Μετάβαση στο περιεχόμενο

IV. Τα ήθη των αρχαίων Ρωμαίων

Τα ουδέτερα της β΄ κλίσης, ο παρατατικός, το is ea id και η αλληλοπάθεια.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο IV, για τα ήθη των αρχαίων Ρωμαίων κατά τον Σαλλούστιο.
  2. Να κλίνεις τα ουδέτερα της β΄ κλίσης και να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού παρατατικού της α΄ συζυγίας και του sum.
  3. Να κλίνεις την is, ea, id και να εκφράζεις την αλληλοπάθεια με inter nos, inter vos, inter se.
  4. Να αναγνωρίζεις την αφαιρετική της αναφοράς, το in με αφαιρετική και την παράλειψη του ρήματος.

Το πλαίσιο

Το κείμενο είναι διασκευή από τον ιστορικό Σαλλούστιο Κρίσπο (86–35 π.Χ.), από την εισαγωγή του έργου του για τη συνωμοσία του Κατιλίνα (De Catilinae coniuratione). Ο Σαλλούστιος δίνει μια εξιδανικευμένη εικόνα της παλιάς Ρώμης ως το 146 π.Χ., τη χρονιά που οι Ρωμαίοι κατέστρεψαν την Καρχηδόνα. Όσο υπήρχε ο μεγάλος εχθρός, λέει, οι Ρωμαίοι ήταν ενωμένοι και ενάρετοι· μετά άρχισε η πλεονεξία και η φιλοδοξία, και τα ήθη κατρακύλησαν.

Αυτή η ιδέα ενός «χαμένου παραδείσου» των πρώτων αιώνων διατρέχει όλη τη ρωμαϊκή ιστορική σκέψη. Θα τη βρεις και στον Λίβιο, με τις έννοιες mos maiorum, pietas, virtus που είδες στην εισαγωγή. Στο κείμενο αναφέρονται και οι Συγκλητικοί (delecti), οι γέροντες της Συγκλήτου.

Το κείμενο

Με έντονα γράμματα οι τύποι του παρατατικού:

Apud antīquos Rōmānos concordia maxima sed avaritia minima erat. Rōmāni in suppliciis deōrum magnifici sed domi parci erant. Iustitiā inter se certābant et patriam curābant. In bello pericula audaciā propulsābant et beneficiis amicitias parābant. Delecti consultābant patriae; eis corpus ex annis infirmum sed ingenium propter sapientiam validum erat.

Μάθημα IV, Lectio quarta

Η μετάφραση

ΛατινικάΜετάφραση
Apud antīquos Rōmānos concordia maxima sed avaritia minima erat.Στους αρχαίους Ρωμαίους η ομόνοια ήταν πάρα πολύ μεγάλη, ενώ η πλεονεξία ελάχιστη.
Rōmāni in suppliciis deōrum magnifici sed domi parci erant.Οι Ρωμαίοι ήταν γενναιόδωροι στη λατρεία των θεών, αλλά λιτοί στην ιδιωτική τους ζωή.
Iustitiā inter se certābantΣυναγωνίζονταν μεταξύ τους στη δικαιοσύνη
et patriam curābant.και φρόντιζαν την πατρίδα.
In bello pericula audaciā propulsābantΣτον πόλεμο απέκρουαν τους κινδύνους με την τόλμη τους
et beneficiis amicitias parābant.και με ευεργεσίες αποκτούσαν φιλίες.
Delecti consultābant patriae;Οι εκλεγμένοι φρόντιζαν για την πατρίδα·
eis corpus ex annis infirmum sed ingenium propter sapientiam validum erat.αυτοί είχαν σώμα αδύναμο από τα χρόνια, αλλά πνεύμα δυνατό χάρη στη φρόνησή τους.

Οι amicitiae εδώ δεν είναι μόνο οι προσωπικές φιλίες: είναι και οι συμμαχίες της Ρώμης με άλλους λαούς. Οι delecti είναι οι εκλεγμένοι Συγκλητικοί. Το eis … erat κατά λέξη είναι «σε αυτούς ήταν σώμα…», δηλαδή «αυτοί είχαν σώμα…».

