Τριγωνομετρικοί τύποι
Αθροίσματα, διπλάσια τόξα και μετασχηματισμοί.
29 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Άλγεβρα Β΄ Λυκείου, §3.6, 3.7
Εκτός ύλης 2026-27Δεν διδάσκεται φέτος (ΥΑ 102749/Δ2/2026). Μένει εδώ για όποιον το χρειάζεται.
Θα μάθεις να
- Να εφαρμόζεις τους τύπους αθροίσματος και διαφοράς γωνιών.
- Να παράγεις τους τύπους διπλάσιου τόξου από τους τύπους αθροίσματος.
- Να αποδεικνύεις ταυτότητες δουλεύοντας στο ένα μέλος μέχρι να γίνει το άλλο.
- Να επιλέγεις ποιον τύπο χρησιμοποιείς ανάλογα με το τι θέλεις να εξαφανίσεις.
Το ημίτονο δεν είναι γραμμικό
Πρώτα το λάθος που κάνουν σχεδόν όλοι, γιατί αν μείνει κρυφό δηλητηριάζει όλο το κεφάλαιο:
Δοκίμασέ το με αριθμούς. Για : το αριστερό μέλος είναι , το δεξί . Διαφορετικά.
Το ημίτονο δεν «μοιράζεται» πάνω στην πρόσθεση. Ο σωστός τύπος υπάρχει, αλλά είναι πιο ενδιαφέρων από όσο θα ήθελε κανείς.
Οι τύποι αθροίσματος
Δύο πράγματα βοηθούν στην απομνημόνευση:
- Στο ημίτονο τα ονόματα εναλλάσσονται (ημ-συν, συν-ημ) και το πρόσημο είναι ίδιο με αυτό της γωνίας.
- Στο συνημίτονο τα ονόματα μένουν ίδια (συν-συν, ημ-ημ) και το πρόσημο είναι αντίθετο.
Για τη διαφορά, αντικαθιστάς το με και χρησιμοποιείς ότι το συνημίτονο είναι άρτιο () και το ημίτονο περιττό ():
Δεν είναι τέσσερις τύποι προς απομνημόνευση. Είναι δύο, συν ένας κανόνας για το πρόσημο.
Η εφαπτομένη του αθροίσματος βγαίνει από αυτούς. Γράφεις και διαιρείς αριθμητή και παρονομαστή με :
Ισχύουν όταν ορίζονται όλες οι εφαπτομένες που εμφανίζονται και ο παρονομαστής δεν μηδενίζεται. Το πρόσημο του αριθμητή είναι της γωνίας, του παρονομαστή το αντίθετο, όπως στο συνημίτονο.
Διπλάσιο τόξο, χωρίς νέα απομνημόνευση
Βάλε στους τύπους αθροίσματος. Αυτό είναι όλο:
Ο δεύτερος έχει δύο ακόμη μορφές, που προκύπτουν αν αντικαταστήσεις με τη βασική ταυτότητα:
Έλεγχος με γραφική παράσταση
Μια ταυτότητα λέει ότι δύο παραστάσεις είναι ίσες για κάθε τιμή. Γραφικά αυτό σημαίνει ότι οι δύο καμπύλες πέφτουν η μία πάνω στην άλλη — δεν τέμνονται απλώς κάπου.
Πώς αποδεικνύεται μια ταυτότητα
Ο κανόνας είναι ένας: δουλεύεις στο ένα μέλος μέχρι να γίνει το άλλο. Δεν μεταφέρεις όρους από μέλος σε μέλος, γιατί αυτό προϋποθέτει ότι η ισότητα ισχύει — δηλαδή αυτό που πας να αποδείξεις.
Πρακτικά:
- Ξεκίνα από το πιο περίπλοκο μέλος. Έχει περισσότερα περιθώρια απλοποίησης.
- Γράψε τα πάντα σε ημίτονα και συνημίτονα. Οι εφαπτομένες σπάνια βοηθούν στη μέση μιας απόδειξης.
- Ψάξε για τη βασική ταυτότητα, ακόμη και κρυμμένη: κάθε μπορεί να γίνει , και κάθε μπορεί να γίνει .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Υπολόγισε το χωρίς κομπιουτεράκι
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το δεν είναι γνωστή γωνία, αλλά γράφεται ως διαφορά δύο γνωστών:
Τύπος διαφοράς για το συνημίτονο — ίδια ονόματα, αντίθετο πρόσημο, άρα εδώ :
Έλεγχος μεγέθους. Αριθμητικά .
Βγάζει νόημα: το είναι κοντά στο , όπου το συνημίτονο κάνει ✓
Παράδειγμα 2
Δείξε ότι
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ξεκινάω από το αριστερό μέλος, που είναι το πιο περίπλοκο.
Αριθμητής: .
Ο παρονομαστής θέλει επιλογή. Υπάρχει ένα δίπλα στο — διαλέγω τη μορφή που θα το εξουδετερώσει:
Απλοποιώ το και ένα :
✓
Ο περιορισμός που πρέπει να αναφερθεί: η απλοποίηση απαιτεί — πράγμα που ούτως ή άλλως χρειάζεται για να ορίζεται η εφαπτομένη.
Η επιλογή της σωστής μορφής στο βήμα 2 ήταν όλη η άσκηση. Με τη μορφή θα κολλούσαμε.
Παράδειγμα 3
Αν με οξεία, βρες το και το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Χρειάζομαι πρώτα το . Βασική ταυτότητα:
Θετικό, γιατί η είναι οξεία — πρώτο τεταρτημόριο.
Έλεγχος με τη βασική ταυτότητα στη διπλάσια γωνία:
✓
Και τα δύο θετικά, άρα η είναι κι αυτή στο πρώτο τεταρτημόριο — λογικό, αφού εδώ.
Παράδειγμα 4
Δείξε ότι
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το αριστερό μέλος είναι διαφορά τετραγώνων, με βάσεις και :
Η δεύτερη παρένθεση είναι η βασική ταυτότητα: ισούται με .
Μένει η πρώτη:
✓
Γιατί δούλεψε τόσο καθαρά. Δεν εφαρμόσαμε τριγωνομετρικό τύπο στην αρχή — εφαρμόσαμε αλγεβρική ταυτότητα, και η τριγωνομετρία ήρθε μετά.
Αυτή είναι συχνά η σωστή σειρά: πρώτα κοίτα αν η παράσταση έχει αλγεβρική δομή που αναγνωρίζεις.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ισχύει και . Πόσο είναι το ;
Τα κατάφερες;
- Να εφαρμόζεις τους τύπους αθροίσματος και διαφοράς γωνιών.
- Να παράγεις τους τύπους διπλάσιου τόξου από τους τύπους αθροίσματος.
- Να αποδεικνύεις ταυτότητες δουλεύοντας στο ένα μέλος μέχρι να γίνει το άλλο.
- Να επιλέγεις ποιον τύπο χρησιμοποιείς ανάλογα με το τι θέλεις να εξαφανίσεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.