Ιδιότητες συναρτήσεων
Μονοτονία, ακρότατα, άρτια και περιττή — τι βλέπεις στο γράφημα.
28 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Άλγεβρα Β΄ Λυκείου, §2.1, 2.2
Θα μάθεις να
- Να διαβάζεις μονοτονία, ακρότατα και σύνολο τιμών κατευθείαν από τη γραφική παράσταση.
- Να αποδεικνύεις αλγεβρικά ότι μια συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα ή φθίνουσα.
- Να αναγνωρίζεις άρτια και περιττή συνάρτηση από τον τύπο και από τη συμμετρία.
- Να περιγράφεις πώς μετατοπίζεται μια γραφική παράσταση όταν αλλάζει ο τύπος της.
Η γραφική παράσταση είναι η περίληψη
Μια συνάρτηση αντιστοιχίζει σε κάθε του πεδίου ορισμού έναν αριθμό . Ο τύπος το λέει αυτό με σύμβολα· η γραφική παράσταση το λέει με μια εικόνα, και η εικόνα απαντάει γρηγορότερα στις περισσότερες ερωτήσεις.
Τέσσερα πράγματα διαβάζονται απευθείας από αυτήν: πού ανεβαίνει, πού κατεβαίνει, πού κορυφώνεται, και πόσο συμμετρική είναι.
Μονοτονία: τι σημαίνει «ανεβαίνει»
Η είναι γνησίως αύξουσα σε ένα διάστημα όταν για κάθε ζεύγος ισχύει
και γνησίως φθίνουσα όταν η ανισότητα των τιμών αντιστρέφεται.
Ο ορισμός μιλάει για ζεύγη σημείων, όχι για ένα σημείο. Δεν έχει νόημα η πρόταση «η είναι αύξουσα στο » — η μονοτονία είναι ιδιότητα διαστήματος.
Πώς το αποδεικνύεις
Παίρνεις δύο τυχαία του διαστήματος και εξετάζεις το πρόσημο της διαφοράς . Αν βγαίνει πάντα θετική, η συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα.
Το «τυχαία» είναι ουσιαστικό. Δύο συγκεκριμένοι αριθμοί δεν αποδεικνύουν τίποτα — δείχνουν μόνο ότι δεν βρήκες αντιπαράδειγμα ακόμη.
Ακρότατα
Η παρουσιάζει μέγιστο στο όταν για κάθε του πεδίου ορισμού, και ελάχιστο όταν ισχύει η αντίθετη ανισότητα.
Το είναι η θέση του ακροτάτου· το είναι η τιμή του. Οι δύο αριθμοί δεν είναι ο ίδιος και οι ασκήσεις ρωτούν άλλοτε το ένα, άλλοτε το άλλο.
Άρτια και περιττή
Άρτια, όταν για κάθε του πεδίου ορισμού:
Περιττή, όταν αντ' αυτού:
Και οι δύο ορισμοί απαιτούν το πεδίο ορισμού να είναι συμμετρικό ως προς το μηδέν: αν ανήκει το , πρέπει να ανήκει και το . Χωρίς αυτό η ερώτηση δεν τίθεται καν.
Η γεωμετρική σημασία:
| Σχέση | Συμμετρία | |
|---|---|---|
| Άρτια | ως προς τον άξονα | |
| Περιττή | ως προς την αρχή |
Οι δυνάμεις εξηγούν και τα ονόματα: η , η είναι άρτιες, η , η περιττές. Άρτιος ή περιττός εκθέτης.
Και υπάρχουν συναρτήσεις που δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο — η για παράδειγμα. Η τρίτη απάντηση είναι απολύτως έγκυρη.
