VIII. Όταν βγεις στο κυνήγι, πάρε μαζί σου μολύβι και χαρτί
Τα ουδέτερα φωνηεντόληκτα, τα τριτόκλιτα επίθετα και ο μέλλοντας της α΄ και β΄ συζυγίας.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις το κείμενο VIII, την επιστολή του Πλινίου στον Τάκιτο για το κυνήγι.
- Να κλίνεις τα ουδέτερα φωνηεντόληκτα της γ΄ κλίσης (mare, animal, rete) και να τα ξεχωρίζεις από τα αρσενικά και θηλυκά.
- Να κλίνεις τα τριτόκλιτα επίθετα, τρικατάληκτα, δικατάληκτα και μονοκατάληκτα, μαζί με ουσιαστικά.
- Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού μέλλοντα της α΄ και της β΄ συζυγίας και να τη χρησιμοποιείς στη μετάφραση.
Το πλαίσιο
Ο Πλίνιος ο νεότερος και ο ιστορικός Κορνήλιος Τάκιτος ήταν φίλοι και σχεδόν συνομήλικοι: γεννήθηκαν γύρω στο 60 μ.Χ. και έζησαν ως τα χρόνια του Τραϊανού. Ο Πλίνιος έγραψε εκατοντάδες επιστολές, προσεγμένες σαν μικρά λογοτεχνικά κομμάτια, και τις εξέδωσε ο ίδιος. Σε αυτή εδώ διηγείται με χιούμορ ένα κυνήγι: έστησε τα δίχτυα, κάθισε δίπλα τους, και αντί για λόγχη κρατούσε γραφίδα και κέρινες πλάκες (cērae, pugillāres), όπου χάραζε τις σκέψεις του. Τα δίχτυα έπιασαν τρία αγριογούρουνα· ο ίδιος έπιασε ιδέες.
Το κλείσιμο είναι λογοπαίγνιο με δύο θεές: στο δάσος δεν θα συναντήσεις μόνο την Άρτεμη (Diāna), τη θεά του κυνηγιού, αλλά και την Αθηνά (Minerva), τη θεά της σοφίας. Η επιστολή αρχίζει και τελειώνει με τις σταθερές φράσεις της ρωμαϊκής αλληλογραφίας: X Y salūtem (εννοείται dicit, «ο Χ χαιρετά τον Υ») και Vale! («να είσαι καλά», «γεια σου»).
Το κείμενο
Gaius Plinius Cornēlio Tacito suo salūtem. Ridēbis. Ego tres apros ferōces cēpi. «Ipse?» interrogābis. Ipse. Ad retia sedēbam; erat in proximo non venabulum sed stilus et pugillāres; cogitābam aliquid enotabamque; etsi retia vacua, plēnas tamen cēras habēbam. Silvae et solitūdo sunt magna incitamenta cogitatiōnis. Cum in venatiōnibus eris, licēbit tibi quoque pugillāres adportāre: vidēbis non Diānam in montibus sed Minervam errāre. Vale!
Διασκευή από τις Επιστολές του Πλινίου του νεότερου (1.6)
Με έντονα τα σημεία που σημειώνει το βιβλίο για τα φαινόμενα του μαθήματος.
