VII. Ετοιμασίες για ξεχειμώνιασμα
Το απαρέμφατο ενεστώτα, τα φωνηεντόληκτα της γ΄ κλίσης και το possum.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο VII, για τις ετοιμασίες του Καίσαρα για ξεχειμώνιασμα στη Γαλατία.
- Να σχηματίζεις το απαρέμφατο του ενεργητικού ενεστώτα της α΄ και β΄ συζυγίας και του sum, και να κλίνεις το possum στον ενεστώτα και τον παρατατικό.
- Να ξεχωρίζεις το τελικό από το ειδικό απαρέμφατο και να βάζεις το υποκείμενό τους στη σωστή πτώση.
- Να κλίνεις τα φωνηεντόληκτα αρσενικά και θηλυκά της γ΄ κλίσης και το ελλειπτικό vis.
Το πλαίσιο
Ο Γάιος Ιούλιος Καίσαρ (100–44 π.Χ.) πολέμησε στη Γαλατία (περίπου η σημερινή Γαλλία και το Βέλγιο) από το 58 ως το 52 π.Χ. και περιέγραψε ο ίδιος τις επιχειρήσεις του στο De bello Gallico (Ο Γαλατικός πόλεμος), με λιτότητα, συντομία και καθαρότητα. Είναι τα στρατιωτικά απομνημονεύματα που γνώρισες στην εισαγωγή. Γράφει για τον εαυτό του σε γ΄ πρόσωπο («Caesar … conlocat»), σαν να ήταν ένας αμερόληπτος αφηγητής.
Τον χειμώνα ο ρωμαϊκός στρατός σταματούσε τις επιχειρήσεις και έμενε σε χειμερινά στρατόπεδα (hiberna). Το μεγάλο πρόβλημα ήταν η τροφοδοσία, γι' αυτό οι λεγεώνες μοιράζονταν σε πολλά στρατόπεδα. Στο κείμενο ο Καίσαρας μοιράζει τις λεγεώνες του σε χώρες γαλατικών φύλων, στους Νερβίους και στους Βέλγους, και προειδοποιεί για επιθέσεις.
Το κείμενο
Με έντονα γράμματα τα απαρέμφατα:
Caesar propter frumenti inopiam legiōnes in hibernis multis conlocat. Ex quibus quattuor in Nerviis hiemāre iubet et tribus imperat in Belgis remanēre. Legātos omnes frumentum in castra importāre iubet. Milites his verbis admonet: «Hostes adventāre audio; speculatōres nostri eos prope esse nuntiant. Vim hostium cavēre debētis; hostes enim de collibus advolāre solent et caedem militum perpetrāre possunt».
Μάθημα VII, Lectio septima
Η μετάφραση
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Caesar propter frumenti inopiam legiōnes in hibernis multis conlocat. | Ο Καίσαρας, εξαιτίας της έλλειψης σιταριού, εγκαθιστά τις λεγεώνες σε πολλά χειμερινά στρατόπεδα. |
| Ex quibus quattuor in Nerviis hiemāre iubet | Από αυτές διατάζει τέσσερις να ξεχειμωνιάσουν στη χώρα των Νερβίων |
| et tribus imperat in Belgis remanēre. | και διατάζει τρεις να μείνουν στη χώρα των Βέλγων. |
| Legātos omnes frumentum in castra importāre iubet. | Διατάζει όλους τους διοικητές των λεγεώνων να μεταφέρουν σιτάρι μέσα στο στρατόπεδο. |
| Milites his verbis admonet: | Συμβουλεύει τους στρατιώτες με αυτά τα λόγια: |
| «Hostes adventāre audio; | «Πληροφορούμαι ότι οι εχθροί πλησιάζουν· |
| speculatōres nostri eos prope esse nuntiant. | οι ανιχνευτές μας αναφέρουν ότι αυτοί είναι κοντά. |
| Vim hostium cavēre debētis; | Πρέπει να φυλάγεστε από τη βία των εχθρών· |
| hostes enim de collibus advolāre solent | γιατί οι εχθροί συνηθίζουν να εφορμούν από τους λόφους |
| et caedem militum perpetrāre possunt». | και μπορούν να κατασφάξουν τους στρατιώτες.» |
Ex quibus: η αναφορική στην αρχή περιόδου ισοδυναμεί με δεικτική, ex quibus = ex eis, «από αυτές». In Nerviis, in Belgis: τα ονόματα των λαών σημαίνουν και τη χώρα τους. Το caedem perpetrare κατά λέξη είναι «διαπράττω σφαγή», δηλαδή «κατασφάζω».