Λεξιλόγιο

ΛέξηΤύποιΣημασία
apudπρόθ. + αιτ.σε, κοντά σε, ανάμεσα σε
antīquus-a, -umαρχαίος, παλιός
Rōmānus-iο Ρωμαίος
concordia-aeομόνοια
maximus-a, -umπάρα πολύ μεγάλος (υπερθ. του magnus)
minimus-a, -umελάχιστος (υπερθ. του parvus)
avaritia-aeπλεονεξία
supplicia-ōrum (πληθ.)λατρεία, προσευχές
magnificus-a, -umμεγαλόπρεπος, γενναιόδωρος
domiεπίρρ.στο σπίτι, στην ιδιωτική ζωή
parcus-a, -umλιτός, φειδωλός
iustitia-aeδικαιοσύνη
interπρόθ. + αιτ.ανάμεσα· inter se: μεταξύ τους
certo1αγωνίζομαι, συναγωνίζομαι
curo1φροντίζω
bellum-i (ουδ.)πόλεμος
periculum-i (ουδ.)κίνδυνος
audacia-aeτόλμη
propulso1απωθώ, αποκρούω
beneficium-ii (ουδ.)ευεργεσία
amicitia-aeφιλία, συμμαχία
paro1ετοιμάζω, αποκτώ
delectus-a, -umεκλεγμένος
consulto1 (+ δοτ.)φροντίζω για
is, ea, idδεικτ. αντων.αυτός, αυτή, αυτό
corpus-oris (ουδ., γ΄ κλ.)σώμα
exπρόθ. + αφαιρ.από
annus-iχρόνος, έτος
infirmus-a, -umαδύναμος
ingenium-ii (ουδ.)πνεύμα, ευφυΐα
propterπρόθ. + αιτ.εξαιτίας, χάρη σε
sapientia-aeσοφία, φρόνηση
validus-a, -umδυνατός

Το supplicium στον ενικό σημαίνει συνήθως «τιμωρία»· ο πληθυντικός supplicia εδώ είναι η λατρεία των θεών.

Λέξεις που ζουν ακόμα. Antiquus: «αντίκα». Minimus: «μίνιμουμ», «μινιατούρα». Bellum: «ρέμπελος» (μέσω της βενετικής, από το rebellis). Το periculum είναι συγγενικό με την πείρα και τον πειρατή. Το domi είναι από το domus (σπίτι), συγγενικό με το δόμος και το δωμάτιο. Το valde (πολύ) της προηγούμενης ενότητας βγαίνει από το validus.

Γραμματική

Τα ουδέτερα της β΄ κλίσης

Ουδέτερα β΄ κλίσης: donum (δώρο)

Βάλε δίπλα το δῶρον, δώρου, δώρῳ. Ποιες πτώσεις είναι πάντα ίδιες στα ουδέτερα;

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

ΕνικόςΠληθυντικός
Ονομαστική
Γενική
Δοτική
Αιτιατική
Κλητική
Αφαιρετική

0 / 12 καταλήξεις

Όπως στα ελληνικά, η ονομαστική, η αιτιατική και η κλητική των ουδετέρων είναι ίδιες, και ο πληθυντικός τους λήγει σε -a (δῶρα, dona). Οι άλλες πτώσεις είναι όπως του populus. Τα σε -ium (beneficium, ingenium, supplicium) συναιρούν συνήθως τη γενική ενικού -ii σε -i: ingeni.

Όμοια κλίνεται το ουδέτερο των δευτερόκλιτων επιθέτων (infirmum, validum) και των κτητικών (meum, tuum, suum).

Ο παρατατικός της α΄ συζυγίας και του sum

Ο παρατατικός σχηματίζεται: ενεστωτικό θέμα + πρόσφυμα -bā- + βασικές καταλήξεις. Στο α΄ ενικό η κατάληξη είναι -m (όχι -o).

Οριστική ενεργητικού παρατατικού: amo και sum

Το -ba- είναι το σημάδι του παρατατικού. Πρόσεξε πού πέφτει το μακρό.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

amosum
α΄ ενικό
β΄ ενικό
γ΄ ενικό
α΄ πληθυντικό
β΄ πληθυντικό
γ΄ πληθυντικό

0 / 12 καταλήξεις

Ο παρατατικός του sum είναι eram, από ένα αρχικό *es-am: το s ανάμεσα σε δύο φωνήεντα έγινε r. Το φαινόμενο λέγεται ρωτακισμός και θα το ξαναβρείς πολλές φορές (genus, generis).

Ο τονισμός. amā-bam: τόνος στο -ma- (amábam), γιατί η παραλήγουσα είναι μακρά· amabā-mus: τόνος στο -ba- (amabámus). Το ίδιο certábant, curábant, parábant.

Η αντωνυμία is, ea, id

Είναι δεικτική και χρησιμοποιείται συνήθως ως επαναληπτική: παίρνει τη θέση ενός ουσιαστικού που έχει ήδη ειπωθεί, όπως το ελληνικό αὐτός. Στο κείμενο το eis επαναλαμβάνει το delecti.

is, ea, id

Η γενική ενικού eius και η δοτική ei είναι ίδιες σε όλα τα γένη.

