Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μορφές πολιτικής οργάνωσης και κοινωνικό συμβόλαιο

Από την πόλη-κράτος στο κοινωνικό συμβόλαιο: γιατί υπακούμε στους νόμους.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Φιλοσοφίας Β΄ Λυκείου, §7

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί οι άνθρωποι συγκροτούν οργανωμένες κοινωνίες και τι ρόλο παίζει σε αυτές το δίκαιο.
  2. Να συζητάς τη χρησιμότητα και τους κινδύνους των ουτοπιών, από την «Πολιτεία» του Πλάτωνα ως τον Τόμας Μορ.
  3. Να συγκρίνεις τις θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου του Χομπς, του Λοκ και του Ρουσό.
  4. Να περιγράφεις τα γνωρίσματα της φιλελεύθερης δημοκρατίας και σε τι διαφέρουν από αυτήν οι κυριότερες εναλλακτικές ιδεολογίες.

Γιατί ζούμε σε κράτη;

Σου φαίνεται αυτονόητο ότι είσαι πολίτης ενός κράτους. Πριν ακόμα ψηφίσεις, ξέρεις ότι κάποιοι παίρνουν αποφάσεις που σε δεσμεύουν: πόσα χρόνια θα πας σχολείο, με ποια ταχύτητα θα οδηγείς, πόσο φόρο θα πληρώνεις. Η πολιτική φιλοσοφία ρωτά αυτό που το αυτονόητο κρύβει:

  • Γιατί ζουν οι άνθρωποι σε οργανωμένες κοινωνίες;
  • Ποιες μορφές οργάνωσης είναι προτιμότερες, και γιατί;
  • Από πού παίρνουν την εξουσία τους όσοι κυβερνούν, και γιατί οι υπόλοιποι πρέπει να τους υπακούουν;

Η ενότητα αυτή απαντά στα δύο πρώτα και ξεκινά το τρίτο. Η επόμενη εξετάζει τις αξίες της δημοκρατίας.

1. Η ανάγκη για οργανωμένη κοινωνία

Από την αρχαιότητα οι φιλόσοφοι λένε ότι ο άνθρωπος είναι «ζώο κοινωνικό», και ο Αριστοτέλης «πολιτικό». Μόνος του δεν επιβιώνει: προστασία από τη φύση και από τα θηρία, καλλιέργεια, κυνήγι και ψάρεμα γίνονται πολύ πιο αποτελεσματικά με κοινή προσπάθεια και καταμερισμό της εργασίας. Με τον καιρό οι σταθερές μορφές συνεργασίας γίνονται πόλεις και κράτη, και το εμπόριο δίνει ώθηση στα μεγάλα αστικά κέντρα της Ασίας, της Μέσης Ανατολής, της αρχαίας Ελλάδας.

Οι άνθρωποι όμως δεν μόνο συνεργάζονται· και συγκρούονται. Γι' αυτό δημιουργούν θεσμούς, που αντανακλούν τις ηθικές τους αντιλήψεις. Ο σημαντικότερος ίσως είναι το δίκαιο: το σύνολο των κανόνων που ρυθμίζουν υποχρεωτικά τις σχέσεις των μελών μιας οργανωμένης κοινωνίας. Από την πρώτη στιγμή εμφανίζεται και το πρόβλημα της εξουσίας: ποιος επιβάλλεται σε ποιον, και με ποιο δικαίωμα.

Ο Πλάτων το λέει με έναν μύθο, στο στόμα του σοφιστή Πρωταγόρα. Οι άνθρωποι είχαν τεχνικές για να ζουν, αλλά όταν μαζεύονταν σε πόλεις αδικούσαν ο ένας τον άλλον, γιατί δεν είχαν την πολιτική τέχνη, και ξανασκόρπιζαν. Τότε ο Δίας έστειλε τον Ερμή να τους φέρει την αιδώ (τον σεβασμό) και τη δίκη (τη δικαιοσύνη). Ο Ερμής ρώτησε αν πρέπει να τις μοιράσει όπως τις άλλες τέχνες, σε λίγους ειδικούς:

«Σε όλους», είπε ο Δίας, «και όλοι να έχουν μερίδιο. Γιατί δεν θα γίνονταν πόλεις, αν είχαν μερίδιο σε αυτές λίγοι, όπως στις άλλες τέχνες.»

Πλάτων, Πρωταγόρας 322c–d. Δική μας μετάφραση.

