Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ενστάσεις και δικαιολόγηση της ηθικής

Σχετικισμός, ιδιοτέλεια, ελευθερία: μπορούμε να σκεφτόμαστε και να πράττουμε ηθικά;

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Φιλοσοφίας Β΄ Λυκείου, §6

Θα μάθεις να

  1. Να παρουσιάζεις τις ενστάσεις του υποκειμενισμού και του ηθικού σχετικισμού, και τις απαντήσεις σε αυτές.
  2. Να εξηγείς τον ψυχολογικό εγωισμό και τον ντετερμινισμό, και πώς απαντούν όσοι υπερασπίζονται την ηθική ευθύνη.
  3. Να συζητάς το ερώτημα «γιατί να είμαι ηθικός;» με αφετηρία το δαχτυλίδι του Γύγη.
  4. Να περιγράφεις τα τρία γνωρίσματα της ηθικής στάσης ζωής και τις αξίες που αυτή υπαγορεύει.

«Καλά όλα αυτά, αλλά…»

Στην προηγούμενη ενότητα είδες τρία κριτήρια για το τι είναι σωστό: τις συνέπειες, τον καθολικό κανόνα, τον ενάρετο χαρακτήρα. Κανένα δεν βγήκε αλάβωτο από τις ενστάσεις. Εύλογα λοιπόν κάποιος θα ρωτήσει μήπως όλη η προσπάθεια είναι μάταιη. Οι αμφισβητήσεις της ηθικής που εξετάζει το βιβλίο είναι πέντε, και τις έχεις ακούσει όλες, ίσως με άλλα λόγια, σε μια κουβέντα στο διάλειμμα:

Η ένστασηΠώς ακούγεται στην παρέα
Υποκειμενισμός«Αυτό είναι απλώς η γνώμη σου.»
Ηθικός σχετικισμός«Σε άλλες χώρες το θεωρούν φυσιολογικό.»
Ψυχολογικός εγωισμός«Όλοι για τον εαυτό τους τα κάνουν, κι όταν βοηθάνε.»
Ντετερμινισμός«Δεν φταίει αυτός· έτσι μεγάλωσε, έτσι είναι φτιαγμένος.»
Γιατί να είμαι ηθικός;«Αν δεν σε πιάσουν, ποιο το πρόβλημα;»

1. Είναι οι ηθικές κρίσεις απλώς συναισθήματα;

Όταν λες «είναι κακό να κλέβεις», μήπως λες απλώς «εγώ αποδοκιμάζω την κλοπή», και προσπαθείς να με πείσεις να μην κλέψω; Αν ναι, η ηθική κρίση εκφράζει ένα προσωπικό συναίσθημα, και τα συναισθήματα δεν είναι ούτε αληθινά ούτε ψεύτικα. Αφού διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο, η ηθική γίνεται καθαρά υποκειμενική υπόθεση. Ορισμένοι φιλόσοφοι του 20ού αιώνα έφτασαν να λένε ότι το «έκλεψες αυτά τα χρήματα» και το «κακώς έκλεψες αυτά τα χρήματα» έχουν το ίδιο περιεχόμενο· η δεύτερη φράση απλώς προσθέτει έναν τόνο αποδοκιμασίας, σαν θαυμαστικό.

Η απάντηση. Στην πράξη δεν συμπεριφερόμαστε έτσι. Υπερασπιζόμαστε τις ηθικές μας πεποιθήσεις με επιχειρήματα, συζητάμε, διαφωνούμε, και συχνά αλλάζουμε γνώμη όταν ακούσουμε τον άλλον. Με ένα σκέτο συναίσθημα («δεν μου αρέσει το παστίτσιο») δεν το κάνουμε.

Υπάρχουν και φιλόσοφοι που κρατούν την ιδέα ότι η ηθική πατά στο συναίσθημα, αλλά λένε ότι αυτό το συναίσθημα δεν είναι τόσο υποκειμενικό όσο φαίνεται. Ο Ντέιβιντ Χιουμ (1711–1776) μιλά για τη συμπάθεια: η χαρά και ο πόνος του άλλου περνούν σε εμάς, όπως η κίνηση μιας χορδής σε μια άλλη κουρδισμένη το ίδιο. Οι περισσότεροι άνθρωποι συμφωνούν ότι τα βασανιστήρια είναι απαράδεκτα όχι επειδή τους έπεισε ένα επιχείρημα, αλλά επειδή μοιράζονται αυτή τη βασική ευαισθησία.

