IV. Τα ήθη των αρχαίων Ρωμαίων
Τα ουδέτερα της β΄ κλίσης, ο παρατατικός, το is ea id και η αλληλοπάθεια.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο IV, για τα ήθη των αρχαίων Ρωμαίων κατά τον Σαλλούστιο.
- Να κλίνεις τα ουδέτερα της β΄ κλίσης και να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού παρατατικού της α΄ συζυγίας και του sum.
- Να κλίνεις την is, ea, id και να εκφράζεις την αλληλοπάθεια με inter nos, inter vos, inter se.
- Να αναγνωρίζεις την αφαιρετική της αναφοράς, το in με αφαιρετική και την παράλειψη του ρήματος.
Το πλαίσιο
Το κείμενο είναι διασκευή από τον ιστορικό Σαλλούστιο Κρίσπο (86–35 π.Χ.), από την εισαγωγή του έργου του για τη συνωμοσία του Κατιλίνα (De Catilinae coniuratione). Ο Σαλλούστιος δίνει μια εξιδανικευμένη εικόνα της παλιάς Ρώμης ως το 146 π.Χ., τη χρονιά που οι Ρωμαίοι κατέστρεψαν την Καρχηδόνα. Όσο υπήρχε ο μεγάλος εχθρός, λέει, οι Ρωμαίοι ήταν ενωμένοι και ενάρετοι· μετά άρχισε η πλεονεξία και η φιλοδοξία, και τα ήθη κατρακύλησαν.
Αυτή η ιδέα ενός «χαμένου παραδείσου» των πρώτων αιώνων διατρέχει όλη τη ρωμαϊκή ιστορική σκέψη. Θα τη βρεις και στον Λίβιο, με τις έννοιες mos maiorum, pietas, virtus που είδες στην εισαγωγή. Στο κείμενο αναφέρονται και οι Συγκλητικοί (delecti), οι γέροντες της Συγκλήτου.
Το κείμενο
Με έντονα γράμματα οι τύποι του παρατατικού:
Apud antīquos Rōmānos concordia maxima sed avaritia minima erat. Rōmāni in suppliciis deōrum magnifici sed domi parci erant. Iustitiā inter se certābant et patriam curābant. In bello pericula audaciā propulsābant et beneficiis amicitias parābant. Delecti consultābant patriae; eis corpus ex annis infirmum sed ingenium propter sapientiam validum erat.
Μάθημα IV, Lectio quarta
Η μετάφραση
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Apud antīquos Rōmānos concordia maxima sed avaritia minima erat. | Στους αρχαίους Ρωμαίους η ομόνοια ήταν πάρα πολύ μεγάλη, ενώ η πλεονεξία ελάχιστη. |
| Rōmāni in suppliciis deōrum magnifici sed domi parci erant. | Οι Ρωμαίοι ήταν γενναιόδωροι στη λατρεία των θεών, αλλά λιτοί στην ιδιωτική τους ζωή. |
| Iustitiā inter se certābant | Συναγωνίζονταν μεταξύ τους στη δικαιοσύνη |
| et patriam curābant. | και φρόντιζαν την πατρίδα. |
| In bello pericula audaciā propulsābant | Στον πόλεμο απέκρουαν τους κινδύνους με την τόλμη τους |
| et beneficiis amicitias parābant. | και με ευεργεσίες αποκτούσαν φιλίες. |
| Delecti consultābant patriae; | Οι εκλεγμένοι φρόντιζαν για την πατρίδα· |
| eis corpus ex annis infirmum sed ingenium propter sapientiam validum erat. | αυτοί είχαν σώμα αδύναμο από τα χρόνια, αλλά πνεύμα δυνατό χάρη στη φρόνησή τους. |
Οι amicitiae εδώ δεν είναι μόνο οι προσωπικές φιλίες: είναι και οι συμμαχίες της Ρώμης με άλλους λαούς. Οι delecti είναι οι εκλεγμένοι Συγκλητικοί. Το eis … erat κατά λέξη είναι «σε αυτούς ήταν σώμα…», δηλαδή «αυτοί είχαν σώμα…».
