κατηγορική προσταγή | |
|---|---|---|
| Μορφή | «Αν θέλεις Χ, κάνε Ψ» | «Κάνε Ψ», χωρίς όρο |
| Παράδειγμα | «Αν θέλεις να περάσεις, διάβασε» | «Μην εξαπατάς» |
| Ισχύει | μόνο για όποιον θέλει το Χ | για κάθε λογικό ον, πάντα |
Ο Καντ τη διατυπώνει με δύο τρόπους:
- Η καθολίκευση. Πράττε μόνο σύμφωνα με τον κανόνα (τον γνώμονα) που μπορείς να θέλεις ταυτόχρονα να γίνει καθολικός νόμος. Πάρε μια υπόσχεση που δίνεις ξέροντας ότι δεν θα την κρατήσεις. Αν ίσχυε για όλους ο κανόνας «όποτε με βολεύει, υπόσχομαι ψέματα», κανείς δεν θα πίστευε πια καμία υπόσχεση· ο κανόνας θα κατέστρεφε τον εαυτό του. Πρόσεξε τη λεπτή διαφορά από τον ωφελιμισμό: για τον Καντ το πρόβλημα δεν είναι η ζημιά που θα γινόταν, αλλά ότι ένας λογικός άνθρωπος δεν μπορεί να θέλει κάτι τέτοιο χωρίς να αντιφάσκει.
- Ο άνθρωπος ως σκοπός. Να φέρεσαι στην ανθρωπότητα, στο δικό σου πρόσωπο και στο πρόσωπο κάθε άλλου, πάντα και ως σκοπό, ποτέ μόνο ως μέσο. Δεν είναι κακό να ζητάς από κάποιον να σε βοηθήσει· είναι κακό να τον εξαπατάς ή να τον εκμεταλλεύεσαι, σαν να ήταν εργαλείο. Ο Καντ πίστευε ότι μπορούμε να φερθούμε έτσι και στον εαυτό μας, και γι' αυτό καταδίκαζε την αυτοκτονία.
Για τον Καντ ο ηθικός νόμος είναι και η ελευθερία μας. Ελευθερία δεν σημαίνει να κάνω ό,τι μου έρθει· σημαίνει αυτονομία: να βάζω ο ίδιος, με τη λογική μου, τον νόμο στον εαυτό μου, έναν νόμο που αναγνωρίζει στους άλλους τα ίδια δικαιώματα με μένα.
Οι ενστάσεις
- Τα θετικά καθήκοντα. Η καθολίκευση δουλεύει καλά για όσα δεν πρέπει να κάνουμε (μην κλέβεις, μην εξαπατάς). Για όσα πρέπει να κάνουμε για τους άλλους είναι πιο αδύναμη: κάποιος θα μπορούσε, χωρίς να αντιφάσκει, να θέλει έναν κόσμο όπου κανείς δεν βοηθά κανέναν.
- Υπερβολική αυστηρότητα. Ο Καντ καταδικάζει το ψέμα σε κάθε περίπτωση, ακόμα κι όταν ένα ψέμα θα έσωζε έναν αθώο.
- Τα συναισθήματα. Δεν εμπιστεύεται ούτε την αγάπη ως ηθικό κίνητρο: αν δεν την ελέγχει ο λόγος, μας κάνει μεροληπτικούς υπέρ των δικών μας και άδικους με τους άλλους. Πολλοί βρίσκουν αυτή την εικόνα του ηθικού ανθρώπου κάπως ψυχρή.
3. Ο Αριστοτέλης: η ηθική της αρετής
Και οι δύο προηγούμενες θεωρίες ψάχνουν μία αρχή που θα σου λέει τι να κάνεις σε κάθε περίπτωση. Η τρίτη απάντηση, η αρχαιότερη, αλλάζει το ερώτημα: όχι «ποιος κανόνας ισχύει εδώ;» αλλά «πώς πρέπει να ζω;» και «τι άνθρωπος πρέπει να είμαι;». Αν έχεις τον σωστό χαρακτήρα, θα ξέρεις να κρίνεις και να πράττεις σωστά στη συγκεκριμένη, πάντα μοναδική, περίσταση.
