Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τριγωνομετρικοί τύποι

Αθροίσματα, διπλάσια τόξα και μετασχηματισμοί.

29 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Άλγεβρα Β΄ Λυκείου, §3.6, 3.7

Εκτός ύλης 2026-27Δεν διδάσκεται φέτος (ΥΑ 102749/Δ2/2026). Μένει εδώ για όποιον το χρειάζεται.

Θα μάθεις να

  1. Να εφαρμόζεις τους τύπους αθροίσματος και διαφοράς γωνιών.
  2. Να παράγεις τους τύπους διπλάσιου τόξου από τους τύπους αθροίσματος.
  3. Να αποδεικνύεις ταυτότητες δουλεύοντας στο ένα μέλος μέχρι να γίνει το άλλο.
  4. Να επιλέγεις ποιον τύπο χρησιμοποιείς ανάλογα με το τι θέλεις να εξαφανίσεις.

Το ημίτονο δεν είναι γραμμικό

Πρώτα το λάθος που κάνουν σχεδόν όλοι, γιατί αν μείνει κρυφό δηλητηριάζει όλο το κεφάλαιο:

ημ(α+β)≠ημα+ημβ\eta\mu(\alpha + \beta) \neq \eta\mu\alpha + \eta\mu\beta

Δοκίμασέ το με αριθμούς. Για α=β=30°\alpha = \beta = 30°: το αριστερό μέλος είναι ημ60°=32≈0,87\eta\mu 60° = \frac{\sqrt{3}}{2} \approx 0{,}87, το δεξί 12+12=1\frac{1}{2} + \frac{1}{2} = 1. Διαφορετικά.

Το ημίτονο δεν «μοιράζεται» πάνω στην πρόσθεση. Ο σωστός τύπος υπάρχει, αλλά είναι πιο ενδιαφέρων από όσο θα ήθελε κανείς.

Οι τύποι αθροίσματος

ημ(α+β)=ημα συνβ+συνα ημβ\eta\mu(\alpha + \beta) = \eta\mu\alpha \, \sigma\upsilon\nu\beta + \sigma\upsilon\nu\alpha \, \eta\mu\beta
συν(α+β)=συνα συνβ−ημα ημβ\sigma\upsilon\nu(\alpha + \beta) = \sigma\upsilon\nu\alpha \, \sigma\upsilon\nu\beta - \eta\mu\alpha \, \eta\mu\beta

Δύο πράγματα βοηθούν στην απομνημόνευση:

  • Στο ημίτονο τα ονόματα εναλλάσσονται (ημ-συν, συν-ημ) και το πρόσημο είναι ίδιο με αυτό της γωνίας.
  • Στο συνημίτονο τα ονόματα μένουν ίδια (συν-συν, ημ-ημ) και το πρόσημο είναι αντίθετο.

Για τη διαφορά, αντικαθιστάς το β\beta με −β-\beta και χρησιμοποιείς ότι το συνημίτονο είναι άρτιο (συν(−β)=συνβ\sigma\upsilon\nu(-\beta) = \sigma\upsilon\nu\beta) και το ημίτονο περιττό (ημ(−β)=−ημβ\eta\mu(-\beta) = -\eta\mu\beta):

ημ(α−β)=ημα συνβ−συνα ημβ\eta\mu(\alpha - \beta) = \eta\mu\alpha \, \sigma\upsilon\nu\beta - \sigma\upsilon\nu\alpha \, \eta\mu\beta
συν(α−β)=συνα συνβ+ημα ημβ\sigma\upsilon\nu(\alpha - \beta) = \sigma\upsilon\nu\alpha \, \sigma\upsilon\nu\beta + \eta\mu\alpha \, \eta\mu\beta

Δεν είναι τέσσερις τύποι προς απομνημόνευση. Είναι δύο, συν ένας κανόνας για το πρόσημο.

Η εφαπτομένη του αθροίσματος βγαίνει από αυτούς. Γράφεις εφ(α+β)=ημ(α+β)συν(α+β)\varepsilon\varphi(\alpha + \beta) = \frac{\eta\mu(\alpha + \beta)}{\sigma\upsilon\nu(\alpha + \beta)} και διαιρείς αριθμητή και παρονομαστή με συνα συνβ\sigma\upsilon\nu\alpha \, \sigma\upsilon\nu\beta:

εφ(α+β)=εφα+εφβ1−εφα εφβεφ(α−β)=εφα−εφβ1+εφα εφβ\varepsilon\varphi(\alpha + \beta) = \frac{\varepsilon\varphi\alpha + \varepsilon\varphi\beta}{1 - \varepsilon\varphi\alpha \, \varepsilon\varphi\beta} \qquad \varepsilon\varphi(\alpha - \beta) = \frac{\varepsilon\varphi\alpha - \varepsilon\varphi\beta}{1 + \varepsilon\varphi\alpha \, \varepsilon\varphi\beta}

Ισχύουν όταν ορίζονται όλες οι εφαπτομένες που εμφανίζονται και ο παρονομαστής δεν μηδενίζεται. Το πρόσημο του αριθμητή είναι της γωνίας, του παρονομαστή το αντίθετο, όπως στο συνημίτονο.