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Τύποι | Σημασία |
|---|---|---|
| apud | πρόθ. + αιτ. | σε, κοντά σε, ανάμεσα σε |
| antīquus | -a, -um | αρχαίος, παλιός |
| Rōmānus | -i | ο Ρωμαίος |
| concordia | -ae | ομόνοια |
| maximus | -a, -um | πάρα πολύ μεγάλος (υπερθ. του magnus) |
| minimus | -a, -um | ελάχιστος (υπερθ. του parvus) |
| avaritia | -ae | πλεονεξία |
| supplicia | -ōrum (πληθ.) | λατρεία, προσευχές |
| magnificus | -a, -um | μεγαλόπρεπος, γενναιόδωρος |
| domi | επίρρ. | στο σπίτι, στην ιδιωτική ζωή |
| parcus | -a, -um | λιτός, φειδωλός |
| iustitia | -ae | δικαιοσύνη |
| inter | πρόθ. + αιτ. | ανάμεσα· inter se: μεταξύ τους |
| certo | 1 | αγωνίζομαι, συναγωνίζομαι |
| curo | 1 | φροντίζω |
| bellum | -i (ουδ.) | πόλεμος |
| periculum | -i (ουδ.) | κίνδυνος |
| audacia | -ae | τόλμη |
| propulso | 1 | απωθώ, αποκρούω |
| beneficium | -ii (ουδ.) | ευεργεσία |
| amicitia | -ae | φιλία, συμμαχία |
| paro | 1 | ετοιμάζω, αποκτώ |
| delectus | -a, -um | εκλεγμένος |
| consulto | 1 (+ δοτ.) | φροντίζω για |
| is, ea, id | δεικτ. αντων. | αυτός, αυτή, αυτό |
| corpus | -oris (ουδ., γ΄ κλ.) | σώμα |
| ex | πρόθ. + αφαιρ. | από |
| annus | -i | χρόνος, έτος |
| infirmus | -a, -um | αδύναμος |
| ingenium | -ii (ουδ.) | πνεύμα, ευφυΐα |
| propter | πρόθ. + αιτ. | εξαιτίας, χάρη σε |
| sapientia | -ae | σοφία, φρόνηση |
| validus | -a, -um | δυνατός |
Το supplicium στον ενικό σημαίνει συνήθως «τιμωρία»· ο πληθυντικός supplicia εδώ είναι η λατρεία των θεών.
Λέξεις που ζουν ακόμα. Antiquus: «αντίκα». Minimus: «μίνιμουμ», «μινιατούρα». Bellum: «ρέμπελος» (μέσω της βενετικής, από το rebellis). Το periculum είναι συγγενικό με την πείρα και τον πειρατή. Το domi είναι από το domus (σπίτι), συγγενικό με το δόμος και το δωμάτιο. Το valde (πολύ) της προηγούμενης ενότητας βγαίνει από το validus.
Γραμματική
Τα ουδέτερα της β΄ κλίσης
Όπως στα ελληνικά, η ονομαστική, η αιτιατική και η κλητική των ουδετέρων είναι ίδιες, και ο πληθυντικός τους λήγει σε -a (δῶρα, dona). Οι άλλες πτώσεις είναι όπως του populus. Τα σε -ium (beneficium, ingenium, supplicium) συναιρούν συνήθως τη γενική ενικού -ii σε -i: ingeni.
Όμοια κλίνεται το ουδέτερο των δευτερόκλιτων επιθέτων (infirmum, validum) και των κτητικών (meum, tuum, suum).
Ο παρατατικός της α΄ συζυγίας και του sum
Ο παρατατικός σχηματίζεται: ενεστωτικό θέμα + πρόσφυμα -bā- + βασικές καταλήξεις. Στο α΄ ενικό η κατάληξη είναι -m (όχι -o).
Ο παρατατικός του sum είναι eram, από ένα αρχικό *es-am: το s ανάμεσα σε δύο φωνήεντα έγινε r. Το φαινόμενο λέγεται ρωτακισμός και θα το ξαναβρείς πολλές φορές (genus, generis).
Ο τονισμός. amā-bam: τόνος στο -ma- (amábam), γιατί η παραλήγουσα είναι μακρά· amabā-mus: τόνος στο -ba- (amabámus). Το ίδιο certábant, curábant, parábant.
Η αντωνυμία is, ea, id
Είναι δεικτική και χρησιμοποιείται συνήθως ως επαναληπτική: παίρνει τη θέση ενός ουσιαστικού που έχει ήδη ειπωθεί, όπως το ελληνικό αὐτός. Στο κείμενο το eis επαναλαμβάνει το delecti.