2. Υπάρχουν κοινά κριτήρια για όλους;

Οι ηθικές αντιλήψεις αλλάζουν με την εποχή, την κοινωνία, τη θρησκευτική κοινότητα. Κάποτε κάποιοι λαοί δέχονταν τις ανθρωποθυσίες· ο κώδικας των σαμουράι τιμούσε αξίες άγνωστες στην Ευρώπη· τα ατομικά δικαιώματα, θεμελιώδη για τη Δύση, δεν γίνονται δεκτά παντού. Ο ηθικός σχετικισμός συμπεραίνει ότι δεν υπάρχουν αξίες που να ισχύουν καθολικά, ανεξάρτητα από τόπο και χρόνο.

Οι απαντήσεις είναι τρεις:

  1. Οι διαφορές είναι πιο επιφανειακές απ' όσο φαίνονται. Σε βαθύτερο επίπεδο σχεδόν παντού σεβόμαστε το καλό του συνόλου, την εντιμότητα, μια δίκαιη οργάνωση της κοινωνίας. Διαφέρει ο τρόπος, όχι πάντα η αρχή.
  2. Άλλο το «τι πιστεύουν» και άλλο το «τι πρέπει». Ακόμα κι αν οι διαφορές ήταν βαθιές, η ηθική δεν απλώς περιγράφει τι δέχονται οι άνθρωποι· ρωτά τι θα έπρεπε να γίνει. Γι' αυτό μπορούμε να κρίνουμε και τους κανόνες της δικής μας κοινωνίας. Όταν λέμε ότι η δουλεία ήταν άδικη και τότε που ήταν νόμιμη, δεν λέμε «άδικη για εμάς σήμερα». Το βιβλίο μιλά για ένα ρυθμιστικό ιδεώδες: τη σύγκλιση των πεποιθήσεων ανθρώπων καλά πληροφορημένων και σκεπτόμενων.
  3. Ο συνεπής σχετικισμός αναιρεί τον εαυτό του. Πάρε την πρόταση «αφού οι αξίες διαφέρουν, καμία κοινωνία δεν πρέπει να επιβάλλει τις δικές της στις άλλες». Αν ισχύει μόνο σχετικά, δεν υποχρεώνει κανέναν. Αν ισχύει για όλους, είναι μια καθολική αρχή, ακριβώς αυτό που ο σχετικισμός λέει ότι δεν υπάρχει.

3. Είμαστε όλοι εγωιστές;

Ο ψυχολογικός εγωισμός λέει ότι το βαθύτερο κίνητρο κάθε πράξης μας είναι η δική μας ικανοποίηση. Ακόμα κι όταν βοηθάς έναν φίλο σε δύσκολη στιγμή, δεν το κάνεις για το δικό του καλό, αλλά για να νιώσεις εσύ καλά όταν τον δεις ανακουφισμένο. Αν έτσι είμαστε φτιαγμένοι, τι νόημα έχει να ζητάμε από τους ανθρώπους να είναι ηθικοί;

Η απάντηση. Ο στόχος της πράξης είναι το πρόβλημα του φίλου σου· η ευχαρίστηση που νιώθεις είναι συνέπεια, όχι σκοπός. Γι' αυτό υπάρχουν άνθρωποι που θυσιάζουν τα συμφέροντά τους, την καριέρα τους, κάποτε και τη ζωή τους, για τους άλλους· καμία «ευχαρίστηση» δεν εξηγεί έναν θάνατο. Κι αν το εγωιστικό στοιχείο δεν λείπει ποτέ εντελώς, δεν κυριαρχεί πάντα και δεν αποκλείει την ηθική πράξη. Η ηθική άλλωστε δεν ζητά κατά κανόνα ηρωισμούς· ζητά σεβασμό στα δικαιώματα των άλλων και δίκαιη μεταχείριση. Ακόμα και το «ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν» προϋποθέτει ότι αγαπάς και τον εαυτό σου.

