VI. Οι νόμοι
Τα συμφωνόληκτα της γ΄ κλίσης, η αναφορική qui quae quod και η γενική.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο VI, για τους νόμους, από τον λόγο του Κικέρωνα Pro Cluentio.
- Να κλίνεις τα συμφωνόληκτα αρσενικά, θηλυκά και ουδέτερα της γ΄ κλίσης και να βρίσκεις το γένος τους από την ονομαστική.
- Να κλίνεις την αναφορική αντωνυμία qui, quae, quod και να τη συμφωνείς με το ουσιαστικό στο οποίο αναφέρεται.
- Να ξεχωρίζεις τη γενική αντικειμενική από τη γενική υποκειμενική.
Το πλαίσιο
Ο Κικέρων (106–43 π.Χ.), ρήτορας, πολιτικός και φιλόσοφος, έγραψε για τους νόμους και θεωρητικά, στο De legibus (Για τους νόμους), και μέσα στους δικανικούς του λόγους. Προσπάθησε να συνδέσει την ελληνική φιλοσοφική ιδέα του νόμου με τη ρωμαϊκή πραγματικότητα. Το κείμενο είναι από τον λόγο Pro Cluentio (Υπέρ του Κλουεντίου), του 66 π.Χ., όπου υπερασπίζεται έναν άνθρωπο κατηγορούμενο για δηλητηρίαση.
Ο Κικέρων μιλά για την πολιτεία της Ρώμης, τη res publica, όπου κανείς, ούτε οι άρχοντες (magistratus) ούτε οι δικαστές (iudices), δεν στέκεται πάνω από τον νόμο. Το ρωμαϊκό δίκαιο, που άρχισε με τις Δώδεκα Δέλτους (5ος αι. π.Χ.), είναι από τις μεγαλύτερες κληρονομιές της Ρώμης: πάνω του στηρίζεται το δίκαιο της Ευρώπης μέχρι σήμερα.
Το κείμενο
Με έντονα γράμματα τα τριτόκλιτα του κειμένου:
In eā civitāte, quam leges continent, boni viri libenter leges servant. Lex enim est fundamentum libertātis, fons aequitātis. Mens et animus et consilium et sententia civitātis posita est in legibus. Ut corpora nostra sine mente, sic civitas sine lege non stat. Legum ministri sunt magistrātus, legum interpretes iudices, legum denique omnes servi sumus: sic enim liberi esse possumus.
Μάθημα VI, Lectio sexta
Η μετάφραση
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| In eā civitāte, quam leges continent, boni viri libenter leges servant. | Σε εκείνη την πολιτεία που τη στηρίζουν οι νόμοι, οι καλοί άνθρωποι τηρούν πρόθυμα τους νόμους. |
| Lex enim est fundamentum libertātis, fons aequitātis. | Γιατί ο νόμος είναι το θεμέλιο της ελευθερίας, η πηγή της δικαιοσύνης. |
| Mens et animus et consilium et sententia civitātis posita est in legibus. | Ο νους και η ψυχή και η σκέψη και η κρίση της πολιτείας βρίσκονται στους νόμους. |
| Ut corpora nostra sine mente, | Όπως τα σώματά μας (δεν υπάρχουν) χωρίς νου, |
| sic civitas sine lege non stat. | έτσι και η πολιτεία δεν υπάρχει χωρίς νόμο. |
| Legum ministri sunt magistrātus, | Υπηρέτες των νόμων είναι οι άρχοντες, |
| legum interpretes iudices, | ερμηνευτές των νόμων οι δικαστές, |
| legum denique omnes servi sumus: | και τέλος δούλοι των νόμων είμαστε όλοι: |
| sic enim liberi esse possumus. | γιατί έτσι μπορούμε να είμαστε ελεύθεροι. |
Το enim είναι αιτιολογικός σύνδεσμος (= γάρ): στην πιστή μετάφραση γράφεις «γιατί». Στο in eā civitāte, quam το eā προαναγγέλλει την αναφορική πρόταση: «σε εκείνη την πολιτεία, την οποία…». Το viri εδώ είναι «άνθρωποι» με τη γενική σημασία, οι πολίτες.
