Βασικές αντιλήψεις για την τέχνη
Μίμηση, έκφραση, μορφή: τι κάνει κάτι έργο τέχνης;
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Φιλοσοφίας Β΄ Λυκείου, §8
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς την τέχνη ως μίμηση στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη, και τα προβλήματα της «πιστής αναπαράστασης».
- Να περιγράφεις την τέχνη ως αποκάλυψη μιας βαθύτερης πραγματικότητας και ως έκφραση συναισθημάτων, με το υψηλό των ρομαντικών.
- Να εξηγείς την τέχνη ως ελεύθερο παιχνίδι της φαντασίας και την καντιανή «σκοπιμότητα χωρίς σκοπό».
- Να εφαρμόζεις τις πέντε αντιλήψεις σε έργα, και στη μοντέρνα τέχνη που αναφέρεται στον εαυτό της.
Τι κάνει κάτι έργο τέχνης;
Ένα τραγούδι σε κάνει να κλάψεις. Ένα γκράφιτι στον τοίχο του σταθμού σε σταματά. Σε ένα μουσείο βλέπεις ένα μαύρο τετράγωνο σε λευκό φόντο και σκέφτεσαι «αυτό το έκανα κι εγώ». Το 2019 μια μπανάνα κολλημένη με ταινία σε έναν τοίχο, του Μαουρίτσιο Κατελάν, εκτέθηκε ως έργο τέχνης και πουλήθηκε. Τι κοινό έχουν όλα αυτά, αν έχουν κάτι;
Πρώτα μια παρατήρηση για τη λέξη. Στην αρχαιότητα τέχνη σήμαινε κάθε κατασκευή που θέλει ικανότητα: τέχνη είχε και ο ναυπηγός, και ο γιατρός, και ο γλύπτης. Η ιδέα των «καλών τεχνών», που φτιάχνονται κυρίως για την αισθητική τους αξία και όχι για να χρησιμεύσουν σε κάτι, διαμορφώθηκε μόλις στους νεότερους χρόνους.
Το βιβλίο εξετάζει πέντε βασικές αντιλήψεις για το τι κάνει η τέχνη. Καθεμιά γεννήθηκε σε μια εποχή, αλλά καμία δεν πέθανε μαζί της.
1. Η τέχνη ως μίμηση
Η αρχαιότερη απάντηση, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη: η τέχνη είναι μίμηση ή αναπαράσταση της φύσης και της ανθρώπινης ζωής. Ένα άγαλμα, ένας πίνακας, ένα ποίημα, ακόμα και μια μουσική σύνθεση, αποδίδουν μορφές, χρώματα, ήχους, καταστάσεις. Όσο πιστότερη η αναπαράσταση, τόσο ωραιότερο το έργο, γιατί πιάνει την αρμονία της μορφής που απεικονίζει.
Οι δύο φιλόσοφοι όμως δεν την εκτιμούν το ίδιο:
- Ο Πλάτων ανησυχεί. Στην Πολιτεία λέει ότι υπάρχουν τρία κρεβάτια: η Ιδέα του κρεβατιού, το κρεβάτι του ξυλουργού, που τη μιμείται, και το κρεβάτι του ζωγράφου, που μιμείται το κρεβάτι του ξυλουργού, και μάλιστα μόνο όπως φαίνεται από μία πλευρά. Η τέχνη είναι λοιπόν μίμηση μίμησης, τρία βήματα μακριά από την αλήθεια. Και κάτι χειρότερο: μπορεί να εξαπατήσει, και να κάνει πρότυπα ήρωες με πάθη και ηθικές αδυναμίες, όπως στα έπη και στις τραγωδίες.
- Ο Αριστοτέλης βλέπει την ίδια μίμηση θετικά: είναι φυσική στον άνθρωπο, είναι ο πρώτος τρόπος που μαθαίνουμε, και μας δίνει χαρά.
