Οι κλάδοι της φιλοσοφίας και οι επιστήμες
Οντολογία, γνωσιολογία, ηθική, πολιτική, αισθητική — και πού τελειώνει η επιστήμη.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Φιλοσοφίας Β΄ Λυκείου, §1
Θα μάθεις να
- Να ονομάζεις τους βασικούς κλάδους της φιλοσοφίας (γνωσιολογία, μεταφυσική ή οντολογία, πρακτική φιλοσοφία ή αξιολογία) και τι εξετάζει ο καθένας.
- Να εξηγείς τη θέση της λογικής: ξεχωριστός κλάδος ή όργανο της ορθής σκέψης για τη φιλοσοφία και τις επιστήμες.
- Να περιγράφεις πώς αποσπάστηκαν οι επιστήμες από τη φιλοσοφία και σε τι διαφέρει σήμερα η φιλοσοφία από αυτές.
- Να εξηγείς γιατί η φιλοσοφία έρχεται «πριν» και «μετά» από τις επιστήμες και γιατί δεν εξελίσσεται γραμμικά.
Μία ερώτηση, πολλές πόρτες
Πάρε μια ερώτηση που ακούς συχνά: θα μπορούσε μια τεχνητή νοημοσύνη να σκέφτεται; Για να την ψάξεις στα σοβαρά, ανοίγεις αμέσως πολλές πόρτες. Τι είναι «σκέψη», και τι υπάρχει στον κόσμο: μόνο ύλη, ή και κάτι άλλο; Πώς θα ξέραμε αν σκέφτεται, αφού μόνο τη συμπεριφορά της βλέπουμε; Κι αν σκέφτεται, πώς πρέπει να τη μεταχειριζόμαστε;
Κάθε πόρτα οδηγεί σε άλλο κλάδο της φιλοσοφίας. Τα προβλήματα είναι πολλά και ποικίλα, και ξεχωρίζουν ανάλογα με το θέμα τους. Έτσι μιλάμε για ορισμένους βασικούς κλάδους.
Οι βασικοί κλάδοι
| Κλάδος | Τι εξετάζει | Ένα ερώτημα από τη ζωή σου |
|---|---|---|
| Γνωσιολογία | τη γνώση: τις δυνατότητες, τις πηγές, τα είδη, τις μεθόδους απόκτησής της | Πώς ξέρω ότι αυτό που διάβασα στο ίντερνετ είναι αλήθεια; |
| Μεταφυσική ή οντολογία | τη βαθύτερη υφή της πραγματικότητας: μια γενική θεώρηση του τι υπάρχει | Υπάρχουν οι αριθμοί, ή μόνο τα πράγματα που μετράμε; |
| Πρακτική φιλοσοφία ή αξιολογία | αρχές που ρυθμίζουν τις πράξεις μας και οργανώνουν τη ζωή μας: ηθική, πολιτική φιλοσοφία, αισθητική | Πρέπει να πω ποιος έγραψε το σύνθημα στον τοίχο; Είναι τέχνη ένα γκράφιτι; |
Η πρακτική φιλοσοφία λέγεται και αξιολογία, γιατί μιλά για αξίες: το καλό, το δίκαιο, το ωραίο, που μας κατευθύνουν και που θέλουμε να πραγματώσουμε. Πρόσεξε ότι το βιβλίο σου βάζει εδώ και την αισθητική: κι εκείνη μιλά για μια αξία, το ωραίο.
Και η λογική;
Όταν ρωτάς πώς πρέπει να σκέφτεσαι για να σκέφτεσαι σωστά, καταφεύγεις στη λογική. Θα μπορούσε να θεωρηθεί ξεχωριστός κλάδος. Για τους περισσότερους φιλοσόφους όμως είναι κυρίως όργανο της ορθής σκέψης, απαραίτητο όχι μόνο στη φιλοσοφία αλλά σε κάθε επιστήμη. Δεν είναι τυχαίο ότι τα λογικά έργα του Αριστοτέλη ονομάστηκαν, αργότερα, Όργανον. Η διαφωνία κράτησε αιώνες· τίποτα δεν σε εμποδίζει να δεχτείς ότι η λογική είναι και τα δύο.