Αρσ. εν.Θηλ. εν.Ουδ. εν.Αρσ. πληθ.Θηλ. πληθ.Ουδ. πληθ.
Ονομαστικήiseaidii (ei, i)eaeea
Γενικήeiuseiuseiuseōrumeārumeōrum
Δοτικήeieieieis (iis, is)eis (iis, is)eis (iis, is)
Αιτιατικήeumeamideoseasea
Αφαιρετικήeoeāeoeis (iis, is)eis (iis, is)eis (iis, is)

Η αλληλοπάθεια

Η λατινική δεν έχει αλληλοπαθή αντωνυμία (ἀλλήλων). Την αλληλοπάθεια την εκφράζει με inter nos, inter vos, inter se και το ρήμα στον πληθυντικό:

ΕλληνικάΛατινικά
αγαπιόμαστεinter nos amāmus
αγαπιέστεinter vos amātis
αγαπιούνταιinter se amant

Στο κείμενο: inter se certābant, συναγωνίζονταν μεταξύ τους.

Συντακτικό

ΦράσηΑνάλυση
apud antīquos Rōmānosεμπρόθετος της στάσης σε τόπο (ανάμεσα στους…)
concordia, avaritiaυποκείμενα του erat
maxima, minimaκατηγορούμενα· μετά το maxima εννοείται το erat
in suppliciisεμπρόθετος της αναφοράς (σε τι ήταν γενναιόδωροι)
deōrumγενική αντικειμενική στο suppliciis (λατρεύουν τους θεούς)
magnifici, parciκατηγορούμενα στο Romani· μετά το magnifici εννοείται το erant
domiεπίρρημα του τόπου (στο σπίτι, στην ιδιωτική ζωή)
Iustitiāαφαιρετική της αναφοράς στο certabant (σε τι συναγωνίζονταν)
inter seεμπρόθετος της αλληλοπάθειας
in belloεμπρόθετος του χρόνου (στον καιρό του πολέμου)
pericula, amicitias, patriamαντικείμενα
audaciāαφαιρετική του τρόπου (ή του μέσου) στο propulsabant
beneficiisαφαιρετική του μέσου στο parabant
Delectiυποκείμενο (επίθετο ως ουσιαστικό)
patriaeαντικείμενο του consultabant, σε δοτική
eisδοτική κτητική (αυτοί είχαν)
corpus, ingeniumυποκείμενα του erat· infirmum, validum κατηγορούμενα
ex annisεμπρόθετος της αιτίας (από τα χρόνια)
propter sapientiamεμπρόθετος της αιτίας

Η in + αφαιρετική δηλώνει στάση σε τόπο (in terrā), αλλά και χρόνο (in bello) και κατάσταση ή αναφορά (in suppliciis). Τη βρίσκεις από το νόημα.

Η παράλειψη του ρήματος. Όταν το ρήμα εννοείται από τα συμφραζόμενα, η λατινική το παραλείπει. Εδώ το erat εννοείται μετά το maxima και μετά το infirmum, και το erant μετά το magnifici.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Συμπλήρωσε με τον σωστό τύπο της λέξης στην παρένθεση: α. Rōmāni ___ (beneficium, πληθ.) amicitias parābant. β. Apud ___ (is, θηλ. πληθ.) concordia erat. γ. Delecti ___ (bellum, εν.) consultābant. δ. In magno ___ (periculum, εν.) erāmus.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Μετάφερε τα ρήματα στον παρατατικό: α. Graeci Troiam oppugnant. β. Patria Aenēae Troia est. γ. Vos amīcos curātis. Ύστερα πες στα λατινικά «βοηθιούνταν μεταξύ τους» (iuvo, 1 = βοηθώ).

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι τύπος είναι το pericula στο «pericula audaciā propulsābant»;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Γράψε τη γενική και τη δοτική πληθυντικού του bellum magnum.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο IV, για τα ήθη των αρχαίων Ρωμαίων κατά τον Σαλλούστιο.
  • Να κλίνεις τα ουδέτερα της β΄ κλίσης και να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού παρατατικού της α΄ συζυγίας και του sum.
  • Να κλίνεις την is, ea, id και να εκφράζεις την αλληλοπάθεια με inter nos, inter vos, inter se.
  • Να αναγνωρίζεις την αφαιρετική της αναφοράς, το in με αφαιρετική και την παράλειψη του ρήματος.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;