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Τύποι | Σημασία |
|---|---|---|
| civitas | -ātis (θηλ.) | πολιτεία, κράτος |
| qui, quae, quod | αναφ. αντων. | ο οποίος, που |
| lex | legis (θηλ.) | νόμος |
| contineo | 2 | συγκρατώ, στηρίζω |
| bonus | -a, -um | καλός, χρηστός |
| libenter | επίρρ. | πρόθυμα |
| servo | 1 | τηρώ, φυλάω |
| enim | σύνδ. αιτιολ. | γιατί (= γάρ) |
| fundamentum | -i (ουδ.) | θεμέλιο |
| lībertas | -ātis (θηλ.) | ελευθερία |
| fons | fontis (αρσ.) | πηγή |
| aequitas | -ātis (θηλ.) | δικαιοσύνη, ισότητα |
| mens | mentis (θηλ.) | νους |
| consilium | -ii (ουδ.) | σκέψη, φρόνηση |
| sententia | -ae | άποψη, κρίση |
| positus est | (του pono) | είναι τοποθετημένος, βρίσκεται |
| ut … sic | σύνδ. παραβολ. | όπως … έτσι |
| corpus | -oris (ουδ.) | σώμα |
| sine | πρόθ. + αφαιρ. | χωρίς |
| sto | 1 | στέκομαι, υπάρχω |
| minister | -tri | υπηρέτης |
| magistrātus | -us (δ΄ κλ.) | άρχοντας· πληθ. οι αρχές |
| interpres | -etis (αρσ. και θηλ.) | ερμηνευτής |
| iudex | -icis (αρσ.) | δικαστής |
| omnis | -is, -e (επίθ. γ΄ κλ.) | όλος, καθένας |
| servus | -i | δούλος, υπηρέτης |
| līber | -era, -erum | ελεύθερος |
| esse | απαρ. του sum | να είμαι |
| possum | (+ απαρ.) | μπορώ |
Λέξεις που ζουν ακόμα. Bonus: «μπόνους», «μπουνάτσα». Fundamentum: από το fundo (θεμελιώνω) του μαθήματος II. Libertas: από το līber (ελεύθερος). Minister: συγγενικό με το minimus, ο «μικρότερος» που υπηρετεί· από εκεί ο «υπουργός» των ευρωπαϊκών γλωσσών (ministre, minister). Magistratus: από το magister. Το servo είναι συγγενικό με το ὁρῶ (< Fορῶ). Το sine σημαίνει όπως το ἄνευ.
Γραμματική
Η γ΄ κλίση: τα συμφωνόληκτα
Η λατινική γ΄ κλίση, όπως η ελληνική, έχει συμφωνόληκτα και φωνηεντόληκτα (σε -i, μάθημα VII). Τα συμφωνόληκτα είναι περιττοσύλλαβα: η γενική έχει μία συλλαβή περισσότερη από την ονομαστική (lex – le-gis, civitas – ci-vi-ta-tis). Το θέμα το βρίσκεις από τη γενική: leg-is → θέμα leg-.
Τα ουδέτερα διαφέρουν από τα αρσενικά-θηλυκά στην ονομαστική, την αιτιατική και την κλητική, που είναι ίδιες και στον πληθυντικό λήγουν σε -a.
Στην κλίση γίνονται φωνητικές αλλοιώσεις, όπως στα ελληνικά: lex < *leg-s (πρβ. φύλαξ < *φύλακ-ς)· corpor-is < *corpos-is, και genus, gener-is < *genes-is, με ρωτακισμό (s > r ανάμεσα σε φωνήεντα), όπως στο eram του μαθήματος IV.
Πολλά μονοσύλλαβα σε -ns, -rs, -bs (mens, fons, ars, urbs) κάνουν γενική πληθυντικού σε -ium: mentium, fontium, artium. Στην ουσία είναι φωνηεντόληκτα. Τα άλλα κάνουν -um: legum, iudicum, corporum.
Το γένος των τριτοκλίτων το βρίσκεις, κατά προσέγγιση, από τους τελικούς φθόγγους της ονομαστικής ενικού. Οι κανόνες έχουν εξαιρέσεις:
| Γένος | Τελικά της ονομαστικής | Από το κείμενο |
|---|---|---|
| Αρσενικά | -or, -os, -er, -o, -es (περιττοσύλλαβα), -is (γεν. -eris), -guis, -nis | iudex και fons είναι εξαιρέσεις: αρσενικά |
| Θηλυκά | -x, -as, -is και -ēs (ισοσύλλαβα), σύμφωνο + s, -aus, -us (γεν. -tis, -dis), -do, -go, -io | lex, civitas, libertas, aequitas, mens |
| Ουδέτερα | -c, -a, -l, -e, -n, -t, -ar, -ur, -us (γεν. -ris) | corpus |
Η αναφορική αντωνυμία qui, quae, quod
Συνδυάζει τύπους της α΄–β΄ κλίσης και της γ΄· το quod θυμίζει το id. Όπως οι περισσότερες αντωνυμίες, δεν έχει κλητική.