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Τύποι | Σημασία |
|---|---|---|
| Caesar | -aris | ο Καίσαρας |
| propter | πρόθ. + αιτ. | εξαιτίας |
| frumentum | -i (ουδ.) | σιτάρι, δημητριακά |
| inopia | -ae | έλλειψη |
| legio | -ōnis (θηλ.) | λεγεώνα |
| hiberna | -ōrum (ουδ., μόνο πληθ.) | χειμερινό στρατόπεδο |
| conloco | 1 | εγκαθιστώ |
| ex | πρόθ. + αφαιρ. | από |
| quattuor | άκλιτο | τέσσερις |
| Nervii | -ōrum | οι Νέρβιοι, η χώρα τους |
| hiemo | 1 | ξεχειμωνιάζω |
| iubeo | 2 (+ αιτ. + απαρ.) | διατάζω |
| tres, tria | (δοτ. tribus) | τρεις, τρία |
| impero | 1 (+ δοτ. + απαρ.) | διατάζω |
| Belgae | -ārum | οι Βέλγοι, η χώρα τους |
| remaneo | 2 | παραμένω |
| legātus | -i | διοικητής λεγεώνας |
| castra | -ōrum (ουδ., μόνο πληθ.) | στρατόπεδο |
| importo | 1 | φέρνω μέσα, μεταφέρω |
| miles | -itis (αρσ.) | στρατιώτης |
| hic, haec, hoc | δεικτ. αντων. | αυτός (εδώ his: αφαιρ. πληθ.) |
| verbum | -i (ουδ.) | λέξη, λόγος |
| admoneo | 2 | συμβουλεύω, προειδοποιώ |
| hostis | -is (αρσ.) | εχθρός |
| advento | 1 | πλησιάζω |
| audio | 4 (+ ειδ. απαρ.) | ακούω, πληροφορούμαι |
| speculātor | -ōris (αρσ.) | ανιχνευτής |
| prope | επίρρ. | κοντά |
| nuntio | 1 (+ ειδ. απαρ.) | αναγγέλλω |
| vis | αιτ. vim (θηλ.) | δύναμη, βία |
| caveo | 2 | φυλάγομαι από |
| debeo | 2 (+ τελ. απαρ.) | οφείλω, πρέπει |
| de | πρόθ. + αφαιρ. | από |
| collis | -is (αρσ.) | λόφος |
| soleo | 2 (+ τελ. απαρ.) | συνηθίζω |
| advolo | 1 | εφορμώ |
| caedes | -is (θηλ.) | σφαγή |
| perpetro | 1 | διαπράττω |
| possum | (+ τελ. απαρ.) | μπορώ |
Λέξεις που ζουν ακόμα. Castra: «κάστρο». Hiems (χειμώνας), από όπου το hiemo και το hiberna, είναι συγγενικό με το χιόνι και τον χειμώνα. Το quattuor μοιάζει με το τέτταρες, το collis με τον κολωνό. Το audio είναι συγγενικό με το auris (αυτί) και το ελληνικό οὖς. Το vis είναι το ελληνικό ἴς (< Fίς), δύναμη. Το verbum συγγενεύει με το ῥῆμα.
