V. Ένας «λάτρης» του Βιργιλίου
Τα σε -er, ο παρατατικός της β΄ συζυγίας, το locus και η αυτοπάθεια.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο V, για τον Σίλιο Ιταλικό και τη λατρεία του για τον Βιργίλιο.
- Να κλίνεις τα αρσενικά δευτερόκλιτα σε -er και το vir, και το ετερογενές locus, και να σχηματίζεις τον παρατατικό της β΄ συζυγίας.
- Να τονίζεις σωστά λατινικές λέξεις, και τις εξαιρέσεις Vergĭli και ελληνικών ονομάτων.
- Να ξεχωρίζεις την αυτοπάθεια (suus, se) από την απλή κτήση (eius), και να αναγνωρίζεις την αφαιρετική του χρόνου και την παράθεση.
Το πλαίσιο
Ο Σίλιος Ιταλικός (Silius Italicus, 26–101 μ.Χ.) ήταν επικός ποιητής της μετακλασικής εποχής, και πριν από την ποίηση ύπατος και διοικητής επαρχίας. Έγραψε τα Punica, σε 17 βιβλία, για τον Β΄ Καρχηδονιακό πόλεμο (218–201 π.Χ.), τον πόλεμο του Αννίβα. Είναι το μεγαλύτερο σωζόμενο ρωμαϊκό έπος· η ποιότητά του όμως δεν φτάνει την έκτασή του.
Ο Σίλιος λάτρευε κυριολεκτικά τον Βιργίλιο: μάζευε εικόνες του, αγόρασε και αναστήλωσε τον τάφο του στη Νεάπολη και τον επισκεπτόταν σαν ναό, γιόρταζε τα γενέθλιά του με θρησκευτική ευλάβεια. Τα στοιχεία αυτά τα ξέρουμε από μια επιστολή του Πλινίου του Νεότερου (3.7) και από επιγράμματα του Μαρτιάλη. Είναι ένα καθαρό δείγμα του φαινομένου που είδες στην εισαγωγή: στη μετακλασική εποχή πρότυπα γίνονται πια οι ίδιοι οι Ρωμαίοι κλασικοί.
Το κείμενο
Με έντονα γράμματα οι τύποι σε -er και ο παρατατικός της β΄ συζυγίας:
Silius Italicus, poēta epicus, vir clarus erat. XVII (septendecim) libri eius de bello Punico secundo pulchri sunt. Ultimis annis vitae suae in Campaniā se tenēbat. Multos in illis locis agros possidēbat. Silius animum tenerum habēbat. Gloriae Vergili studēbat ingeniumque eius fovēbat. Eum ut puer magistrum honorābat. Monumentum eius, quod Neapoli iacēbat, pro templo habēbat.
Μάθημα V, Lectio quinta
Η μετάφραση
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Silius Italicus, poēta epicus, vir clarus erat. | Ο Σίλιος Ιταλικός, επικός ποιητής, ήταν άνδρας ένδοξος. |
| XVII (septendecim) libri eius de bello Punico secundo pulchri sunt. | Τα δεκαεφτά βιβλία του για τον Δεύτερο Καρχηδονιακό πόλεμο είναι ωραία. |
| Ultimis annis vitae suae in Campaniā se tenēbat. | Τα τελευταία χρόνια της ζωής του έμενε μόνιμα στην Καμπανία. |
| Multos in illis locis agros possidēbat. | Είχε στην κατοχή του πολλά χωράφια σε εκείνους τους τόπους. |
| Silius animum tenerum habēbat. | Ο Σίλιος είχε ευαίσθητη ψυχή. |
| Gloriae Vergili studēbat | Φρόντιζε για τη δόξα του Βιργιλίου |
| ingeniumque eius fovēbat. | και περιέβαλλε με αγάπη το έργο του. |
| Eum ut puer magistrum honorābat. | Τον τιμούσε όπως ένα παιδί τον δάσκαλό του. |
| Monumentum eius, quod Neapoli iacēbat, pro templo habēbat. | Τον τάφο του, που βρισκόταν στη Νεάπολη, τον θεωρούσε ναό. |
Το ingenium είναι κυριολεκτικά το πνεύμα, η ευφυΐα· εδώ σημαίνει το πνευματικό έργο του Βιργιλίου. Το monumentum είναι το μνημείο, και συχνά, όπως εδώ, ο τάφος. Το se tenēbat (κρατούσε τον εαυτό του) σημαίνει «έμενε μόνιμα».