4. Είμαστε ελεύθεροι, άρα υπεύθυνοι;

Χωρίς ελευθερία δεν υπάρχει ευθύνη: δεν κατηγορούμε κανέναν για κάτι που δεν μπορούσε να μην κάνει. Ο ντετερμινισμός (ή αιτιοκρατία) λέει ότι κάθε γεγονός καθορίζεται αυστηρά από προηγούμενα, σύμφωνα με αιτιακούς νόμους, και οι πράξεις μας δεν εξαιρούνται. Νομίζουμε ότι αποφασίζουμε, αλλά αποφασίζουν για εμάς τα γονίδια, οι νευρώνες, τα ένστικτα και το υποσυνείδητο, η οικογένεια, η κοινωνική θέση, η ιδεολογία. Ανάλογα με τον παράγοντα μιλάμε για φυσικό, βιολογικό, ψυχολογικό, κοινωνικό ή ιστορικό ντετερμινισμό.

Οι απαντήσεις:

  • Ο ντετερμινισμός δεν έχει αποδειχτεί, και ορισμένες θέσεις της σύγχρονης φυσικής (η αρχή της απροσδιοριστίας) τον κλονίζουν.
  • Το αντίθετο, ο ιντετερμινισμός, δεν βοηθά: αν οι πράξεις μας δεν είχαν καμία αιτία, θα ήταν τυχαίες, και για μια τυχαία πράξη δεν είσαι πιο υπεύθυνος.
  • Ακόμα κι αν ισχύει μια ήπια μορφή ντετερμινισμού, μπορούμε να κρίνουμε την ηθική ποιότητα των αποφάσεών μας. Για την ευθύνη μετράει κάτι πιο συγκεκριμένο: αν υπήρχαν εξωτερικά εμπόδια ή παράγοντες που ο άνθρωπος δεν μπορούσε να ελέγξει, όπως βία, εξαπάτηση, πλύση εγκεφάλου. Ο Χιουμ ξεχωρίζει την ελευθερία ως αυθορμησία (να πράττεις σύμφωνα με τη θέλησή σου, χωρίς καταναγκασμό) από την ελευθερία ως απουσία κάθε αιτίας· η πρώτη είναι αυτή που μας ενδιαφέρει και που μπορούμε να έχουμε.

Ποια ένσταση ακούς;

Κάθε κάρτα είναι μια φράση που θα άκουγες σε μια συζήτηση για την ηθική. Βάλ' την στην ένσταση που εκφράζει.

Ποια ένσταση;

Κάθε λαός έχει τις αξίες του, και καμία δεν είναι ανώτερη.

0 από 8

5. Γιατί να είμαι ηθικός;

Ας πούμε ότι καμία ένσταση δεν μας κλόνισε. Μένει το πιο ωμό ερώτημα: αν μπορώ να ωφεληθώ εξαπατώντας ή βλάπτοντας τους άλλους χωρίς να με πιάσουν, γιατί να μην το κάνω; Το έθεσε πρώτος ο Πλάτων, στο στόμα του Γλαύκωνα:

«Αν λοιπόν υπήρχαν δύο τέτοια δαχτυλίδια, και το ένα το φορούσε ο δίκαιος και το άλλο ο άδικος, κανείς, όπως φαίνεται, δεν θα ήταν τόσο ατσάλινος ώστε να μείνει στη δικαιοσύνη και να βαστήξει να μην αγγίξει τα ξένα, ενώ θα μπορούσε να παίρνει άφοβα από την αγορά ό,τι ήθελε, να μπαίνει στα σπίτια και να πλαγιάζει με όποιον ήθελε, να σκοτώνει ή να βγάζει από τη φυλακή όποιον ήθελε, και να κάνει όλα τα άλλα σαν θεός ανάμεσα στους ανθρώπους. […] Και θα έλεγε κανείς ότι αυτό είναι μεγάλη απόδειξη πως κανείς δεν είναι δίκαιος με τη θέλησή του, αλλά επειδή αναγκάζεται.»

Πλάτων, Πολιτεία 360b–c. Δική μας μετάφραση.

Το δαχτυλίδι του Γύγη, ενός βοσκού της Λυδίας, τον έκανε αόρατο όταν γύριζε την πέτρα του προς την παλάμη. Ο Γύγης το χρησιμοποίησε για να πάρει τον θρόνο. Το επιχείρημα του Γλαύκωνα είναι ότι η δικαιοσύνη είναι αναγκαστική: την τηρούμε από φόβο, όχι επειδή είναι καλή για εμάς.