«Το να μιμείται είναι έμφυτο στους ανθρώπους από την παιδική ηλικία, και σε αυτό διαφέρουν από τα άλλα ζώα, ότι ο άνθρωπος είναι το πιο μιμητικό από όλα και τις πρώτες του γνώσεις τις αποκτά με τη μίμηση· έμφυτο είναι και το ότι όλοι χαίρονται με τις μιμήσεις. Απόδειξη είναι αυτό που συμβαίνει με τα έργα: πράγματα που τα βλέπουμε με λύπη, τις εικόνες τους, όταν είναι φτιαγμένες με μεγάλη ακρίβεια, τις κοιτάζουμε με χαρά, όπως τις μορφές των πιο αποκρουστικών ζώων και των νεκρών.»
Αριστοτέλης, Περὶ ποιητικῆς 1448b5–12. Δική μας μετάφραση.
Το τελευταίο παράδειγμα είναι το πιο ενδιαφέρον. Ένα πτώμα ή ένα φίδι δεν θέλουμε να τα δούμε· έναν καλό πίνακά τους τον κοιτάζουμε με ευχαρίστηση. Άρα η χαρά δεν έρχεται από το θέμα αλλά από την ίδια τη μίμηση: από το ότι αναγνωρίζουμε, μαθαίνουμε, θαυμάζουμε την ακρίβεια.
Η ιδέα της μίμησης γύρισε πολλές φορές, από την Αναγέννηση ως τον ρεαλισμό του μυθιστορήματος του 19ου αιώνα. Έχει όμως ένα πρόβλημα: το ανθρώπινο μάτι δεν είναι φωτογραφικός φακός. Η οπτική γωνία, το φως, η διάθεση του παρατηρητή αλλάζουν αυτό που βλέπουμε, και ο νους δεν δέχεται απλώς εντυπώσεις αλλά τις επεξεργάζεται. Τι είναι λοιπόν η «πιστή» εικόνα της πραγματικότητας;
2. Η τέχνη ως αποκάλυψη μιας βαθύτερης πραγματικότητας
Μια δεύτερη αντίληψη, επηρεασμένη από τη θρησκεία, λέει ότι η μεγάλη τέχνη δεν αναπαριστά τον ορατό κόσμο· αποκαλύπτει έναν ανώτερο, πνευματικό.
- Στον Μεσαίωνα, στη Δύση και στο Βυζάντιο, ο καλλιτέχνης ακολουθούσε τη χριστιανική διδασκαλία: ο Δάντης στη Θεία Κωμωδία, ο Ρωμανός ο Μελωδός στους ύμνους του.
- Οι βυζαντινοί αγιογράφοι χρησιμοποιούσαν συμβολικά μέσα για να περάσουν από την ομορφιά της φθαρτής φύσης στο πνευματικό κάλλος· οι αρχιτέκτονες των βυζαντινών και των γοτθικών ναών ήθελαν να δείξουν τη σχέση του κόσμου με τον Θεό. Η μουσική του Μπαχ δίνει την αίσθηση μιας αρμονίας που έρχεται από αλλού.
- Πίσω από αυτά υπάρχει μια φιλοσοφία. Ο Πλωτίνος (3ος αι. μ.Χ.) λέει ότι η ομορφιά ενός αγάλματος δεν βρισκόταν στο μάρμαρο αλλά στον γλύπτη, πριν ακόμα φτάσει στην πέτρα, επειδή μετείχε στην τέχνη.
Και έξω από τη θρησκεία, μέχρι σήμερα, είναι διαδεδομένη η ιδέα ότι ο μεγάλος καλλιτέχνης διεισδύει πίσω από τα φαινόμενα.
3. Η τέχνη ως έκφραση συναισθημάτων
Η τρίτη αντίληψη είναι πολύ νεότερη. Το ρομαντικό κίνημα (τέλη 18ου, αρχές 19ου αιώνα, στη Γερμανία, την Αγγλία, τη Γαλλία) βάζει το κριτήριο στην έκφραση του ανθρώπινου πάθους μέσα από εικόνες, χρώματα, ήχους, λέξεις. Όσο πιο αυθεντική και ζωηρή η έκφραση, τόσο πετυχημένο το έργο, και ο θεατής ή ο ακροατής νιώθει κάτι ανάλογο με αυτό που ένιωσε ο δημιουργός. Ο ποιητής Γουίλιαμ Γουόρντσγουορθ έγραφε το 1800 ότι η ποίηση είναι «η αυθόρμητη υπερχείλιση δυνατών συναισθημάτων». Σκέψου τα ποιήματα του Χάινε και του Ουγκό, τους πίνακες του Ντελακρουά, τις συμφωνίες του Μπετόβεν· ή, λίγο αργότερα, την Κραυγή του Μουνχ (1893), όπου ο ζωγράφος λέει ότι έκανε «τα χρώματα να ουρλιάξουν».