Η αναφορική συμφωνεί με τη λέξη στην οποία αναφέρεται (το προηγούμενο) σε γένος και αριθμό· η πτώση της εξαρτάται από τη δική της πρόταση. Στο κείμενο: quam leges continent· το quam είναι θηλυκό ενικός, γιατί αναφέρεται στο civitate, και αιτιατική, γιατί είναι αντικείμενο του continent.
Συντακτικό
| Φράση | Ανάλυση |
|---|---|
| In eā civitāte | εμπρόθετος της στάσης σε τόπο· eā δεικτική, προαναγγέλλει την αναφορική |
| quam leges continent | αναφορική πρόταση, προσδιορίζει το civitate· quam αντικείμενο, leges υποκείμενο |
| viri | υποκείμενο του servant· boni επιθετικός προσδιορισμός |
| libenter | επίρρημα του τρόπου |
| leges | αντικείμενο του servant |
| fundamentum | κατηγορούμενο στο Lex |
| fons | δεύτερο κατηγορούμενο, ασύνδετα (ή παράθεση στο fundamentum) |
| libertātis, aequitātis | γενικές στα fundamentum, fons (το βιβλίο: υποκειμενική) |
| Mens, animus, consilium, sententia | υποκείμενα του posita est |
| civitātis | γενική κτητική |
| in legibus | εμπρόθετος της στάσης σε τόπο |
| corpora | υποκείμενο του εννοούμενου stant· nostra επιθετικός προσδιορισμός |
| sine mente, sine lege | εμπρόθετοι της στέρησης |
| magistrātus, iudices | υποκείμενα· ministri, interpretes κατηγορούμενα (μετά το iudices εννοείται το sunt) |
| Legum | γενικές αντικειμενικές στα ministri, interpretes, servi |
| omnes | επιθετικός προσδιορισμός στο εννοούμενο υποκείμενο nos |
| servi | κατηγορούμενο στο υποκείμενο του sumus |
| liberi | κατηγορούμενο στο υποκείμενο του esse (σε ονομαστική, γιατί είναι το ίδιο με το υποκείμενο του possumus) |
| esse | τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του possumus |
Το posita est είναι ενικός, ενώ έχει τέσσερα υποκείμενα: συμφωνεί με το πλησιέστερο, το sententia (θηλυκό ενικός). Το ρήμα της παραβολής, stant, παραλείπεται, γιατί εννοείται από το stat της κύριας.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Κλίνε μαζί στον ενικό και στον πληθυντικό: iudex bonus.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ενικός. Το iudex (θέμα iudic-) κλίνεται στη γ΄, το bonus στη β΄· συμφωνούν σε γένος, αριθμό, πτώση, όχι σε κατάληξη: iudex bonus, iudicis boni, iudici bono, iudicem bonum, iudex bone, iudice bono.
Πληθυντικός. iudices boni, iudicum bonōrum, iudicibus bonis, iudices bonos, iudices boni, iudicibus bonis.
Παράδειγμα 2
Μετάτρεψε τα επίθετα σε αναφορικές προτάσεις, όπως civitas lībera = civitas, quae lībera est: α. lex bona · β. corpus infirmum · γ. iudices līberi.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α. lex είναι θηλυκό ενικός: lex, quae bona est.
β. corpus είναι ουδέτερο ενικός: corpus, quod infirmum est.
γ. iudices είναι αρσενικό πληθυντικός, και το ρήμα γίνεται πληθυντικός: iudices, qui līberi sunt.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε τη γενική και την αφαιρετική πληθυντικού του iudex και του corpus.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο VI, για τους νόμους, από τον λόγο του Κικέρωνα Pro Cluentio.
- Να κλίνεις τα συμφωνόληκτα αρσενικά, θηλυκά και ουδέτερα της γ΄ κλίσης και να βρίσκεις το γένος τους από την ονομαστική.
- Να κλίνεις την αναφορική αντωνυμία qui, quae, quod και να τη συμφωνείς με το ουσιαστικό στο οποίο αναφέρεται.
- Να ξεχωρίζεις τη γενική αντικειμενική από τη γενική υποκειμενική.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.