Η αλληλοπάθεια
Η λατινική δεν έχει αλληλοπαθή αντωνυμία (ἀλλήλων). Την αλληλοπάθεια την εκφράζει με inter nos, inter vos, inter se και το ρήμα στον πληθυντικό:
| Ελληνικά | Λατινικά |
|---|---|
| αγαπιόμαστε | inter nos amāmus |
| αγαπιέστε | inter vos amātis |
| αγαπιούνται | inter se amant |
Στο κείμενο: inter se certābant, συναγωνίζονταν μεταξύ τους.
Συντακτικό
| Φράση | Ανάλυση |
|---|---|
| apud antīquos Rōmānos | εμπρόθετος της στάσης σε τόπο (ανάμεσα στους…) |
| concordia, avaritia | υποκείμενα του erat |
| maxima, minima | κατηγορούμενα· μετά το maxima εννοείται το erat |
| in suppliciis | εμπρόθετος της αναφοράς (σε τι ήταν γενναιόδωροι) |
| deōrum | γενική αντικειμενική στο suppliciis (λατρεύουν τους θεούς) |
| magnifici, parci | κατηγορούμενα στο Romani· μετά το magnifici εννοείται το erant |
| domi | επίρρημα του τόπου (στο σπίτι, στην ιδιωτική ζωή) |
| Iustitiā | αφαιρετική της αναφοράς στο certabant (σε τι συναγωνίζονταν) |
| inter se | εμπρόθετος της αλληλοπάθειας |
| in bello | εμπρόθετος του χρόνου (στον καιρό του πολέμου) |
| pericula, amicitias, patriam | αντικείμενα |
| audaciā | αφαιρετική του τρόπου (ή του μέσου) στο propulsabant |
| beneficiis | αφαιρετική του μέσου στο parabant |
| Delecti | υποκείμενο (επίθετο ως ουσιαστικό) |
| patriae | αντικείμενο του consultabant, σε δοτική |
| eis | δοτική κτητική (αυτοί είχαν) |
| corpus, ingenium | υποκείμενα του erat· infirmum, validum κατηγορούμενα |
| ex annis | εμπρόθετος της αιτίας (από τα χρόνια) |
| propter sapientiam | εμπρόθετος της αιτίας |
Η in + αφαιρετική δηλώνει στάση σε τόπο (in terrā), αλλά και χρόνο (in bello) και κατάσταση ή αναφορά (in suppliciis). Τη βρίσκεις από το νόημα.
Η παράλειψη του ρήματος. Όταν το ρήμα εννοείται από τα συμφραζόμενα, η λατινική το παραλείπει. Εδώ το erat εννοείται μετά το maxima και μετά το infirmum, και το erant μετά το magnifici.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Συμπλήρωσε με τον σωστό τύπο της λέξης στην παρένθεση: α. Rōmāni ___ (beneficium, πληθ.) amicitias parābant. β. Apud ___ (is, θηλ. πληθ.) concordia erat. γ. Delecti ___ (bellum, εν.) consultābant. δ. In magno ___ (periculum, εν.) erāmus.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α. Με τι αποκτούσαν φιλίες; Αφαιρετική του μέσου, πληθυντικός: beneficiis.
β. Το apud θέλει αιτιατική· θηλυκό πληθυντικού: eas.
γ. Το consulto θέλει δοτική: bello (φρόντιζαν για τον πόλεμο).
δ. in + αφαιρετική, στάση ή κατάσταση: periculo. Το magno συμφωνεί μαζί του.
Παράδειγμα 2
Μετάφερε τα ρήματα στον παρατατικό: α. Graeci Troiam oppugnant. β. Patria Aenēae Troia est. γ. Vos amīcos curātis. Ύστερα πες στα λατινικά «βοηθιούνταν μεταξύ τους» (iuvo, 1 = βοηθώ).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α. oppugna-ba-nt → oppugnābant.
β. est → erat.
γ. cura-ba-tis → curabātis (τόνος στο -ba-).
Αλληλοπάθεια με inter se, γ΄ πληθυντικό παρατατικού: inter se iuvābant.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε τη γενική και τη δοτική πληθυντικού του bellum magnum.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο IV, για τα ήθη των αρχαίων Ρωμαίων κατά τον Σαλλούστιο.
- Να κλίνεις τα ουδέτερα της β΄ κλίσης και να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού παρατατικού της α΄ συζυγίας και του sum.
- Να κλίνεις την is, ea, id και να εκφράζεις την αλληλοπάθεια με inter nos, inter vos, inter se.
- Να αναγνωρίζεις την αφαιρετική της αναφοράς, το in με αφαιρετική και την παράλειψη του ρήματος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.