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Τύποι | Σημασία |
|---|---|---|
| epicus | -a, -um | επικός |
| vir | viri | άνδρας |
| clarus | -a, -um | ένδοξος, φημισμένος |
| septendecim (XVII) | άκλιτο | δεκαεπτά |
| lĭber | libri | βιβλίο |
| Punicus | -a, -um | Καρχηδονιακός |
| secundus | -a, -um | δεύτερος |
| pulcher | -chra, -chrum | ωραίος, όμορφος |
| ultimus | -a, -um | τελευταίος |
| vita | -ae | ζωή |
| Campania | -ae | η Καμπανία, περιοχή της νότιας Ιταλίας |
| teneo | 2 | κρατώ· se teneo: μένω μόνιμα |
| multus | -a, -um | πολύς |
| locus | -i (πληθ. loci και loca) | τόπος |
| ager | agri | χωράφι, αγρός |
| possideo | 2 | κατέχω |
| animus | -i | ψυχή |
| tener | -era, -erum | τρυφερός, ευαίσθητος |
| gloria | -ae | δόξα |
| studeo | 2 (+ δοτ.) | φροντίζω για, επιδιώκω |
| foveo | 2 | περιβάλλω με αγάπη |
| -que | εγκλιτικό | και (κολλάει στο τέλος της λέξης) |
| ut | επίρρ. | όπως, σαν |
| puer | pueri | παιδί |
| magister | -tri | δάσκαλος |
| honōro | 1 | τιμώ |
| monumentum | -i (ουδ.) | μνημείο, τάφος |
| quod | αναφ. αντων. (ουδ.) | το οποίο, που |
| Neapolis | -is (θηλ., γ΄ κλ.) | η Νεάπολη· Neapoli: στη Νεάπολη |
| iaceo | 2 | κείμαι, βρίσκομαι |
| pro | πρόθ. + αφαιρ. | ως, σαν |
| templum | -i (ουδ.) | ναός |
| habeo | 2 | έχω· habeo pro: θεωρώ ως |
Λέξεις που ζουν ακόμα. Liber: «λιμπρέτο». Secundus: «σεκόντο»· είναι από το sequor (ακολουθώ), άρα κυριολεκτικά «ο επόμενος». Magister: «μάστορας», «μαέστρος». Templum: «τέμπλο». Από το puer έρχεται, μέσω του pullus, η κατάληξη «-πουλος». Το ager είναι ο ελληνικός αγρός, το septendecim είναι septem + decem, επτά και δέκα.
Γραμματική
Τα αρσενικά της β΄ κλίσης σε -er
Κλίνονται όπως το populus, με μία διαφορά: δεν έχουν κατάληξη στην ονομαστική και την κλητική ενικού. Αρχικά ήταν ονόματα σε *-ros (*pueros, *agros, πρβ. ἀγρός) που έχασαν το -os. Χωρίζονται σε δύο ομάδες:
- το e μένει σε όλες τις πτώσεις: puer, pueri· όμοια το tener, -era, -erum
- το e χάνεται έξω από την ονομαστική και την κλητική: ager, agri· όμοια magister, magistri, lĭber, libri, pulcher, pulchra, pulchrum, και οι κτητικές noster (δικός μας) και vester (δικός σας)
Το vir, viri κλίνεται με τον ίδιο τρόπο και είναι το μόνο σε -ir.
Ο παρατατικός της β΄ συζυγίας
Ίδιος μηχανισμός με την α΄: ενεστωτικό θέμα (habē-) + -ba- + καταλήξεις.
| Πρόσωπο | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| α΄ | habēbam | habebāmus |
| β΄ | habēbas | habebātis |
| γ΄ | habēbat | habēbant |
Στο κείμενο: tenēbat, possidēbat, habēbat, studēbat, fovēbat, iacēbat.
Το locus
Το locus είναι ετερογενές: στον ενικό είναι αρσενικό, στον πληθυντικό έχει δύο τύπους με διαφορετική σημασία:
- loci (αρσενικό): χωρία, αποσπάσματα βιβλίου
- loca (ουδέτερο): τόποι, περιοχές
Στο κείμενο το in illis locis είναι αφαιρετική πληθυντικού, ίδια για τα δύο γένη· το νόημα (σε εκείνους τους τόπους) δείχνει τα loca.
Ο τονισμός
- Οι δισύλλαβες τονίζονται στην παραλήγουσα: púer, víta.
- Οι πολυσύλλαβες τονίζονται στην παραλήγουσα αν είναι μακρά (tenébat, possidébat), αλλιώς στην προπαραλήγουσα (ánimus, mágister).
- Vergĭli: η παραλήγουσα είναι βραχεία, αλλά τονίζεται (Vergíli), γιατί ο τύπος βγαίνει από συναίρεση του Vergĭlii, όπου ο τόνος ήταν εκεί.