Γραμματική
Το απαρέμφατο του ενεργητικού ενεστώτα
Λήγει σε -re, που μπαίνει πάνω στο ενεστωτικό θέμα:
| Συζυγία | Θέμα | Απαρέμφατο | Από το κείμενο |
|---|---|---|---|
| α΄ | amā- | amāre | hiemāre, importāre, adventāre, advolāre, perpetrāre |
| β΄ | delē- | delēre | remanēre, cavēre |
| sum | es- | esse | esse |
Το esse κράτησε την αρχική κατάληξη των απαρεμφάτων, -se. Στα άλλα ρήματα το s βρέθηκε ανάμεσα σε φωνήεντα και έγινε r: *ama-se > amāre. Είναι ο ρωτακισμός που είδες στο eram.
Το μακρό της παραλήγουσας δείχνει και τον τόνο: amáre, delére. Η γ΄ συζυγία, που θα δεις στο μάθημα IX, έχει βραχύ e (legĕre, λέγεται légere): αυτό είναι που τη χωρίζει από τη β΄.
Το possum
Είναι σύνθετο του sum με το pot- (ικανός). Μπροστά από s γίνεται pos-, μπροστά από φωνήεν μένει pot-.
Το απαρέμφατο του possum είναι posse.
Τα φωνηεντόληκτα της γ΄ κλίσης (αρσενικά και θηλυκά)
Έχουν χαρακτήρα -i- (ή -e-) και είναι ισοσύλλαβα: η γενική έχει όσες συλλαβές έχει η ονομαστική (au-ris, au-ris). Διαφέρουν από τα συμφωνόληκτα στην ονομαστική ενικού (-is ή -es) και στη γενική πληθυντικού (-ium).
Όμοια το hostis (εχθρός). Το caedes, -is διαφέρει μόνο στην ονομαστική και την κλητική ενικού (caedes). Μερικά έχουν -im, -i στην αιτιατική και την αφαιρετική ενικού (πρβ. πόλιν): turris (πύργος) → turrim, turri· Neapolis → Neapolim, Neapoli (το Neapoli του μαθήματος V).
Το vis
Το vis (δύναμη, βία) είναι ελλειπτικό: στον ενικό έχει μόνο ονομαστική, αιτιατική και αφαιρετική.
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | vis | vires |
| Γενική | — | virium |
| Δοτική | — | viribus |
| Αιτιατική | vim | vires |
| Κλητική | — | vires |
| Αφαιρετική | vi | viribus |
Το vires βγαίνει από *vises, με ρωτακισμό. Στον πληθυντικό σημαίνει συνήθως «δυνάμεις» (σωματικές ή στρατιωτικές).
Συντακτικό
Τελικό και ειδικό απαρέμφατο
Το απαρέμφατο, όταν είναι αντικείμενο ρήματος, είναι δύο ειδών:
| Ειδικό | Τελικό | |
|---|---|---|
| Μετά από | ρήματα λεκτικά, δοξαστικά, αισθητικά, ψυχικού πάθους | ρήματα εφετικά (διαταγής, θέλησης), δυνητικά, συνήθειας, έναρξης και λήξης |
| Στο κείμενο | audio adventare, nuntiant esse | iubet hiemare, importare· imperat remanere· debetis cavere· solent advolare· possunt perpetrare |
| Μεταφράζεται | με «ότι» | με «να» |
| Χρόνος | κάθε χρόνου | πάντα ενεστώτας |
Στα ελληνικά πολλά από αυτά τα ρήματα θέλουν ειδική πρόταση ή κατηγορηματική μετοχή (ἀκούω τοὺς πολεμίους προσιόντας). Η λατινική δεν έχει ειδική πρόταση με ὅτι και χρησιμοποιεί λίγο την κατηγορηματική μετοχή, γι' αυτό βάζει απαρέμφατο.
Το υποκείμενο του απαρεμφάτου
- Ειδικό απαρέμφατο: το υποκείμενο είναι κανονικά σε αιτιατική και δεν παραλείπεται, ακόμη και όταν είναι ίδιο με του ρήματος: puto me errare (νομίζω ότι κάνω λάθος), puto te errare (νομίζω ότι κάνεις λάθος).