Οι ρομαντικοί έστρεψαν την προσοχή σε μια άλλη αισθητική εμπειρία, το υψηλό ή υπέροχο: δεν μας συγκινεί μόνο η γαλήνη μιας ακρογιαλιάς, αλλά και η καταιγίδα, η τρικυμία, ένα βουνό που μας κάνει να νιώθουμε μικροί. Το ωραίο γοητεύει· το υψηλό ταράζει, και η απόλαυσή του έχει μέσα της λίγο τρόμο.
4. Η τέχνη ως ελεύθερο παιχνίδι της φαντασίας
Η τέταρτη αντίληψη κοιτάζει τον νου: την ελεύθερη λειτουργία των δυνάμεών του, κυρίως της φαντασίας, που ξεπερνά την πιστή αναπαραγωγή και δημιουργεί κάτι καινούργιο. «Ελεύθερο» δεν σημαίνει χωρίς κανόνες: κάθε παιχνίδι έχει τους δικούς του, και ο δημιουργός πρέπει να πειθαρχήσει την έμπνευσή του σε αυτούς.
Το κύριο σημείο είναι ότι η τέχνη είναι αυτόνομη: δεν υπηρετεί ούτε τη γνώση ούτε τις πρακτικές ανάγκες. Βλέπεις αισθητικά ένα δάσος όταν δεν σκέφτεσαι ούτε τη βοτανική του ούτε πόση ξυλεία θα βγάλει. Ο Καντ το είπε «σκοπιμότητα χωρίς σκοπό»: το ωραίο έργο φαίνεται φτιαγμένο με σχέδιο, κάθε κομμάτι στη θέση του, χωρίς όμως να χρησιμεύει σε κάτι. Η χαρά του μοιάζει με τη χαρά ενός παιχνιδιού που δεν έχει άλλο στόχο από το ίδιο το παιχνίδι. Από εδώ το σύνθημα «η τέχνη για την τέχνη»: οι κανόνες της τέχνης δεν είναι της θρησκείας, της επιστήμης, της ηθικής ή της πολιτικής.
5. Η μοντέρνα τέχνη: η τέχνη μιλά για τον εαυτό της
Τον 20ό αιώνα τα κινήματα της μοντέρνας τέχνης ανέτρεψαν σχεδόν κάθε παράδοση: την πιστή απεικόνιση στη ζωγραφική, το μέτρο και την ομοιοκαταληξία στην ποίηση, τη συνεχή αφήγηση στο μυθιστόρημα, την παραδοσιακή αρμονία στη μουσική. Οι υπερρεαλιστές ήθελαν να φέρουν στο φως το υποσυνείδητο. Για κάποιους αυτό ήταν απελευθέρωση· για άλλους η αρχή μιας κρίσης της τέχνης, που αντανακλά τα αδιέξοδα του δυτικού πολιτισμού.
Το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι η αυτοαναφορικότητα: θέμα της τέχνης γίνεται όχι ο φυσικός, ο υπερβατικός ή ο εσωτερικός κόσμος, αλλά η ίδια η τέχνη. Το μαύρο τετράγωνο του Μάλεβιτς, το ουρητήριο που ο Ντισάν έστειλε σε έκθεση με τίτλο Κρήνη (1917), τα κουτιά απορρυπαντικού και η Μέριλιν Μονρόε του Γουόρχολ μας αναγκάζουν να ρωτήσουμε: τι κάνει κάτι έργο τέχνης; Η αξία τους μετριέται συχνά με την πρωτοτυπία τους και με το πόσο κεντρίζουν τη σκέψη. Κάποιοι φιλόσοφοι μίλησαν για «τέλος της τέχνης»· άλλοι ότι η τέχνη απλώς μας ζητά να ξαναδούμε τα κριτήριά μας.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί ο Πλάτων θεωρεί τον ζωγράφο «μιμητή» που απέχει τρία βήματα από την αλήθεια, και να δείξετε σε τι διαφέρει από αυτόν η εκτίμηση του Αριστοτέλη για τη μίμηση.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα τρία κρεβάτια. Υπάρχει η Ιδέα του κρεβατιού, μία και αληθινή· το κρεβάτι του ξυλουργού, που φτιάχνεται κοιτάζοντας την Ιδέα· και το κρεβάτι του ζωγράφου, που αντιγράφει το κρεβάτι του ξυλουργού, και μάλιστα μόνο όπως φαίνεται από μία γωνία.