Διπλάσιο τόξο, χωρίς νέα απομνημόνευση

Βάλε β=α\beta = \alpha στους τύπους αθροίσματος. Αυτό είναι όλο:

ημ2α=2 ημα συνα\eta\mu 2\alpha = 2 \, \eta\mu\alpha \, \sigma\upsilon\nu\alpha
συν2α=συν2α−ημ2α\sigma\upsilon\nu 2\alpha = \sigma\upsilon\nu^2\alpha - \eta\mu^2\alpha

Ο δεύτερος έχει δύο ακόμη μορφές, που προκύπτουν αν αντικαταστήσεις με τη βασική ταυτότητα:

συν2α=2 συν2α−1=1−2 ημ2α\sigma\upsilon\nu 2\alpha = 2\,\sigma\upsilon\nu^2\alpha - 1 = 1 - 2\,\eta\mu^2\alpha

Έλεγχος με γραφική παράσταση

Μια ταυτότητα λέει ότι δύο παραστάσεις είναι ίσες για κάθε τιμή. Γραφικά αυτό σημαίνει ότι οι δύο καμπύλες πέφτουν η μία πάνω στην άλλη — δεν τέμνονται απλώς κάπου.

Δύο γραφήματα, μία καμπύλη

Η συνεχής καμπύλη είναι το ημ2x και η διακεκομμένη το 2·ημx·συνx. Αν η ταυτότητα ισχύει, η διακεκομμένη κρύβεται εντελώς κάτω από τη συνεχή. Σύρε το πλάτος για να δεις ότι συμβαίνει για κάθε τιμή.

Ζωντανή ενημέρωση
Διαφορά στο x = 1
−0
  • y = k·ημ2x
  • y = k·2ημxσυνx

Πώς αποδεικνύεται μια ταυτότητα

Ο κανόνας είναι ένας: δουλεύεις στο ένα μέλος μέχρι να γίνει το άλλο. Δεν μεταφέρεις όρους από μέλος σε μέλος, γιατί αυτό προϋποθέτει ότι η ισότητα ισχύει — δηλαδή αυτό που πας να αποδείξεις.

Πρακτικά:

  1. Ξεκίνα από το πιο περίπλοκο μέλος. Έχει περισσότερα περιθώρια απλοποίησης.
  2. Γράψε τα πάντα σε ημίτονα και συνημίτονα. Οι εφαπτομένες σπάνια βοηθούν στη μέση μιας απόδειξης.
  3. Ψάξε για τη βασική ταυτότητα, ακόμη και κρυμμένη: κάθε 11 μπορεί να γίνει ημ2+συν2\eta\mu^2 + \sigma\upsilon\nu^2, και κάθε ημ2\eta\mu^2 μπορεί να γίνει 1−συν21 - \sigma\upsilon\nu^2.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Υπολόγισε το συν15°\sigma\upsilon\nu 15° χωρίς κομπιουτεράκι

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Δείξε ότι ημ2α1+συν2α=εφ α\frac{\eta\mu 2\alpha}{1 + \sigma\upsilon\nu 2\alpha} = \varepsilon\varphi\,\alpha

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Αν ημα=35\eta\mu\alpha = \frac{3}{5} με α\alpha οξεία, βρες το ημ2α\eta\mu 2\alpha και το συν2α\sigma\upsilon\nu 2\alpha

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Δείξε ότι συν4x−ημ4x=συν2x\sigma\upsilon\nu^4 x - \eta\mu^4 x = \sigma\upsilon\nu 2x

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ισχύει ότι ημ(α+β)=ημα+ημβ\eta\mu(\alpha + \beta) = \eta\mu\alpha + \eta\mu\beta;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ισχύει ημα=0,6\eta\mu\alpha = 0{,}6 και συνα=0,8\sigma\upsilon\nu\alpha = 0{,}8. Πόσο είναι το ημ2α\eta\mu 2\alpha;

Τα κατάφερες;

  • Να εφαρμόζεις τους τύπους αθροίσματος και διαφοράς γωνιών.
  • Να παράγεις τους τύπους διπλάσιου τόξου από τους τύπους αθροίσματος.
  • Να αποδεικνύεις ταυτότητες δουλεύοντας στο ένα μέλος μέχρι να γίνει το άλλο.
  • Να επιλέγεις ποιον τύπο χρησιμοποιείς ανάλογα με το τι θέλεις να εξαφανίσεις.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;