Συστήματα γραμμικών εξισώσεων
Ορίζουσες και γεωμετρική ερμηνεία: τομή, παραλληλία, ταύτιση.
26 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Άλγεβρα Β΄ Λυκείου, §1.1
Θα μάθεις να
- Να λύνεις σύστημα δύο εξισώσεων με αντικατάσταση, αντίθετους συντελεστές και ορίζουσες.
- Να υπολογίζεις τις ορίζουσες D, Dx, Dy και να διαβάζεις τι σημαίνει το μηδέν σε καθεμιά.
- Να αντιστοιχίζεις τις τρεις περιπτώσεις λύσεων σε τρεις εικόνες: τεμνόμενες, παράλληλες, ταυτιζόμενες ευθείες.
- Να λύνεις σύστημα με παράμετρο, ξεχωρίζοντας πότε η παράμετρος μηδενίζει την ορίζουσα.
Δύο εξισώσεις, δύο ευθείες
Ένα γραμμικό σύστημα γράφεται
Κάθε εξίσωση είναι μια ευθεία. Λύση του συστήματος είναι ένα ζεύγος που ικανοποιεί και τις δύο — δηλαδή ένα σημείο που ανήκει και στις δύο ευθείες.
Από τη στιγμή που το δεις έτσι, οι τρεις πιθανές απαντήσεις παύουν να είναι τρεις κανόνες προς απομνημόνευση. Είναι τρεις εικόνες:
Οι δύο κλασικές μέθοδοι
Πριν τις ορίζουσες, δύο τεχνικές που χρειάζεσαι σε κάθε περίπτωση.
Αντικατάσταση. Λύνεις τη μία εξίσωση ως προς έναν άγνωστο και τον βάζεις στην άλλη. Βολεύει όταν κάπου υπάρχει συντελεστής ή , γιατί τότε δεν εμφανίζονται κλάσματα.
Αντίθετοι συντελεστές. Πολλαπλασιάζεις τις εξισώσεις με κατάλληλους αριθμούς ώστε ο ένας άγνωστος να έχει αντίθετους συντελεστές, και τις προσθέτεις. Βολεύει όταν οι συντελεστές είναι «άβολοι» και δεν θέλεις να λύσεις ως προς τίποτα.
Και οι δύο δίνουν την ίδια απάντηση. Η δεύτερη είναι αυτή που, αν τη γενικεύσεις με γράμματα αντί για αριθμούς, γεννάει τις ορίζουσες.
Ορίζουσες: ο ίδιος υπολογισμός, μία φορά για πάντα
Η ορίζουσα ενός πίνακα είναι ένας αριθμός:
Χιαστί: γινόμενο της κύριας διαγωνίου μείον γινόμενο της δευτερεύουσας.
Για το σύστημα ορίζουμε τρεις:
Το κρατάει τους συντελεστές των αγνώστων. Το προκύπτει από το αν αντικαταστήσεις τη στήλη του με τη στήλη των σταθερών· το αντίστοιχα για το .
Όταν , το σύστημα έχει ακριβώς μία λύση:
Γιατί δουλεύει ο κανόνας
Δεν είναι μαγικό. Αν κάνεις απαλοιφή του με γράμματα, δηλαδή πολλαπλασιάσεις την πρώτη με , τη δεύτερη με και αφαιρέσεις, παίρνεις
Η παρένθεση αριστερά είναι ακριβώς το και το δεξί μέλος ακριβώς το . Ο κανόνας των οριζουσών είναι η μέθοδος των αντίθετων συντελεστών, γραμμένη μία φορά με γράμματα ώστε να μην την ξανακάνεις ποτέ.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Λύσε το σύστημα και
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ορίζουσα πρώτα, για να ξέρω αν έχει νόημα να προχωρήσω.
Μία λύση. Συνεχίζω με τον κανόνα.
: αντικαθιστώ τη στήλη του με τις σταθερές.
: αντικαθιστώ τη στήλη του .
,
Έλεγχος στην πρώτη εξίσωση, όχι στη δεύτερη — τη δεύτερη την έχω ήδη «χρησιμοποιήσει» νοερά.
✓
Παράδειγμα 2
Λύσε το σύστημα και
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μηδέν. Άρα οι ευθείες έχουν ίδια κλίση — μένει να δω ποια από τις δύο περιπτώσεις.
Ένα από τα δύο είναι μη μηδενικό, άρα το σύστημα είναι αδύνατο.
Τι συμβαίνει στην πραγματικότητα. Η δεύτερη εξίσωση είναι η πρώτη επί στο αριστερό μέλος: .
Η εξίσωση όμως λέει . Απαιτούμε ταυτόχρονα , που είναι ψευδές.
Γεωμετρικά: δύο παράλληλες ευθείες, η μία μετατοπισμένη ως προς την άλλη. Δεν έχουν κοινό σημείο.
Παράδειγμα 3
Για ποιες τιμές του το σύστημα , έχει μοναδική λύση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μοναδική λύση όταν :
και
Δεν σταματάω εδώ. Οι δύο εξαιρέσεις αξίζουν εξέταση, γιατί δεν συμπεριφέρονται το ίδιο.
Για : και . Και τα τρία μηδέν → άπειρες λύσεις. Πράγματι η δεύτερη εξίσωση γίνεται , δηλαδή η πρώτη επί .
Για : → αδύνατο.
Η πλήρης απάντηση σε μία γραμμή: μοναδική λύση για , άπειρες για , καμία για .
Παράδειγμα 4
Δύο καφέδες και τρία κρουασάν κάνουν 9,50 €. Τρεις καφέδες και ένα κρουασάν, 8,50 €. Πόσο ο καθένας;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ονομάζω τους αγνώστους πρώτα. Έστω η τιμή του καφέ και του κρουασάν, σε ευρώ.
και
, άρα μία λύση.
και
Ο καφές €, το κρουασάν €.
Έλεγχος λογικής, όχι μόνο πράξης. Είναι και οι δύο τιμές θετικές; Ναι. Βγάζουν νόημα για καφετέρια; Ναι.
Αν είχε βγει αρνητική τιμή, το λάθος δεν θα ήταν στην αριθμητική αλλά στο στήσιμο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσο είναι η ορίζουσα του συστήματος , ;
Τα κατάφερες;
- Να λύνεις σύστημα δύο εξισώσεων με αντικατάσταση, αντίθετους συντελεστές και ορίζουσες.
- Να υπολογίζεις τις ορίζουσες D, Dx, Dy και να διαβάζεις τι σημαίνει το μηδέν σε καθεμιά.
- Να αντιστοιχίζεις τις τρεις περιπτώσεις λύσεων σε τρεις εικόνες: τεμνόμενες, παράλληλες, ταυτιζόμενες ευθείες.
- Να λύνεις σύστημα με παράμετρο, ξεχωρίζοντας πότε η παράμετρος μηδενίζει την ορίζουσα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.