- Ο λατινικός τόνος δεν ακολουθεί τον ελληνικό: Campánia, Itália (όχι «Καμπανία», «Ιταλία»). Οι λέξεις ελληνικής προέλευσης κρατούν την αρχική ποσότητα της παραλήγουσας και τονίζονται με τον λατινικό κανόνα: Neápolis, Aenéas (Αἰνείας, μακρό ē), Eurípides (Εὐριπίδης, βραχύ ĭ).
Η αυτοπάθεια
Ευθεία αυτοπάθεια: η suus ή η se αναφέρεται στο υποκείμενο της ίδιας πρότασης, όπως στο κείμενο. Πλάγια αυτοπάθεια: βρίσκεται σε δευτερεύουσα πρόταση και αναφέρεται στο υποκείμενο της κύριας. Θα τη συναντήσεις αργότερα.
Για το α΄ και β΄ πρόσωπο η λατινική δεν έχει αυτοπαθή αντωνυμία· βάζει την προσωπική: amo te (σε αγαπώ), amas te (αγαπάς τον εαυτό σου). Κτητικές: vitae meae me tenebam, vitae tuae te tenebas.
Συντακτικό
| Φράση | Ανάλυση |
|---|---|
| poēta | παράθεση στο Silius Italicus· το epicus επιθετικός προσδιορισμός |
| vir | κατηγορούμενο στο Silius μέσω του erat |
| libri, pulchri | υποκείμενο και κατηγορούμενο του sunt |
| eius (libri eius) | γενική κτητική: τα βιβλία του Σιλίου, που δεν είναι υποκείμενο εδώ |
| de bello | εμπρόθετος της αναφοράς |
| Ultimis annis | αφαιρετική του χρόνου (πότε;) |
| vitae | γενική κτητική στο annis· suae κτητική αντωνυμία, αυτοπαθής |
| in Campaniā, in illis locis | εμπρόθετοι της στάσης σε τόπο |
| se | αντικείμενο του tenebat (ευθεία αυτοπάθεια) |
| agros, animum, ingenium, eum, monumentum | αντικείμενα |
| Gloriae | αντικείμενο του studebat, σε δοτική |
| Vergili | γενική κτητική στο gloriae |
| eius (ingenium eius, monumentum eius) | γενική κτητική: του Βιργιλίου |
| ut puer magistrum | παραβολή: εννοείται honorat (όπως ένα παιδί τιμά τον δάσκαλό του) |
| quod | υποκείμενο του iacebat |
| Neapoli | αφαιρετική του τόπου (στάση), χωρίς πρόθεση |
| pro templo | εμπρόθετος που λειτουργεί ως κατηγορούμενο του monumentum (habeo pro: θεωρώ ως) |
Η απλή αφαιρετική λέξεων που δηλώνουν χρόνο απαντά στο πότε: ultimis annis (πρβ. ταύτῃ τῇ ἡμέρᾳ). Η παράθεση λειτουργεί όπως στα ελληνικά: Silius Italicus, poēta epicus.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
«Ingenium eius fovēbat.» Αντικατάστησε το eius με τύπο της suus, -a, -um. Ποια είναι η διαφορά στη σημασία;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το ingenium είναι ουδέτερο, αιτιατική ενικού· η κτητική συμφωνεί μαζί του: Ingenium suum fovēbat.
Με το eius ο Σίλιος φρόντιζε το έργο του Βιργιλίου. Με το suum η κτητική αναφέρεται στο υποκείμενο: ο Σίλιος φρόντιζε το δικό του έργο. Η πρόταση αλλάζει νόημα.
Παράδειγμα 2
Ξαναγράψε την πρόταση «Ultimis annis vitae suae in Campaniā se tenēbat» στο α΄ ενικό και στο β΄ πληθυντικό, με τις αλλαγές που χρειάζονται στο suae και στο se.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α΄ ενικό. Ο παρατατικός γίνεται tenēbam· στη θέση του suae μπαίνει η κτητική του α΄ προσώπου και στη θέση του se η προσωπική αντωνυμία:
Ultimis annis vitae meae in Campaniā me tenēbam.
β΄ πληθυντικό. Ρήμα tenebātis· κτητική vester, -tra, -trum· αντωνυμία vos:
Ultimis annis vitae vestrae in Campaniā vos tenebātis.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Κλίνε τον ενικό του magister.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο V, για τον Σίλιο Ιταλικό και τη λατρεία του για τον Βιργίλιο.
- Να κλίνεις τα αρσενικά δευτερόκλιτα σε -er και το vir, και το ετερογενές locus, και να σχηματίζεις τον παρατατικό της β΄ συζυγίας.
- Να τονίζεις σωστά λατινικές λέξεις, και τις εξαιρέσεις Vergĭli και ελληνικών ονομάτων.
- Να ξεχωρίζεις την αυτοπάθεια (suus, se) από την απλή κτήση (eius), και να αναγνωρίζεις την αφαιρετική του χρόνου και την παράθεση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.