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή. Σε παρένθεση ό,τι εννοείται στο λατινικό.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Gaius Plinius Cornēlio Tacito suo salūtem. | Ο Γάιος Πλίνιος (στέλνει) χαιρετισμό στον φίλο του Κορνήλιο Τάκιτο. |
| Ridēbis. | Θα γελάσεις. |
| Ego tres apros ferōces cēpi. | Εγώ έπιασα τρία άγρια αγριογούρουνα. |
| «Ipse?» interrogābis. Ipse. | «Εσύ ο ίδιος;» θα ρωτήσεις. Εγώ ο ίδιος. |
| Ad retia sedēbam; | Καθόμουν δίπλα στα δίχτυα· |
| erat in proximo non venabulum sed stilus et pugillāres; | πλάι μου δεν υπήρχε λόγχη κυνηγιού αλλά γραφίδα και πλάκες για γράψιμο· |
| cogitābam aliquid enotabamque; | σκεφτόμουν κάτι και το σημείωνα· |
| etsi retia vacua, plēnas tamen cēras habēbam. | αν και (είχα) τα δίχτυα άδεια, είχα όμως γεμάτες τις πλάκες. |
| Silvae et solitūdo sunt magna incitamenta cogitatiōnis. | Τα δάση και η ερημιά είναι μεγάλα ερεθίσματα για τη σκέψη. |
| Cum in venatiōnibus eris, licēbit tibi quoque pugillāres adportāre: | Όταν θα είσαι στο κυνήγι, θα μπορείς κι εσύ να φέρεις μαζί σου πλάκες για γράψιμο· |
| vidēbis non Diānam in montibus sed Minervam errāre. | θα δεις ότι στα βουνά δεν περιπλανιέται η Άρτεμη αλλά η Αθηνά. |
| Vale! | Γεια σου! |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| rideo, rīsi, rīsum, ridēre, 2 | γελώ |
| aper, apri (αρσ.) | κάπρος, αγριογούρουνο |
| ferox, -ōcis | άγριος, ορμητικός |
| capio, cēpi, captum, capĕre, 3 | πιάνω, παίρνω (cēpi: έπιασα) |
| ipse, ipsa, ipsum | ο ίδιος |
| interrogo, interrogāvi, interrogātum, interrogāre, 1 | ρωτώ |
| ad (+ αιτ.) | κοντά σε, δίπλα σε |
| rete, -is (ουδ.) | δίχτυ |
| sedeo, sēdi, sessum, sedēre, 2 | κάθομαι |
| in proximo | πλάι μου, κοντά μου |
| venabulum, -i (ουδ.) | λόγχη του κυνηγιού |
| stilus, -i (αρσ.) | γραφίδα |
| pugillāres, -ium (αρσ., πληθ.) | πλάκες με κερί για γράψιμο |
| cogito, cogitāvi, cogitātum, cogitāre, 1 | σκέφτομαι |
| aliquis, aliquid | κάποιος, κάτι |
| enoto, enotāvi, enotātum, enotāre, 1 | σημειώνω, κρατώ σημειώσεις |
| etsi (σύνδ. εναντ.) | αν και |
| vacuus, -a, -um | άδειος |
| plēnus, -a, -um | γεμάτος |
| tamen | όμως |
| cēra, -ae (θηλ.) | κερί· (εδώ) πλάκα με κερί |
| silva, -ae (θηλ.) | δάσος |
| solitūdo, -inis (θηλ.) | ερημιά, μοναξιά |
| incitamentum, -i (ουδ.) | ερέθισμα, κίνητρο |
| cogitatio, -ōnis (θηλ.) | σκέψη |
| cum (χρον. σύνδ.) | όταν |
| venatio, -ōnis (θηλ.) | κυνήγι· in venatiōnibus: στο κυνήγι |
| licet, licuit, licēre, 2 (απρόσ.) | επιτρέπεται· licet tibi: μπορείς |
| quoque | επίσης· tibi quoque: κι εσύ |
| adporto, adportāvi, adportātum, adportāre, 1 | φέρνω (κάπου) |
| mons, montis (αρσ.) | βουνό |
| erro, errāvi, errātum, errāre, 1 | περιπλανιέμαι |
| valeo, valui, valitum, valēre, 2 | είμαι γερός· vale: γεια σου |
Λέξεις που ξέρεις ήδη. stilus → στιλό, στιλέτο· cēra ≈ κηρός· mons → μοντάνα (ιταλ. montagna)· valeo → validus (έγκυρος, «βάλιντ»)· ferox έχει την ίδια ρίζα με το «θήρ» (θηρίο).