Φιλοσοφία και επιστήμες
Μια κοινή μήτρα
Παλιότερα δεν γινόταν διάκριση ανάμεσα σε φιλοσοφία και επιστήμη. Ο Θαλής, ο Αριστοτέλης, ακόμα και ο Νεύτων (το έργο του λεγόταν Μαθηματικές αρχές της φυσικής φιλοσοφίας, 1687) έκαναν και τα δύο. Από αυτό που αρχικά ονομαζόταν φιλοσοφία αποσπάστηκαν σιγά σιγά πεδία που στα νεότερα χρόνια έγιναν η φυσική, η βιολογία, η ψυχολογία, η κοινωνιολογία.
Θα εξαφανιστεί η φιλοσοφία;
Από εδώ γεννιέται μια ένσταση: αφού κάθε φορά που ένα πεδίο γίνεται επιστήμη φεύγει από τη φιλοσοφία, ο χώρος της θα συρρικνώνεται, ώσπου μια μέρα η φιλοσοφία θα χάσει τον λόγο ύπαρξής της.
Η απάντηση είναι ότι η φιλοσοφία δεν είναι μια επιστήμη που απλώς «δεν τα κατάφερε ακόμα». Είναι διαφορετική εκδήλωση του πνεύματος, και διαφέρει από τις επιστήμες:
- στον βαθμό γενικότητας των ερωτημάτων της·
- στην έμφαση στις εννοιολογικές διερευνήσεις·
- στην επιμονή στη βαθύτερη αιτιολόγηση πεποιθήσεων, καθημερινών και επιστημονικών·
- στη σημασία της για τη νοηματοδότηση της ανθρώπινης ύπαρξης.
«Πριν» και «μετά»
Η φιλοσοφία έρχεται:
- «πριν» από τις επιστήμες, για να τις βοηθήσει να θεμελιώσουν τις αρχές τους, να ξεκαθαρίσουν τις έννοιές τους και να οργανώσουν τις μεθόδους τους·
- «μετά» από αυτές, για να συνοψίσει και να ερμηνεύσει τα πορίσματά τους.
Πάρε την κλωνοποίηση. Η βιολογία ρωτά αν και πώς μπορεί να γίνει. Πριν από αυτήν, κάποιος πρέπει να πει τι εννοούμε «ίδιος οργανισμός». Μετά από αυτήν, μένουν ερωτήματα που κανένα εργαστήριο δεν λύνει: είναι ο κλώνος μου «εγώ»; Πρέπει να γίνει;
Ο Βίτγκενσταϊν το είπε με μια εικόνα: η λέξη «φιλοσοφία» πρέπει να σημαίνει κάτι που στέκει πάνω ή κάτω από τις φυσικές επιστήμες, όχι δίπλα τους (Tractatus logico-philosophicus, 4.111). Η φιλοσοφία είναι μια «αναδίπλωση» της σκέψης πάνω στον εαυτό της, σε άλλο επίπεδο.
Γιατί διαβάζουμε ακόμα τον Πλάτωνα
Γι' αυτό η φιλοσοφία δεν έχει τη γραμμική εξέλιξη των επιστημών. Ένας φοιτητής ιατρικής δεν μαθαίνει τις θεωρίες του Ιπποκράτη για να γίνει γιατρός· ένας φυσικός δεν χρειάζεται την ξεπερασμένη φυσική του Αριστοτέλη. Ένας φοιτητής φιλοσοφίας όμως διαβάζει τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τον Καντ, γιατί τα ερωτήματά τους μένουν ανοιχτά από τη φύση τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι η φιλοσοφία αγνοεί την επιστήμη: την ενδιαφέρει πάνω απ' όλα τι σημαίνουν τα πορίσματά της για τον άνθρωπο.
Διαβάζω τον Ντεκάρτ
Το 1647, στον πρόλογο της γαλλικής έκδοσης των Αρχών της φιλοσοφίας, ο Ντεκάρτ περιγράφει πώς βλέπει τη σχέση της φιλοσοφίας με τις επιστήμες.