Στην Ευρώπη ο συστηματικός προβληματισμός για την καλύτερη οργάνωση της πόλης αρχίζει με τους αρχαίους Έλληνες, και οι πρώτοι δημοκρατικοί θεσμοί της Αθήνας βοήθησαν να γεννηθεί η ίδια η φιλοσοφία. Τον Μεσαίωνα η συζήτηση γυρίζει γύρω από μια χριστιανική πολιτεία. Η πολιτική φιλοσοφία όπως την ξέρουμε σήμερα στηρίζεται κυρίως σε έννοιες των νεότερων χρόνων (16ος–18ος αιώνας), όταν σχηματίζονται τα ευρωπαϊκά εθνικά κράτη.

2. Η ιδανική πολιτεία και οι ουτοπίες

Η πολιτική επιστήμη περιγράφει τις μορφές οργάνωσης που υπάρχουν. Η πολιτική φιλοσοφία, όπως και η ηθική, ρωτά επιπλέον ποιες θα έπρεπε να είναι, και συχνά προτείνει ιδανικά πρότυπα. Όταν το πρότυπο μοιάζει να ξεπερνά τις ανθρώπινες δυνάμεις, το λέμε ουτοπία: ένα μοντέλο που δεν βρίσκεται «πουθενά» (ου-τόπος) στον κόσμο μας.

  • Τη λέξη την έφτιαξε ο Τόμας Μορ, τίτλο στο βιβλίο του του 1516 για ένα φανταστικό νησί όπου οι άνθρωποι ζουν ευτυχισμένοι.
  • Η ιδέα όμως είναι αρχαία. Στην Πολιτεία ο Πλάτων περιγράφει μια δίκαιη και αρμονική πόλη, όπου ή οι φιλόσοφοι γίνονται βασιλείς ή οι βασιλείς φιλοσοφούν (473c–d). Όταν ο ίδιος προσπάθησε να μορφώσει τον τύραννο των Συρακουσών Διονύσιο τον Νεότερο, απέτυχε και κινδύνευσε η ελευθερία και η ζωή του.
  • Τον 19ο αιώνα οι ουτοπικοί σοσιαλιστές, όπως ο Σεν-Σιμόν και ο Φουριέ, πρότειναν μοντέλα που έμειναν κυρίως στο χαρτί.

Χρειάζεται τελικά η πολιτική την ουτοπία;

ΥπέρΚατά
Δίνει ένα μέτρο για να κρίνουμε την αδικία που υπάρχει σήμερα.Αν επιχειρηθεί με τη βία, οδηγεί σε καταστροφές.
Είναι κινητήρια δύναμη προόδου· χωρίς την ιδέα κάτι καλύτερου, δεν θα αλλάζαμε τίποτα.Μπορεί να δικαιολογήσει την αναγκαστική συμμόρφωση των ανθρώπων «για το μέλλον τους».

Το βιβλίο καταλήγει ότι η ουτοπική σκέψη έχει θέση, αρκεί να μην υπονομεύει τη συναινετική, δημοκρατική διακυβέρνηση, που δεν είναι ουτοπία, αφού λειτουργεί σε μεγάλο μέρος του πλανήτη.

3. Το κοινωνικό συμβόλαιο

Πώς δικαιολογείται, τελικά, η εξουσία; Η πιο ικανοποιητική ίσως απάντηση των νεότερων χρόνων είναι το κοινωνικό συμβόλαιο. Οι άνθρωποι συμφωνούν να ζουν μαζί με αρχές που κανένας λογικός άνθρωπος δεν θα απέρριπτε, με τον όρο ότι τις τηρούν και όλοι οι άλλοι, γιατί η κοινή τήρησή τους εξυπηρετεί τα βασικά συμφέροντα όλων.

Το συμβόλαιο είναι υποθετικό: κανείς δεν υπέγραψε ποτέ κάτι τέτοιο· ζούμε σαν να το είχαμε υπογράψει. Μπορούμε πάντως να πούμε ότι τα Συντάγματα των σύγχρονων δημοκρατιών, που τα ψήφισαν οι αντιπρόσωποι του λαού, είναι ένα είδος πραγματικής συμφωνίας ανάμεσα στους πολίτες.