Γραμματική
Τα ουδέτερα φωνηεντόληκτα της γ΄ κλίσης
Στο μάθημα VII είδες τα αρσενικά και θηλυκά φωνηεντόληκτα (auris, turris). Τα ουδέτερα λήγουν σε -e (mare, rete), -al (animal, ζώο) και -ar (calcar, σπιρούνι). Διαφέρουν από τα αρσενικά/θηλυκά σε δύο σημεία:
- Η αφαιρετική ενικού λήγει σε -i: mari, animāli (το rete συνήθως rete).
- Η ονομαστική, αιτιατική και κλητική πληθυντικού λήγουν σε -ia: maria, animalia, retia.
Όπως σε κάθε ουδέτερο, η ονομαστική, η αιτιατική και η κλητική είναι ίδιες. Τα animal και calcar μόνο φαινομενικά είναι περιττοσύλλαβα: προέρχονται από *animāle και *calcāre, που έχασαν το τελικό -e.
Τα τριτόκλιτα επίθετα
Χωρίζονται σε τρεις ομάδες, ανάλογα με το πόσες καταλήξεις έχουν στην ονομαστική ενικού:
- τρικατάληκτα: acer, acris, acre (οξύς), celer, celeris, celere (γρήγορος)·
- δικατάληκτα: brevis (αρσ. και θηλ.), breve (ουδ.), σύντομος·
- μονοκατάληκτα: ferox (και στα τρία γένη), γενική ferōcis.
Κλίνονται όλα σαν φωνηεντόληκτα: αφαιρετική ενικού σε -i, γενική πληθυντικού σε -ium, ουδέτερο πληθυντικού σε -ia. Το μονοκατάληκτο έχει ίδιο τύπο για όλα τα γένη στον ενικό, αλλά στον πληθυντικό ξεχωρίζει το ουδέτερο: ferōces (αρσ. και θηλ.), ferocia (ουδ.). Εξαίρεση: το celer έχει γενική πληθυντικού celerum.
Ο ενεργητικός μέλλοντας της α΄ και της β΄ συζυγίας
Στο ενεστωτικό θέμα (amā-, delē-) προσθέτεις το πρόσφυμα -b-, ένα συνδετικό φωνήεν και τις βασικές καταλήξεις:
ενεστωτικό θέμα + b + i (o, u) + καταλήξεις
Το συνδετικό φωνήεν είναι -o- στο α΄ ενικό (amābo), -u- στο γ΄ πληθυντικό (amābunt) και -i- σε όλα τα άλλα. Θυμίζει τον παρατατικό (amābam), με τη διαφορά ότι εκεί το φωνήεν είναι πάντα -a-.
Τονισμός. Η παραλήγουσα τονίζεται μόνο όταν είναι μακρά. Στο amābo η παραλήγουσα -mā- είναι μακρά και παίρνει τον τόνο: a-mā-bo, vi-dē-bis. Στο amabimus η παραλήγουσα -bi- είναι βραχεία, και ο τόνος ανεβαίνει στην προπαραλήγουσα: a-ma-bi-mus, de-le-bi-tis.
Στο κείμενο οι μέλλοντες είναι ridēbis, interrogābis, licēbit, vidēbis, και το eris (μέλλοντας του sum, που θα τον δεις στο μάθημα Χ).
Συντακτικό
- Gaius Plinius Cornēlio Tacito suo salūtem: εννοείται το ρήμα dicit· Cornēlio Tacito έμμεσο αντικείμενο, salūtem άμεσο.
- ferōces: επιθετικός προσδιορισμός στο apros.
- Ipse: οριστική αντωνυμία, «εγώ ο ίδιος»· εννοείται cēpi.
- Ad retia: εμπρόθετος της στάσης σε τόπο (ad = δίπλα).
- erat ... venabulum ... stilus et pugillāres: το ρήμα είναι ενικός γιατί συμφωνεί με το πιο κοντινό υποκείμενο.
