Δημοκρατικές αξίες στη θεωρία και στην πράξη
Ελευθερία, ισότητα, δικαιοσύνη, ανεκτικότητα — και όταν συγκρούονται.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Φιλοσοφίας Β΄ Λυκείου, §7
Θα μάθεις να
- Να διακρίνεις την αρνητική από τη θετική ελευθερία και τα αρνητικά από τα θετικά δικαιώματα.
- Να συγκρίνεις τη φιλελεύθερη με τη σοσιαλδημοκρατική αντίληψη της ισότητας, με την αρχή της διαφοράς του Ρολς.
- Να εξηγείς γιατί η ελευθερία και η ισότητα μοιάζουν να συγκρούονται και πώς μπορούν να συνδυαστούν.
- Να συζητάς τα ερωτήματα της διεθνούς κοινότητας: την αιώνια ειρήνη του Καντ, τη «ρεαλιστική ουτοπία» και την ανθρωπιστική παρέμβαση.
Δύο αξίες που τραβούν σε αντίθετες μεριές;
Η προηγούμενη ενότητα έδειξε πώς δικαιολογείται η δημοκρατική εξουσία. Εδώ ρωτάμε για ποιες αξίες υπάρχει. Οι περισσότεροι θα απαντούσαν με δύο λέξεις: ελευθερία και ισότητα. Τις έγραφε ήδη ο Ρουσό:
«Αν αναζητήσουμε σε τι ακριβώς συνίσταται το μεγαλύτερο αγαθό όλων, που πρέπει να είναι ο σκοπός κάθε νομοθεσίας, θα βρούμε ότι καταλήγει σε δύο κύριους σκοπούς, την ελευθερία και την ισότητα. Την ελευθερία, γιατί κάθε ιδιωτική εξάρτηση είναι ισάριθμη δύναμη που αφαιρείται από το σώμα του κράτους· την ισότητα, γιατί χωρίς αυτήν η ελευθερία δεν μπορεί να υπάρξει.»
Jean-Jacques Rousseau, Το κοινωνικό συμβόλαιο (1762), βιβλ. II, κεφ. 11. Δική μας μετάφραση.
Πρόσεξε τη δεύτερη αιτιολόγηση: για τον Ρουσό η ισότητα είναι προϋπόθεση της ελευθερίας. Όποιος εξαρτάται από τον πλούσιο εργοδότη του ή από τον ισχυρό γείτονα δεν είναι πραγματικά ελεύθερος. Με την πρώτη ματιά όμως οι δύο αξίες μοιάζουν να συγκρούονται. Αν ο νόμος σε υποχρεώνει να πληρώνεις περισσότερο φόρο για να έχουν όλοι δωρεάν σχολείο, χάνεις ένα μέρος της ελευθερίας σου να διαθέτεις τα χρήματά σου. Αν το κράτος δεν παρεμβαίνει ποτέ, οι ανισότητες μεγαλώνουν. Για να δούμε αν συμφιλιώνονται, χρειάζεται να ξεχωρίσουμε τι ακριβώς σημαίνει η καθεμιά.
1. Δύο σημασίες της ελευθερίας
| Αρνητική ελευθερία | Θετική ελευθερία | |
|---|---|---|
| Τι σημαίνει | απουσία εμποδίων και καταναγκασμού: κανείς δεν με σταματά | δυνατότητα να αποκτήσω τα μέσα για να ορίζω τη ζωή μου |
| Ερώτημα | Ποιος με εμποδίζει; | Τι χρειάζομαι για να μπορώ; |
| Παράδειγμα | κανείς δεν σου απαγορεύει να σπουδάσεις | έχεις σχολείο, βιβλία, υποτροφία, για να μπορείς να σπουδάσεις |
Το ίδιο ισχύει για τα δικαιώματα. Τα αρνητικά δικαιώματα ζητούν από τους άλλους να μην παρεμβαίνουν στη ζωή, στην ιδιοκτησία, στις δραστηριότητές σου. Τα θετικά ζητούν να συμβάλουν στις ανάγκες σου και στην ανάπτυξη των ικανοτήτων σου: υγεία, παιδεία, κοινωνική πρόνοια.