Οι θεωρίες του συμβολαίου ξεκινούν από μια φυσική κατάσταση, πώς θα ζούσαν οι άνθρωποι χωρίς κράτος, και καταλήγουν σε πολύ διαφορετικά συμβόλαια:

Τόμας Χομπς (1588–1679)Τζον Λοκ (1632–1704)Ζαν-Ζακ Ρουσό (1712–1778)
Η φυσική κατάστασηπόλεμος όλων εναντίον όλων, από φόβο και ιδιοτέλειαελευθερία και ισότητα, με φυσικά δικαιώματα, αλλά χωρίς αμερόληπτο κριτήτα εμπόδια της φύσης ξεπερνούν τις δυνάμεις του καθενός μόνου του
Τι παραδίδουμεόλη τη δύναμή μας σε έναν κυρίαρχο (άνθρωπο ή συνέλευση)μόνο το δικαίωμα να τιμωρούμε μόνοι μαςτον εαυτό μας ολόκληρο στην κοινότητα, όλοι εξίσου
Τι κερδίζουμεειρήνη και ασφάλειαπροστασία της ζωής, της ελευθερίας, της ιδιοκτησίαςνα υπακούμε μόνο στη γενική βούληση, άρα στον εαυτό μας
Αν η εξουσία προδώσεισχεδόν κανένα δικαίωμα αντίστασηςο λαός μπορεί να την ανατρέψεικυρίαρχος είναι πάντα ο λαός

Πρόσεξε ότι ένα κοινωνικό συμβόλαιο δεν είναι αυτόματα δημοκρατικό: ο Χομπς καταλήγει σε έναν σχεδόν απόλυτο κυρίαρχο. Ακόμα κι εκεί όμως άλλαξε κάτι βαθύ: η εξουσία δεν πηγάζει πια από τον Θεό, όπως πίστευαν τον Μεσαίωνα, αλλά από τη βούληση των ίδιων των ανθρώπων, και έχει όρια. Η αναφορά στη συναίνεση ανοίγει τον δρόμο στη δημοκρατία.

Χομπς, Λοκ ή Ρουσό;

Κάθε κάρτα συνοψίζει μια ιδέα για το κοινωνικό συμβόλαιο. Βάλ' την στον φιλόσοφο που την υποστηρίζει.

Ποιος φιλόσοφος;

Όταν η εξουσία προδίδει την εμπιστοσύνη του λαού, ο λαός μπορεί να την ανατρέψει.

0 από 8

Το κείμενο: ο Χομπς για τη ζωή χωρίς κράτος

«Είναι φανερό ότι, όσο καιρό οι άνθρωποι ζουν χωρίς μια κοινή εξουσία που να τους κρατά όλους σε φόβο, βρίσκονται στην κατάσταση που λέγεται πόλεμος· και μάλιστα πόλεμος κάθε ανθρώπου εναντίον κάθε ανθρώπου. […] Σε μια τέτοια κατάσταση δεν υπάρχει θέση για εργασία, γιατί ο καρπός της είναι αβέβαιος· και επομένως ούτε καλλιέργεια της γης, ούτε ναυσιπλοΐα, […] ούτε τέχνες, ούτε γράμματα, ούτε κοινωνία· και, το χειρότερο απ' όλα, διαρκής φόβος και κίνδυνος βίαιου θανάτου· και η ζωή του ανθρώπου μοναχική, φτωχή, άθλια, κτηνώδης και σύντομη.»

Thomas Hobbes, Λεβιάθαν (1651), κεφ. 13. Δική μας μετάφραση.

Ο Χομπς δεν λέει ότι κάθε μέρα σκοτωνόμαστε· λέει ότι, χωρίς κοινή εξουσία, κανείς δεν είναι ασφαλής και άρα κανείς δεν σχεδιάζει τίποτα. Γιατί να φυτέψεις ελιές, αν άλλος θα μαζέψει τον καρπό; Από αυτή την εικόνα βγαίνει το συμβόλαιό του: καλύτερα ένας ισχυρός κυρίαρχος παρά ο φόβος του καθενός από όλους.

4. Η φιλελεύθερη δημοκρατία και οι εναλλακτικές της

Η δημοκρατία γεννήθηκε στην κλασική Αθήνα, αλλά οι σύγχρονοι δημοκρατικοί θεσμοί χρειάστηκαν ιδέες που τότε δεν υπήρχαν. Αν δημοκρατία σημαίνει λαϊκή κυριαρχία, σήμερα αυτό σημαίνει:

  • την αρχή της πλειοψηφίας, μαζί με τον ισότιμο σεβασμό των βασικών δικαιωμάτων όλων·
  • τη διάκριση των εξουσιών, με ανεξάρτητη δικαιοσύνη απέναντι στη νομοθετική και στην εκτελεστική εξουσία·
  • ισονομία και ισοπολιτεία: ίση μεταχείριση ανεξάρτητα από φυλή, φύλο, κοινωνική τάξη·
  • ανοχή σε πολλές θρησκευτικές και φιλοσοφικές απόψεις για το πώς πρέπει να ζει κανείς, με τον όρο ότι κανείς δεν επιβάλλει τη δική του με τη βία·
  • σεβασμό του Συντάγματος, του βασικού καταστατικού χάρτη του κράτους.

