Εκθετική συνάρτηση
Ρυθμός ανάπτυξης που τρέχει πιο γρήγορα από κάθε πολυώνυμο.
26 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Άλγεβρα Β΄ Λυκείου, §5.1
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τη γραφική παράσταση της εκθετικής συνάρτησης για βάση μεγαλύτερη και μικρότερη της μονάδας.
- Να εξηγείς γιατί η εκθετική είναι πάντα θετική και γιατί η βάση δεν επιτρέπεται να είναι 1.
- Να λύνεις εκθετικές εξισώσεις φέρνοντας τα δύο μέλη στην ίδια βάση.
- Να αναγνωρίζεις εκθετική αύξηση και μείωση σε προβλήματα και να υπολογίζεις χρόνο υποδιπλασιασμού.
Ο άγνωστος ανεβαίνει στον εκθέτη
Ως τώρα ο άγνωστος ήταν βάση: , . Στην εκθετική συνάρτηση αλλάζει θέση:
Οι δύο περιορισμοί δεν είναι διακοσμητικοί.
Η βάση πρέπει να είναι θετική γιατί αλλιώς η συνάρτηση δεν ορίζεται παντού: το θα ήταν , που δεν υπάρχει στους πραγματικούς. Δεν θα είχαμε συνάρτηση αλλά ένα κουρελιασμένο σύνολο σημείων.
Η βάση απαγορεύεται να είναι γιατί το για κάθε . Είναι συνάρτηση, απλώς σταθερή — και η σταθερή δεν έχει καμία από τις ιδιότητες που κάνουν την εκθετική χρήσιμη.
Τι δείχνει το γράφημα
| Μονοτονία | γνησίως αύξουσα | γνησίως φθίνουσα |
| Καθώς | εκτοξεύεται | πλησιάζει το |
| Καθώς | πλησιάζει το | εκτοξεύεται |
Και δύο πράγματα που ισχύουν και στις δύο περιπτώσεις:
- Περνάει πάντα από το σημείο , γιατί για κάθε επιτρεπτή βάση.
- Παίρνει μόνο θετικές τιμές. Σύνολο τιμών .
Εκθετικές εξισώσεις
Επειδή η εκθετική είναι γνησίως μονότονη, είναι και «ένα προς ένα»: διαφορετικά δίνουν διαφορετικές τιμές. Άρα
Αυτή η ισοδυναμία είναι όλη η τεχνική: φέρνεις τα δύο μέλη στην ίδια βάση και εξισώνεις τους εκθέτες.
Χρειάζεσαι τις ιδιότητες των δυνάμεων, που ισχύουν αυτούσιες:
Πού συναντιέται στην πραγματικότητα
Η εκθετική περιγράφει κάθε μέγεθος που αλλάζει κατά σταθερό ποσοστό ανά μονάδα χρόνου — όχι κατά σταθερή ποσότητα.
Το είναι η αρχική τιμή και το ο συντελεστής ανά περίοδο: για αύξηση , για μείωση .
Η διαφορά από τη γραμμική αύξηση φαίνεται αργά και μετά απότομα. Ένας λογαριασμός που ανεβαίνει τον χρόνο και ένας που ανεβαίνει σταθερά € τον χρόνο μοιάζουν για μια δεκαετία. Στα πενήντα χρόνια δεν συγκρίνονται.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Λύσε την
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ίδια βάση. Το είναι δύναμη του : .
Ίδιες βάσεις, άρα ίδιοι εκθέτες:
Επαλήθευση: ✓
Αυτός ο έλεγχος αξίζει πάντα σε εκθετικές, γιατί ένα λάθος πρόσημο στον εκθέτη δεν φαίνεται με τίποτε άλλο.
Παράδειγμα 2
Λύσε την
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δεν φέρνεται σε ίδια βάση όπως είναι. Παρατηρώ όμως ότι .
Θέτω , με τον ουσιώδη περιορισμό : η εκθετική είναι πάντα θετική.
, , δηλαδή ή .
Και οι δύο είναι θετικές, άρα και οι δύο γίνονται δεκτές.
Λύσεις: και .
Πότε θα είχε σημασία ο περιορισμός; Αν το τριώνυμο έδινε αρνητική ρίζα, π.χ. , θα την απορρίπταμε: καμία δύναμη του δεν κάνει .
Παράδειγμα 3
Ένα φάρμακο μειώνεται κατά 20% κάθε ώρα. Πότε πέφτει στο μισό;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μείωση σημαίνει ότι μένει το , άρα ανά ώρα.
Ζητάω το με :
Δοκιμάζω με αριθμούς, μιας και δεν έχουμε ακόμη λογαρίθμους:
— λίγο πάνω από το μισό
— κάτω από το μισό
Ο χρόνος υποδιπλασιασμού είναι λίγο πάνω από 3 ώρες.
Το ουσιαστικό: ο χρόνος αυτός δεν εξαρτάται από τη δόση. Είτε ξεκινήσεις από mg είτε από mg, το μισό φεύγει στον ίδιο χρόνο. Αυτή είναι η υπογραφή της εκθετικής μείωσης.
Παράδειγμα 4
Λύσε την ανίσωση
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ίδια βάση: .
Η βάση είναι μικρότερη του , άρα η συνάρτηση είναι γνησίως φθίνουσα.
Σε φθίνουσα συνάρτηση, μεγαλύτερη τιμή σημαίνει μικρότερο όρισμα: η ανισότητα αντιστρέφεται.
Έλεγχος με έναν αριθμό. Παίρνω :
✓
Και έναν που δεν πρέπει να δουλεύει, : , όχι μεγαλύτερο του ✓
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Λύσε την εξίσωση .
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τη γραφική παράσταση της εκθετικής συνάρτησης για βάση μεγαλύτερη και μικρότερη της μονάδας.
- Να εξηγείς γιατί η εκθετική είναι πάντα θετική και γιατί η βάση δεν επιτρέπεται να είναι 1.
- Να λύνεις εκθετικές εξισώσεις φέρνοντας τα δύο μέλη στην ίδια βάση.
- Να αναγνωρίζεις εκθετική αύξηση και μείωση σε προβλήματα και να υπολογίζεις χρόνο υποδιπλασιασμού.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.
Παιχνίδια
Παίξε εδώ, μέσα στην ενότητα, ή πάτα την κάρτα για να ανοίξει σε δική του σελίδα.