Το ελληνικό Σύνταγμα κατοχυρώνει και τα δύο. Το άρθρο 5 § 1 λέει ότι καθένας έχει δικαίωμα να αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του, εφόσον δεν προσβάλλει τα δικαιώματα των άλλων. Το άρθρο 25 § 1 βάζει τα δικαιώματα του ανθρώπου και την αρχή του κοινωνικού κράτους δικαίου υπό την εγγύηση του κράτους.
2. Δύο αντιλήψεις της δημοκρατίας
- Η ακραιφνής φιλελεύθερη, ατομιστική αντίληψη δίνει έμφαση σχεδόν μόνο στην αρνητική ελευθερία. Το σύνθημά της είναι γνωστό: «η ελευθερία του ενός τελειώνει εκεί όπου αρχίζει η ελευθερία του άλλου». Το κράτος φτιάχνει το νομικό πλαίσιο που προστατεύει τα αρνητικά δικαιώματα και παρεμβαίνει όσο λιγότερο γίνεται στην αγορά.
- Μια αντίληψη πιο κοντά στον σοσιαλισμό τονίζει τη θετική ελευθερία: οι ικανότητες του ανθρώπου πρέπει να αναπτυχθούν, μέσα και από τη συμμετοχή στη ζωή της κοινότητας. Το κράτος έχει υποχρέωση να παρεμβαίνει: με στήριξη για τις βασικές ανάγκες, κοινωνική πρόνοια, δωρεάν υγεία και παιδεία για όλους.
Το ίδιο χωρίζει και η ισότητα:
| Φιλελεύθερη αντίληψη | Σοσιαλδημοκρατική αντίληψη |
|---|---|
| ισότητα απέναντι στον νόμο | διόρθωση των μεγάλων ανισοτήτων |
| ίσες ευκαιρίες πρόσβασης στα δημόσια αξιώματα | ουσιαστικότερη οικονομική ισότητα, ως προϋπόθεση για πραγματικά ίσες ευκαιρίες |
| ελάχιστη παρέμβαση | αναδιανομή του εισοδήματος με τη φορολογία, όρια στην ανεξέλεγκτη αγορά |
Ο Αμερικανός φιλόσοφος Τζον Ρολς (1921–2002) πρότεινε μια μέση οδό: ίσες βασικές ελευθερίες για όλους, και ανισότητες μόνο όταν ωφελούν τους λιγότερο ευνοημένους, με θέσεις ανοιχτές σε όλους υπό δίκαιη ισότητα ευκαιριών. Ένας γιατρός μπορεί να κερδίζει περισσότερο από έναν υπάλληλο, αν αυτό κάνει ώστε να υπάρχουν αρκετοί γιατροί για όλους· όχι επειδή «έτσι τα φέρνει η αγορά».
Ο Ρόναλντ Ντουόρκιν ξεχώρισε δύο αρχές ισότητας: η μία ζητά από το κράτος να φέρεται σε όλους ως ίσους, με ίση φροντίδα και σεβασμό· η άλλη να τους εξισώνει στους πόρους ή στις ευκαιρίες. Η πρώτη δεν συνεπάγεται αυτόματα τη δεύτερη.
3. Μπορούν να συνυπάρξουν;
Το βιβλίο απαντά ότι μάλλον ναι, με δύο όρους:
- Η ισότητα, βαθύ ηθικό αίτημα και συστατικό της δικαιοσύνης, δεν σημαίνει ισοπέδωση, και δεν μπορεί να απειλεί τις βασικές ελευθερίες ή την αξιοκρατία.
- Γι' αυτό η αρνητική ελευθερία έχει αξιολογική προτεραιότητα: πρώτα προστατεύονται οι πολίτες από όσους απειλούν τη ζωή, την ιδιοκτησία και την ελεύθερη έκφρασή τους, άτομα, ομάδες ή την ίδια την εξουσία.