Γιατί «τρία βήματα». Αφού τα αισθητά πράγματα είναι ήδη αντίγραφα των Ιδεών, ο ζωγράφος φτιάχνει αντίγραφο αντιγράφου: είδωλο ενός φαινομένου. Γι' αυτό μπορεί να ξεγελάσει όποιον δεν ξέρει, και γι' αυτό ο Πλάτων θέλει να ελέγχει τους ποιητές.
Ο Αριστοτέλης. Δεν βλέπει τη μίμηση ως απομάκρυνση από την αλήθεια αλλά ως δρόμο προς αυτήν: είναι έμφυτη, με αυτήν αποκτάμε τις πρώτες γνώσεις, και χαιρόμαστε τις καλές μιμήσεις ακόμα και πραγμάτων που μας είναι δυσάρεστα, επειδή μαθαίνουμε από αυτές.
Παράδειγμα 2
Το 1917 ο Μαρσέλ Ντισάν έστειλε σε μια έκθεση ένα βιομηχανικό ουρητήριο, υπογεγραμμένο, με τον τίτλο «Κρήνη». Είναι έργο τέχνης; Να κρίνετε με τουλάχιστον τρεις από τις αντιλήψεις της ενότητας.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ως μίμηση, όχι: δεν αναπαριστά τίποτα, είναι το ίδιο το αντικείμενο. Ως έκφραση, δύσκολα: δεν αποτυπώνει κάποιο συναίσθημα του δημιουργού, που μάλιστα δεν το έφτιαξε.
Ως ελεύθερο παιχνίδι, ίσως: αν το κοιτάξεις ξεχνώντας τη χρήση του, το λευκό σχήμα έχει κάτι από γλυπτό. Η αισθητική στάση αποσυνδέει το αντικείμενο από την πρακτική του χρησιμότητα.
Ως αυτοαναφορά, σίγουρα: το έργο δεν μιλά για τον κόσμο αλλά για την τέχνη. Ρωτά αν έργο τέχνης γίνεται κάτι επειδή το διαλέγει ο καλλιτέχνης και το δέχεται μια έκθεση.
Η κρίση. Αν τέχνη σημαίνει μόνο ωραία αναπαράσταση, η Κρήνη δεν είναι τέχνη. Αν όμως η αξία ενός έργου είναι και το πόσο κεντρίζει τη σκέψη, τότε λίγα έργα του 20ού αιώνα το έκαναν περισσότερο. Η απάντηση εξαρτάται από ποια αντίληψη δέχεσαι, και ακριβώς αυτό ήθελε να δείξει ο Ντισάν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο καλλιτεχνικό κίνημα, στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα, έβαλε ως κριτήριο της τέχνης την έκφραση των συναισθημάτων;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς την τέχνη ως μίμηση στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη, και τα προβλήματα της «πιστής αναπαράστασης».
- Να περιγράφεις την τέχνη ως αποκάλυψη μιας βαθύτερης πραγματικότητας και ως έκφραση συναισθημάτων, με το υψηλό των ρομαντικών.
- Να εξηγείς την τέχνη ως ελεύθερο παιχνίδι της φαντασίας και την καντιανή «σκοπιμότητα χωρίς σκοπό».
- Να εφαρμόζεις τις πέντε αντιλήψεις σε έργα, και στη μοντέρνα τέχνη που αναφέρεται στον εαυτό της.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.