Οι σημερινές δημοκρατίες είναι αντιπροσωπευτικές: ο λαός, εκτός από τα δημοψηφίσματα, δεν αποφασίζει άμεσα αλλά εκλέγει αντιπροσώπους. Οι υποστηρικτές της άμεσης δημοκρατίας επισημαίνουν τα τρωτά της αντιπροσώπευσης, αλλά η αντικατάστασή της μοιάζει πρακτικά πολύ δύσκολη.

Στη φιλελεύθερη δημοκρατία η πλειοψηφία κυβερνά μέσα σε ένα πλαίσιο που δεν μπορεί να ξεπεράσει. Αν το Σύνταγμα απαγορεύει να εξοριστεί πολίτης για τις πολιτικές του ιδέες, η κυβέρνηση δεν μπορεί να εξορίσει έναν αντίπαλό της, ακόμα κι αν το ήθελε η πλειοψηφία των ψηφοφόρων.

Το πρότυπο αυτό δεν είναι το μόνο. Το βιβλίο εξετάζει τρεις μεγάλες εναλλακτικές:

ΙδεολογίαΤι προτείνειΤι απορρίπτει από τη φιλελεύθερη δημοκρατία
Θεοκρατικά καθεστώταοι ηθικές και πολιτικές αρχές υπαγορεύονται από τη θρησκείατη χωριστή από τη θρησκεία πολιτική εξουσία, που τη θεωρούν άθεη
Φασισμός, εθνικοσοσιαλισμόςτο κράτος ως ζωντανός οργανισμός με φυλετικά ή εθνικά γνωρίσματα· ηγεσία μιας «αριστοκρατίας»τα «τεχνητά» ανθρώπινα δικαιώματα, την ισότιμη συμμετοχή, τον «ατομικισμό»
Επαναστατικός σοσιαλισμός, κομμουνισμός (Μαρξ, Λένιν)ουσιαστική οικονομική ισότητα, κρατική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, εξουσία της εργατικής τάξης («δικτατορία του προλεταριάτου»)τις «τυπικές» ελευθερίες της «αστικής» δημοκρατίας και το δικαίωμα της ιδιοκτησίας

Ο φασισμός και ο εθνικοσοσιαλισμός δύσκολα υποστηρίζονται μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, γιατί καταδικάστηκαν ηθικά στη συνείδηση της πλειονότητας. Οι περισσότεροι μαρξιστές θεωρητικοί σήμερα πιστεύουν ότι τα αιτήματα κοινωνικής δικαιοσύνης μπορούν να επιδιωχθούν μέσα στο δημοκρατικό πολίτευμα.

Τέλος, το βιβλίο δεν εξιδανικεύει τη φιλελεύθερη δημοκρατία: δεν έχει περιορίσει τις ηθικά προβληματικές ανισότητες και τον ατομικισμό, δεν διασφαλίζει πάντα τα δικαιώματα όλων, και δεν αντιστέκεται πάντα στη δημαγωγία. Δεν λύνει όλα τα προβλήματα· δίνει όμως ένα πλαίσιο όπου μπορούμε να τα συζητάμε χωρίς βία.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Να συγκρίνετε το κοινωνικό συμβόλαιο του Χομπς με εκείνο του Ρουσό ως προς το τι παραδίδει ο καθένας και ως προς το πόσο ελεύθερος μένει μετά τη συμφωνία.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένας συμμαθητής σου λέει: «Εγώ δεν υπέγραψα κανένα κοινωνικό συμβόλαιο. Γιατί να υπακούω σε νόμους που δεν διάλεξα;» Να εξετάσετε το επιχείρημα και να κρίνετε αν ισχύει.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πώς ορίζει το βιβλίο το δίκαιο;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Ποιος έδωσε τον τίτλο «Ουτοπία» σε βιβλίο του, και ποια χρονιά εκδόθηκε;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί οι άνθρωποι συγκροτούν οργανωμένες κοινωνίες και τι ρόλο παίζει σε αυτές το δίκαιο.
  • Να συζητάς τη χρησιμότητα και τους κινδύνους των ουτοπιών, από την «Πολιτεία» του Πλάτωνα ως τον Τόμας Μορ.
  • Να συγκρίνεις τις θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου του Χομπς, του Λοκ και του Ρουσό.
  • Να περιγράφεις τα γνωρίσματα της φιλελεύθερης δημοκρατίας και σε τι διαφέρουν από αυτήν οι κυριότερες εναλλακτικές ιδεολογίες.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;