Προτεραιότητα όμως δεν σημαίνει μοναδικός στόχος: υπάρχει μεγάλο περιθώριο για εξισωτικές πολιτικές, για την αλληλέγγυα φροντίδα των πιο αδύναμων. Το πόσο ακριβώς θα ζυγίσει η μία αξία απέναντι στην άλλη μένει ανοιχτό, και γι' αυτό διαφωνούν τα κόμματα σε κάθε δημοκρατία.
Η δημοκρατία χρειάζεται και μια τρίτη αξία για να αντέξει τις διαφωνίες, την ανεκτικότητα: να δέχεσαι ότι οι άλλοι ζουν και σκέφτονται αλλιώς, χωρίς να τους επιβάλλεις τη δική σου αντίληψη. Κι αυτή έχει όρια: μια σχολική εφημερίδα είναι ελεύθερη να επικρίνει τη διεύθυνση, αλλά όχι να διαπομπεύει έναν μαθητή.
4. Η διεθνής κοινότητα
Τα ίδια ερωτήματα τίθενται σήμερα σε παγκόσμια κλίμακα. Ο 20ός αιώνας έφερε δύο παγκόσμιους πολέμους, στρατόπεδα συγκέντρωσης και γενοκτονίες, τη Χιροσίμα και τον φόβο του πυρηνικού ολέθρου· μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, την έξαρση των εθνικισμών και του θρησκευτικού φανατισμού· και πάντα την απόσταση ανάμεσα στον πλούτο της Δύσης και στη φτώχεια μεγάλου μέρους του κόσμου. Η πρακτική φιλοσοφία απέκτησε κοσμοπολιτική διάσταση.
- Η αισιόδοξη πλευρά. Ο Καντ, στο Προς την αιώνια ειρήνη (1795), πρότεινε κανόνες για μια ειρήνη ανάμεσα στα κράτη, ανάμεσά τους ότι κανένα κράτος δεν πρέπει να ανακατεύεται με τη βία στο πολίτευμα ενός άλλου. Ο Ρολς μίλησε για «ρεαλιστική ουτοπία»: μια ειρηνική διεθνή τάξη που δεν στηρίζεται σε μια υπερδύναμη και μπορεί να επιτευχθεί, αφού οι φιλελεύθερες δημοκρατίες δεν πολεμούν μεταξύ τους και κάθε κοινωνία με στοιχειώδες δίκαιο έχει συμφέρον να ζει σε ειρήνη.
- Η απαισιόδοξη πλευρά. Άλλοι λένε ότι είναι αφελές να περιμένουμε να επικρατήσει το «δίκαιο των λαών». Τα πλούσια κράτη συχνά αδιαφορούν για όσους πεινούν, ή εισβάλλουν σε αδύναμα κράτη με προσχήματα· ο ΟΗΕ δεν καταφέρνει να τα κινητοποιήσει όσο θα χρειαζόταν· τα ανθρώπινα δικαιώματα καταπατούνται σε πολλές χώρες.
Ένα δύσκολο ερώτημα που προκύπτει είναι η ανθρωπιστική παρέμβαση: μπορεί, ή πρέπει, η διεθνής κοινότητα να επέμβει στο εσωτερικό ενός κυρίαρχου κράτους για να σταματήσει μαζικές παραβιάσεις δικαιωμάτων; Εδώ συγκρούονται δύο αρχές που θεωρούμε και τις δύο σωστές: η κυριαρχία των κρατών, που προστατεύει τα αδύναμα από τα ισχυρά, και η προστασία των ανθρώπων, που δεν σταματά στα σύνορα. Το βιβλίο καταλήγει ότι είναι πλέον διαδεδομένη η πεποίθηση πως ο σεβασμός των ελευθεριών και ένα στοιχειώδες επίπεδο ευημερίας δεν μπορούν να σταματούν στα σύνορα ενός κράτους.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
«Στη χώρα μας κανένας νόμος δεν απαγορεύει σε ένα παιδί από φτωχή οικογένεια να γίνει γιατρός. Άρα είναι ελεύθερο να γίνει.» Να εξετάσετε την πρόταση με τη διάκριση αρνητικής και θετικής ελευθερίας.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι λέει σωστά. Αν κανένας νόμος δεν το απαγορεύει, το παιδί έχει την αρνητική ελευθερία: κανείς δεν του φράζει τον δρόμο.