Μετατοπίσεις
Από τη γραφική παράσταση της παίρνεις τέσσερις άλλες χωρίς να υπολογίσεις ούτε ένα σημείο:
- : μετατόπιση κατακόρυφα κατά
- : μετατόπιση οριζόντια κατά
- : συμμετρία ως προς τον άξονα
- : συμμετρία ως προς τον άξονα
Η δεύτερη ξενίζει: το μετατοπίζει δεξιά, όχι αριστερά. Ο λόγος είναι ότι για να πάρει η νέα συνάρτηση την τιμή που είχε η παλιά στο , πρέπει το να φτάσει στο .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δείξε ότι η είναι γνησίως αύξουσα στο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παίρνω δύο τυχαία με .
Αφού , είναι , άρα .
Δηλαδή για κάθε τέτοιο ζεύγος: η είναι γνησίως αύξουσα.
Γενικά: κάθε είναι γνησίως αύξουσα όταν και γνησίως φθίνουσα όταν . Η απόδειξη είναι ακριβώς αυτή, με στη θέση του .
Παράδειγμα 2
Εξέτασε αν η είναι άρτια ή περιττή
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πεδίο ορισμού πρώτα. Είναι το , συμμετρικό ως προς το μηδέν. Η ερώτηση έχει νόημα.
Συγκρίνω με τα δύο πρότυπα:
, άρα
Ταιριάζει: .
Η είναι περιττή. Η γραφική της παράσταση έχει κέντρο συμμετρίας την αρχή των αξόνων.
Έλεγχος με έναν αριθμό: και . Αντίθετοι — και εδώ τυχαίνει να είναι και οι δύο μηδέν, που είναι συμβατό.
Παράδειγμα 3
Βρες τη μονοτονία και τα ακρότατα της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο τύπος είναι ήδη σε μορφή κορυφής: με , , .
Το , άρα η παραβολή είναι «λυπημένη»: ανοίγει προς τα κάτω.
Κορυφή στο με τιμή . Επειδή ανοίγει κάτω, η τιμή αυτή είναι μέγιστο.
Μονοτονία: γνησίως αύξουσα στο , γνησίως φθίνουσα στο .
Σύνολο τιμών: η συνάρτηση φτάνει ως το και δεν το ξεπερνάει ποτέ, άρα .
Πρόσεξε τη διαφορά: το μέγιστο είναι , η θέση του είναι . Δύο διαφορετικές απαντήσεις σε δύο διαφορετικές ερωτήσεις.
Παράδειγμα 4
Η γραφική παράσταση της μετατοπίζεται. Ποια είναι η νέα συνάρτηση αν πάει 2 δεξιά και 1 κάτω;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οριζόντια, 2 δεξιά. Μπαίνει μέσα στην παρένθεση, με αντίθετο πρόσημο από τη φορά:
Κατακόρυφα, 1 κάτω. Έξω από τη ρίζα, με το πρόσημο της φοράς:
Έλεγχος με το πιο χαρακτηριστικό σημείο. Η αρχική ξεκινάει από το .
Η νέα πρέπει να ξεκινάει από το : πράγματι ✓
Το πεδίο ορισμού μετακινήθηκε μαζί. Ήταν , τώρα είναι — η υπόριζη ποσότητα πρέπει να μένει μη αρνητική.
Αυτό είναι που ξεχνιέται πιο συχνά από τον ίδιο τον τύπο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Δίνεται . Πόσο είναι το ;
Τα κατάφερες;
- Να διαβάζεις μονοτονία, ακρότατα και σύνολο τιμών κατευθείαν από τη γραφική παράσταση.
- Να αποδεικνύεις αλγεβρικά ότι μια συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα ή φθίνουσα.
- Να αναγνωρίζεις άρτια και περιττή συνάρτηση από τον τύπο και από τη συμμετρία.
- Να περιγράφεις πώς μετατοπίζεται μια γραφική παράσταση όταν αλλάζει ο τύπος της.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.
Παιχνίδια
Παίξε εδώ, μέσα στην ενότητα, ή πάτα την κάρτα για να ανοίξει σε δική του σελίδα.