- Τελικό απαρέμφατο: αν το υποκείμενο είναι άλλο από του ρήματος (ετεροπροσωπία), μπαίνει σε αιτιατική· αν είναι το ίδιο (ταυτοπροσωπία), εννοείται σε ονομαστική.
Οι άλλοι όροι
| Φράση | Ανάλυση |
|---|---|
| propter inopiam | εμπρόθετος της αιτίας (αναγκαστικό αίτιο) |
| frumenti | γενική αντικειμενική στο inopiam (λείπει το σιτάρι) |
| legiōnes | αντικείμενο του conlocat |
| in hibernis, in Nerviis, in Belgis | εμπρόθετοι της στάσης σε τόπο |
| Ex quibus | εμπρόθετος διαιρετικός στο quattuor (ex quibus = ex eis) |
| quattuor | υποκείμενο του hiemare, σε αιτιατική (άκλιτο) |
| in castra | εμπρόθετος της κίνησης σε τόπο |
| Milites | αντικείμενο του admonet |
| his verbis | αφαιρετική του μέσου στο admonet |
| speculatōres | υποκείμενο του nuntiant |
| prope | επίρρημα του τόπου |
| Vim | αντικείμενο του cavere· hostium γενική υποκειμενική (οι εχθροί ασκούν βία) |
| de collibus | εμπρόθετος της κίνησης από τόπο |
| caedem | αντικείμενο του perpetrare· militum γενική αντικειμενική |
Πρόσεξε τη διαφορά in castra / in hibernis: in + αιτιατική = κίνηση προς τα μέσα (φέρνουν σιτάρι μέσα στο στρατόπεδο)· in + αφαιρετική = στάση (βρίσκονται στα στρατόπεδα).
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Συμπλήρωσε το σωστό απαρέμφατο ενεστώτα: α. Gloriae ___ debet poēta (studeo). β. Amīcum ___ poterāmus (admoneo). γ. Socii ___ possunt (navigo). δ. Speculatōres prope ___ possunt (sum).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α. studeo, β΄ συζυγία: studēre.
β. admoneo, β΄: admonēre.
γ. navigo, α΄: navigāre.
δ. Το απαρέμφατο του sum: esse, τελικό απαρέμφατο στο possunt, με ταυτοπροσωπία: «μπορούν να είναι κοντά».
Παράδειγμα 2
Συμπλήρωσε το υποκείμενο του απαρεμφάτου στη σωστή πτώση: α. Speculātor nuntiat ___ castra oppugnāre (hostes). β. Puto ___ Rōmam desiderāre (poēta). γ. ___ amīcum esse putas (ego).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α. nuntio + ειδικό απαρέμφατο· το υποκείμενο σε αιτιατική: hostes (η αιτιατική πληθυντικού είναι ίδια με την ονομαστική).
β. puto + ειδικό· υποκείμενο σε αιτιατική: poētam.
γ. Το υποκείμενο του esse είναι εγώ, άλλο από το υποκείμενο του putas (εσύ)· στο ειδικό απαρέμφατο μπαίνει πάντα σε αιτιατική: Me amīcum esse putas. Το amīcum, κατηγορούμενο, συμφωνεί με το me.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε το απαρέμφατο ενεστώτα των ρημάτων conloco, remaneo, possum και sum.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο VII, για τις ετοιμασίες του Καίσαρα για ξεχειμώνιασμα στη Γαλατία.
- Να σχηματίζεις το απαρέμφατο του ενεργητικού ενεστώτα της α΄ και β΄ συζυγίας και του sum, και να κλίνεις το possum στον ενεστώτα και τον παρατατικό.
- Να ξεχωρίζεις το τελικό από το ειδικό απαρέμφατο και να βάζεις το υποκείμενό τους στη σωστή πτώση.
- Να κλίνεις τα φωνηεντόληκτα αρσενικά και θηλυκά της γ΄ κλίσης και το ελλειπτικό vis.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.