Τι λείπει. Για να γίνει γιατρός χρειάζεται επίσης χρόνο για διάβασμα, βιβλία, ίσως φροντιστήριο, χρήματα για να ζήσει σε άλλη πόλη. Αν δεν τα έχει, του λείπει η θετική ελευθερία, η δυνατότητα να κάνει πράξη ό,τι του επιτρέπεται.
Το συμπέρασμα. Η πρόταση μιλά μόνο για τη μία σημασία. Η απουσία απαγόρευσης είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Γι' αυτό ο Ρουσό έλεγε ότι χωρίς ισότητα η ελευθερία δεν υπάρχει, και γι' αυτό υπάρχουν δωρεάν παιδεία και υποτροφίες.
Παράδειγμα 2
Το πενταμελές συμβούλιο της τάξης οργανώνει εκδρομή. Μια πρόταση: να πληρώσουν όλοι το ίδιο ποσό. Μια άλλη: να πληρώσει ο καθένας όσο μπορεί, ώστε να πάνε όλοι. Να εξετάσετε τις δύο προτάσεις με τις αντιλήψεις της ισότητας και να πάρετε θέση.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πρώτη πρόταση εφαρμόζει μια τυπική ισότητα: ίδιος κανόνας για όλους, κανένας δεν υποχρεώνεται να πληρώσει για τον άλλον. Σέβεται την αρνητική ελευθερία. Όποιος όμως δεν έχει τα χρήματα μένει πίσω, άρα οι ευκαιρίες δεν είναι στην πράξη ίσες.
Η δεύτερη μοιάζει με αναδιανομή: όσοι έχουν περισσότερα δίνουν περισσότερα, για να συμμετέχουν όλοι. Εξυπηρετεί την ουσιαστική ισότητα και τη θετική ελευθερία. Ο κίνδυνος είναι να νιώσουν κάποιοι ότι υποχρεώνονται, ή να εκτεθούν όσοι πληρώνουν λιγότερα.
Ο Ρολς θα ρωτούσε: ποια ανισότητα ωφελεί τον λιγότερο ευνοημένο; Η διαφορετική συμμετοχή είναι δίκαιη αν φέρνει μαζί και αυτόν που αλλιώς θα έμενε σπίτι.
Η θέση. Μια λογική λύση συνδυάζει τις δύο αξίες: βασικό ποσό για όλους, ταμείο αλληλεγγύης με ελεύθερες, ανώνυμες εισφορές. Έτσι κανείς δεν αναγκάζεται και κανείς δεν μένει πίσω.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος φιλόσοφος έγραψε το «Προς την αιώνια ειρήνη», και ποια χρονιά;
Τα κατάφερες;
- Να διακρίνεις την αρνητική από τη θετική ελευθερία και τα αρνητικά από τα θετικά δικαιώματα.
- Να συγκρίνεις τη φιλελεύθερη με τη σοσιαλδημοκρατική αντίληψη της ισότητας, με την αρχή της διαφοράς του Ρολς.
- Να εξηγείς γιατί η ελευθερία και η ισότητα μοιάζουν να συγκρούονται και πώς μπορούν να συνδυαστούν.
- Να συζητάς τα ερωτήματα της διεθνούς κοινότητας: την αιώνια ειρήνη του Καντ, τη «ρεαλιστική ουτοπία» και την ανθρωπιστική παρέμβαση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.