Οι σταθερές καλές ιδιότητες του χαρακτήρα είναι οι ηθικές αρετές. Κατά τον Αριστοτέλη η ηθική αρετή:
- είναι έξη, σταθερή διάθεση· στηρίζεται σε φυσικές προδιαθέσεις, αλλά καλλιεργείται με τη συνήθεια και την παιδεία (γίνεσαι γενναίος κάνοντας γενναίες πράξεις)·
- είναι μεσότητα ανάμεσα σε δύο κακίες, μία από υπερβολή και μία από έλλειψη·
- τη μεσότητα αυτή την ορίζει ο λόγος, όπως θα την όριζε ο φρόνιμος: η φρόνηση είναι διανοητική αρετή, η ικανότητα να βλέπεις τι είναι καλό για σένα και για τους άλλους και να σταθμίζεις πώς θα πράξεις, ελέγχοντας τα συναισθήματά σου.
| Έλλειψη | Αρετή (μεσότητα) | Υπερβολή |
|---|---|---|
| δειλία | θάρρος | θρασύτητα, απερισκεψία |
| τσιγκουνιά | γενναιοδωρία | σπατάλη |
| αναισθησία στις απολαύσεις | σωφροσύνη | ακολασία |
| μικροψυχία, υποτίμηση του εαυτού | σωστή αυτοεκτίμηση | αλαζονεία, αυτοπροβολή |
Οι αρετές οδηγούν στην ευδαιμονία. Η λέξη δεν σημαίνει ό,τι λέμε σήμερα «ευτυχία», μια έντονη και περαστική ευφορία· σημαίνει την πλήρη άνθιση του ανθρώπου, την ολόπλευρη ενεργοποίηση των δυνατοτήτων του σε όλη τη ζωή.
Οι ενστάσεις
- Ένα ιδανικό άλλης εποχής. Οι αρετές του Αριστοτέλη είναι δεμένες με το πρότυπο του «καλού κἀγαθού» πολίτη της κλασικής Αθήνας. Χωράνε σε μια σύγχρονη, απρόσωπη κοινωνία, χωρίς το κοινό ήθος της αρχαίας πόλης;
- Ένα πρότυπο για λίγους. Ο ίδιος ο Αριστοτέλης θεωρούσε ότι δεν μπορούν να το φτάσουν πλήρως οι γυναίκες και όσοι κατά τη γνώμη του ήταν «από τη φύση» δούλοι. Σήμερα αυτό το απορρίπτουμε, αλλά δείχνει πόσο αριστοκρατικό ήταν το ιδανικό.
- Λίγη καθοδήγηση. Όταν ρωτάς «τι να κάνω;», το «κάνε ό,τι θα έκανε ο φρόνιμος» δεν σου λέει πάντα τι θα έκανε.
Το σχολικό βιβλίο καταλήγει ότι οι αρετές από μόνες τους δεν αρκούν, αλλά συμπληρώνουν τις γενικές ηθικές αρχές: οι αρετές χωρίς αρχές είναι τυφλές, οι αρχές χωρίς αρετές μένουν αδρανείς.
Το κείμενο: ο Μιλ για την ευτυχία
«Η διδασκαλία που δέχεται ως θεμέλιο της ηθικής την Ωφέλεια, ή την Αρχή της Μέγιστης Ευτυχίας, υποστηρίζει ότι οι πράξεις είναι σωστές στον βαθμό που τείνουν να προάγουν την ευτυχία, και λάθος στον βαθμό που τείνουν να φέρνουν το αντίθετο της ευτυχίας. Ευτυχία εννοεί την ηδονή και την απουσία πόνου· δυστυχία, τον πόνο και τη στέρηση της ηδονής. […] Είναι προτιμότερο να είσαι άνθρωπος ανικανοποίητος παρά γουρούνι ικανοποιημένο· Σωκράτης ανικανοποίητος παρά ανόητος ικανοποιημένος. Κι αν ο ανόητος ή το γουρούνι έχουν άλλη γνώμη, είναι επειδή ξέρουν μόνο τη δική τους πλευρά του ζητήματος. Ο άλλος της σύγκρισης ξέρει και τις δύο.»
John Stuart Mill, Ωφελιμισμός (1863), κεφ. 2. Δική μας μετάφραση.
Πρόσεξε τι κάνει ο Μιλ στη δεύτερη πρόταση. Αν η ηθική μετρούσε μόνο ποσότητα ηδονής, ένα χορτασμένο γουρούνι θα ήταν πιο «επιτυχημένο» από έναν προβληματισμένο Σωκράτη. Ο Μιλ το αρνείται: υπάρχουν ανώτερες ηδονές, και κριτής τους είναι όποιος έχει δοκιμάσει και τις δύο. Η απάντηση σώζει τον ωφελιμισμό από την κατηγορία ότι είναι «φιλοσοφία για γουρούνια», αλλά ανοίγει νέο ερώτημα: αν οι ηδονές διαφέρουν σε ποιότητα, πώς τις προσθέτεις;
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί, κατά τον Καντ, είναι ηθικά λάθος να δώσετε μια υπόσχεση που ξέρετε ότι δεν θα κρατήσετε, και σε τι διαφέρει το επιχείρημά του από το επιχείρημα ενός ωφελιμιστή.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο γνώμονας. Πίσω από την πράξη βρίσκεται ο κανόνας «όταν με βολεύει, υπόσχομαι κάτι που δεν σκοπεύω να κάνω».