- enotabamque: το εγκλιτικό -que = et, κολλημένο στη δεύτερη λέξη.
- etsi retia vacua (habēbam): εναντιωματική πρόταση με ελλειπτικό ρήμα· vacua και plēnas κατηγορούμενα στα αντικείμενα, η αντίθεση άδεια δίχτυα, γεμάτες πλάκες.
- magna incitamenta: κατηγορούμενο στα silvae et solitūdo· cogitatiōnis γενική αντικειμενική.
- Cum in venatiōnibus eris: χρονική πρόταση με οριστική μέλλοντα.
- licēbit tibi ... adportāre: απρόσωπο ρήμα· adportāre υποκείμενο, tibi δοτική προσωπική.
- vidēbis ... Diānam ... Minervam errāre: errāre ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του vidēbis· υποκείμενά του Diānam και Minervam σε αιτιατική (ετεροπροσωπία).
Η ερμηνεία
Η επιστολή παίζει με μια αντιστροφή: ο κυνηγός δεν κυνηγά, και όμως γυρίζει με λεία διπλή. Ο Πλίνιος προλαβαίνει την απορία του φίλου του («Ipse?») και απαντά με μία λέξη. Η βασική ιδέα είναι η πρόταση για τα δάση και την ερημιά: η ησυχία της φύσης βοηθά τη σκέψη. Ο Ρωμαίος της ανώτερης τάξης μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα στο negotium (τις δημόσιες υποθέσεις) και το otium (τον δημιουργικό ελεύθερο χρόνο), και ο Πλίνιος δείχνει πώς ακόμη και το κυνήγι γίνεται otium για τη λογοτεχνία.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να γράψετε: α) τη γενική πληθυντικού του «rete»· β) την αφαιρετική ενικού και πληθυντικού του «aper ferox»· γ) το β΄ πληθυντικό του μέλλοντα του «habēbam»· δ) το γ΄ πληθυντικό του μέλλοντα του «cogitābam».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Ουδέτερο φωνηεντόληκτο: γενική πληθυντικού σε -ium, retium.
β) Το aper είναι δευτερόκλιτο σε -er (apro, apris)· το ferox είναι τριτόκλιτο επίθετο, με αφαιρετική ενικού σε -i: apro ferōci, apris ferocibus.
γ) habeo, β΄ συζυγία, θέμα habē- + -bitis: habēbitis.
δ) cogito, α΄ συζυγία, θέμα cogitā- + -bunt: cogitābunt.
Παράδειγμα 2
Στην περίοδο «Cum in venatiōnibus eris, licēbit tibi quoque pugillāres adportāre» να αναγνωρίσετε συντακτικά τις λέξεις «adportāre», «tibi» και «pugillāres».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το licēbit είναι μέλλοντας του απρόσωπου licet. Ένα απρόσωπο ρήμα δεν έχει πρόσωπο για υποκείμενο, άρα υποκείμενο είναι το απαρέμφατο: adportāre, υποκείμενο του licēbit.
tibi: δοτική προσωπική στο licēbit (σε ποιον επιτρέπεται).
pugillāres: αντικείμενο του απαρεμφάτου adportāre.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψετε το α΄ ενικό και το γ΄ πληθυντικό της οριστικής ενεργητικού μέλλοντα του «sedeo».
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις το κείμενο VIII, την επιστολή του Πλινίου στον Τάκιτο για το κυνήγι.
- Να κλίνεις τα ουδέτερα φωνηεντόληκτα της γ΄ κλίσης (mare, animal, rete) και να τα ξεχωρίζεις από τα αρσενικά και θηλυκά.
- Να κλίνεις τα τριτόκλιτα επίθετα, τρικατάληκτα, δικατάληκτα και μονοκατάληκτα, μαζί με ουσιαστικά.
- Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού μέλλοντα της α΄ και της β΄ συζυγίας και να τη χρησιμοποιείς στη μετάφραση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.