Οι απαντήσεις που έχουν δοθεί:

ΑπάντησηΠοιοςΗ αδυναμία της
Θα τιμωρηθείς μετά θάνατονη παραδοσιακή, θρησκευτική απάντησηδεν πείθει όποιον δεν πιστεύει· «αν δεν υπάρχει Θεός, όλα επιτρέπονται», λέει ένας ήρωας του Ντοστογιέφσκι
Η δικαιοσύνη είναι η υγεία της ψυχήςΠλάτωνο άδικος είναι ανισόρροπος και τελικά δυστυχισμένος, αλλά ο ίδιος συχνά νιώθει μια χαρά
Οι αρετές φέρνουν την ευδαιμονίαΑριστοτέληςχρειάζεται να δέχεσαι ήδη την εικόνα του για την καλή ζωή
Η ανήθικη πράξη είναι παράλογηΚαντο παράλογος δεν ενοχλείται πάντα που είναι παράλογος

Και υπάρχει η αντίθετη θέση: ο Νίτσε υποστήριξε ότι η ηθική είναι υποκριτικός θεσμός των αδύναμων, που φθονούν τους ισχυρούς και θέλουν να εμποδίσουν την κυριαρχία τους.

Το βιβλίο παραδέχεται ότι όσοι υπερασπίζονται την ηθική δεν μπορούν να αποδείξουν τη θέση τους σε όποιον την αρνείται ολόκληρη. Μπορούν όμως να δείξουν τρία πράγματα: ότι οι ηθικές αρχές κρατούν ενωμένη μια κοινωνία· ότι έχουμε έμφυτη τάση να σεβόμαστε τους άλλους, να συγκινούμαστε από τον πόνο τους και να εκτιμάμε τη συνεργασία· και ότι το νόημα της ζωής μας ίσως βρίσκεται στην αλληλεγγύη, σε έναν κόσμο με πολλές δοκιμασίες.

Η ηθική στάση ζωής

Τι κοινό έχουν τελικά οι θεωρίες; Όποιος υιοθετεί την ηθική στάση απέναντι στους άλλους:

  1. δέχεται ότι οι ηθικές κρίσεις έχουν πρακτικό χαρακτήρα: του λένε τι να κάνει, και πρέπει να επηρεάζουν τις αποφάσεις του·
  2. είναι έτοιμος να τις καθολικεύσει: ισχύουν σε κάθε παρόμοια περίσταση και για κάθε άνθρωπο με παρόμοια χαρακτηριστικά·
  3. γι' αυτό παίρνει σοβαρά υπόψη τα δικαιώματα και τα συμφέροντα των άλλων, όχι μόνο τα δικά του.

Από εδώ βγαίνουν αξίες που καμία σοβαρή ηθική δεν μπορεί να αγνοήσει: η κοινή ευημερία, η αμεροληψία και η ισότιμη μεταχείριση (τα συστατικά της δικαιοσύνης), ο σεβασμός των βασικών δικαιωμάτων και ελευθεριών. Και, όπως έδειξε ο Αριστοτέλης, η καλλιέργεια των αρετών που μας κάνουν ικανούς να πράττουμε όπως πρέπει.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσετε γιατί ο συνεπής ηθικός σχετικισμός δεν μπορεί να υποστηρίξει τη θέση ότι «καμία κοινωνία δεν πρέπει να επιβάλλει τις αξίες της στις άλλες».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Μια εφαρμογή σού επιτρέπει να διαβάζεις τα μηνύματα οποιουδήποτε συμμαθητή σου, χωρίς να το μάθει ποτέ κανείς. Να εξετάσετε το επιχείρημα του Γλαύκωνα και δύο απαντήσεις της φιλοσοφίας, και να κρίνετε.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια θέση υποστηρίζει ο ηθικός υποκειμενισμός;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Πώς λέγεται η θέση ότι η βούληση δεν καθορίζεται από καμία απολύτως αιτία;

Τα κατάφερες;

  • Να παρουσιάζεις τις ενστάσεις του υποκειμενισμού και του ηθικού σχετικισμού, και τις απαντήσεις σε αυτές.
  • Να εξηγείς τον ψυχολογικό εγωισμό και τον ντετερμινισμό, και πώς απαντούν όσοι υπερασπίζονται την ηθική ευθύνη.
  • Να συζητάς το ερώτημα «γιατί να είμαι ηθικός;» με αφετηρία το δαχτυλίδι του Γύγη.
  • Να περιγράφεις τα τρία γνωρίσματα της ηθικής στάσης ζωής και τις αξίες που αυτή υπαγορεύει.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;