Η δοκιμή της καθολίκευσης. Αν ο κανόνας ίσχυε για όλους, οι υποσχέσεις δεν θα σήμαιναν τίποτα και κανείς δεν θα τις πίστευε. Ο κανόνας δεν μπορεί να γίνει καθολικός νόμος χωρίς να καταργήσει τον εαυτό του. Επιπλέον, όποιος σε εξαπατά με μια ψεύτικη υπόσχεση σε χρησιμοποιεί μόνο ως μέσο (δεύτερη διατύπωση).
Η διαφορά. Ο ωφελιμιστής θα ζύγιζε τις συνέπειες: τη ζημιά στον άλλον, τη χαμένη εμπιστοσύνη. Αν σε μια περίπτωση οι συνέπειες ήταν καλές, θα μπορούσε να δεχτεί την ψεύτικη υπόσχεση. Για τον Καντ οι συνέπειες δεν είναι το κριτήριο: η πράξη είναι λάθος επειδή ένας λογικός άνθρωπος δεν μπορεί να θέλει τον κανόνα της για όλους.
Παράδειγμα 2
Ο καλύτερός σου φίλος έσπασε από απροσεξία την οθόνη του διαδραστικού πίνακα. Ο διευθυντής λέει ότι, αν δεν βρεθεί ποιος ήταν, θα πληρώσει όλη η τάξη. Μόνο εσύ ξέρεις. Να εξετάσετε τι θα πρότεινε κάθε θεωρία και να πάρετε θέση.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο ωφελιμιστής μετράει: αν μιλήσεις, πληρώνει ένας και οι άλλοι γλιτώνουν· αν σωπάσεις, πληρώνουν όλοι, και ο φίλος σου μαθαίνει ότι η ευθύνη μοιράζεται. Μάλλον θα πρότεινε να μιλήσει ο ίδιος ο φίλος σου, γιατί έτσι χάνεται λιγότερη εμπιστοσύνη απ' ό,τι αν τον «καρφώσεις».
Ο Καντ θα ρωτούσε αν θέλεις να ισχύει για όλους ο κανόνας «όταν φταίει φίλος μου, αφήνω να πληρώσουν άλλοι». Δεν μπορείς να τον θέλεις χωρίς να δεχτείς να πληρώνεις κι εσύ για ξένα λάθη. Οι συμμαθητές σου δεν είναι μέσα για να προστατευτεί ο φίλος σου.
Ο Αριστοτέλης θα έψαχνε το μέτρο: ούτε ψυχρή καταγγελία (υπερβολή αυστηρότητας) ούτε κάλυψη (έλλειψη δικαιοσύνης). Ο φρόνιμος φίλος μιλά πρώτα στον φίλο του και τον βοηθά να αναλάβει την ευθύνη, με θάρρος και με φιλία.
Η θέση. Εδώ οι τρεις θεωρίες συγκλίνουν: το δίκαιο είναι να πληρώσει όποιος έφταιξε, και ο καλύτερος δρόμος είναι να το πει ο ίδιος. Διαφέρουν στον λόγο, και η διαφορά θα φαινόταν αν, για παράδειγμα, ο φίλος σου κινδύνευε με δυσανάλογα βαριά τιμωρία.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιοι δύο φιλόσοφοι του 19ου αιώνα θεωρούνται ιδρυτές του ωφελιμισμού;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς το κριτήριο του ωφελιμισμού (Μπένθαμ, Μιλ) και τις βασικές ενστάσεις εναντίον του.
- Να διατυπώνεις τις δύο μορφές της κατηγορικής προσταγής του Καντ και να τις ξεχωρίζεις από μια υποθετική προσταγή.
- Να περιγράφεις την ηθική αρετή κατά τον Αριστοτέλη ως μεσότητα, με τον ρόλο της φρόνησης και της ευδαιμονίας.
- Να εφαρμόζεις τις τρεις θεωρίες σε ένα ηθικό δίλημμα και να κρίνεις τα όριά τους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.