Όλη λοιπόν η φιλοσοφία είναι σαν ένα δέντρο: οι ρίζες του είναι η μεταφυσική, ο κορμός η φυσική, και τα κλαδιά που βγαίνουν από τον κορμό είναι όλες οι άλλες επιστήμες, που καταλήγουν σε τρεις κύριες: την ιατρική, τη μηχανική και την ηθική. […] Και όπως οι καρποί δεν μαζεύονται από τις ρίζες ούτε από τον κορμό του δέντρου, αλλά μόνο από τις άκρες των κλαδιών του, έτσι και η κύρια χρησιμότητα της φιλοσοφίας εξαρτάται από εκείνα τα μέρη της που μαθαίνουμε τελευταία.
Ρενέ Ντεκάρτ, Οι αρχές της φιλοσοφίας, Επιστολή-πρόλογος της γαλλικής έκδοσης (1647) (μετάφραση δική μας)
Παράδειγμα 1
Τι λέει για τη σχέση φιλοσοφίας και επιστημών η εικόνα του δέντρου, και σε τι διαφέρει από τη σημερινή εικόνα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η εικόνα. Για τον Ντεκάρτ φιλοσοφία και επιστήμες είναι ένα δέντρο. Η μεταφυσική είναι οι ρίζες: θεμελιώνει τα πάντα. Η φυσική είναι ο κορμός, και από αυτήν βγαίνουν η ιατρική, η μηχανική και η ηθική.
Τι κρατάμε. Η ιδέα ότι η φιλοσοφία δίνει θεμέλια στις επιστήμες μοιάζει με το «πριν» της ενότητας: αρχές, έννοιες, μέθοδοι. Και ότι οι «καρποί» είναι στα κλαδιά, στην ιατρική και στην ηθική, δείχνει ότι ο σκοπός είναι πρακτικός.
Τι άλλαξε. Σήμερα οι επιστήμες έχουν αποσπαστεί: δεν θεωρούνται κλαδιά της φιλοσοφίας, και η ηθική δεν θεωρείται επιστήμη που βγαίνει από τη φυσική. Η φιλοσοφία δεν είναι πια ο κορμός· στέκει «πάνω ή κάτω» από τις επιστήμες, όχι μαζί τους σε ένα ενιαίο σύστημα.
Παράδειγμα 2
«Όταν η νευροεπιστήμη εξηγήσει πλήρως τον εγκέφαλο, η φιλοσοφία του νου θα γίνει περιττή.» Να κρίνεις την άποψη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Υπέρ της άποψης. Έχει ιστορικό προηγούμενο: η ψυχολογία ήταν κάποτε μέρος της φιλοσοφίας και αποσπάστηκε. Η επιστήμη απαντά ήδη σε ερωτήματα (πώς θυμόμαστε, πώς βλέπουμε) που κάποτε ήταν φιλοσοφικά.
Η ένσταση. Η νευροεπιστήμη θα πει ποιες περιοχές ενεργοποιούνται όταν σκέφτεσαι. Δεν θα πει μόνη της αν η σκέψη είναι αυτή η ενεργοποίηση ή κάτι παραπάνω· αυτό είναι ερώτημα οντολογίας. Ούτε τι σημαίνει το πόρισμα για την ελευθερία και την ευθύνη: αυτό είναι ερμηνεία, το «μετά».
Μια θέση. Η επιστήμη θα πάρει κάποια ερωτήματα από τη φιλοσοφία, όπως έγινε πάντα. Η φιλοσοφία του νου δεν θα γίνει περιττή αλλά θα αλλάξει: θα δουλεύει με τα πορίσματα, όχι στη θέση τους.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιους τρεις κλάδους περιλαμβάνει η πρακτική φιλοσοφία ή αξιολογία;
Τα κατάφερες;
- Να ονομάζεις τους βασικούς κλάδους της φιλοσοφίας (γνωσιολογία, μεταφυσική ή οντολογία, πρακτική φιλοσοφία ή αξιολογία) και τι εξετάζει ο καθένας.
- Να εξηγείς τη θέση της λογικής: ξεχωριστός κλάδος ή όργανο της ορθής σκέψης για τη φιλοσοφία και τις επιστήμες.
- Να περιγράφεις πώς αποσπάστηκαν οι επιστήμες από τη φιλοσοφία και σε τι διαφέρει σήμερα η φιλοσοφία από αυτές.
- Να εξηγείς γιατί η φιλοσοφία έρχεται «πριν» και «μετά» από τις επιστήμες και γιατί δεν εξελίσσεται γραμμικά.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.