III. Η περιπέτεια της Ανδρομέδας
Ο ενεστώτας της β΄ συζυγίας και οι χρήσεις των πτώσεων.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο III, για την περιπέτεια της Ανδρομέδας.
- Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού ενεστώτα της β΄ συζυγίας και να την ξεχωρίζεις από της α΄.
- Να αναγνωρίζεις τη δοτική ως συμπλήρωμα ρημάτων φιλικής και εχθρικής διάθεσης (placeo, noceo) και ως έμμεσο αντικείμενο του respondeo.
- Να ξεχωρίζεις την αφαιρετική της αιτίας από την αφαιρετική του οργάνου.
Το πλαίσιο
Οι Ρωμαίοι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν έφτιαξαν δικούς τους μύθους· πήραν αυτούσια την ελληνική μυθολογία. Την έσωσαν, συγκεντρώνοντάς τη, και την ξαναδούλεψαν ως ποιητικό υλικό με δική τους ματιά. Ο μύθος της Ανδρομέδας ήταν θέμα μιας χαμένης τραγωδίας του Ευριπίδη, και ξαναγράφεται στο 4ο βιβλίο των Μεταμορφώσεων του Οβιδίου με ανάλαφρο, σχεδόν παιχνιδιάρικο τόνο. Από τον Οβίδιο τον γνώρισαν οι ζωγράφοι της Αναγέννησης και των νεότερων χρόνων (Τιτσιάνο, Ρούμπενς).
Η Κασσιόπη, βασίλισσα της Αιθιοπίας, καυχιέται ότι είναι πιο όμορφη από τις Νηρηίδες, τις θαλάσσιες νύμφες. Ο Ποσειδώνας τιμωρεί τη χώρα στέλνοντας ένα θαλάσσιο κήτος, και το μαντείο ζητά για θυσία την κόρη του βασιλιά. Το κείμενο του βιβλίου είναι σύντομη σύνοψη του μύθου.
Το κείμενο
Με έντονα γράμματα τα ρήματα της β΄ συζυγίας:
Cēpheus et Cassiope Andromedam filiam habent. Cassiope, superba formā suā, cum Nymphis se comparat. Neptūnus irātus ad oram Aethiopiae urget beluam marīnam, quae incolis nocet. Oraculum incolis respondet: «regia hostia deo placet!» Tum Cēpheus Andromedam ad scopulum adligat; belua ad Andromedam se movet. Repente Perseus calceis pennātis advolat; puellam videt et stupet formā puellae. Perseus hastā beluam delet et Andromedam liberat. Cēpheus, Cassiope et incolae Aethiopiae valde gaudent.
Μάθημα III, Lectio tertia
Η μετάφραση
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Cēpheus et Cassiope Andromedam filiam habent. | Ο Κηφέας και η Κασσιόπη έχουν μια κόρη, την Ανδρομέδα. |
| Cassiope, superba formā suā, cum Nymphis se comparat. | Η Κασσιόπη, περήφανη για την ομορφιά της, συγκρίνει τον εαυτό της με τις Νύμφες. |
| Neptūnus irātus ad oram Aethiopiae urget beluam marīnam, | Ο Ποσειδώνας, οργισμένος, στέλνει στην ακτή της Αιθιοπίας ένα θαλάσσιο κήτος, |
| quae incolis nocet. | που αφανίζει τους κατοίκους. |
| Oraculum incolis respondet: «regia hostia deo placet!» | Το μαντείο απαντά στους κατοίκους: «Ο θεός ζητά βασιλικό σφάγιο!» |
| Tum Cēpheus Andromedam ad scopulum adligat; | Τότε ο Κηφέας δένει την Ανδρομέδα σε έναν βράχο· |
| belua ad Andromedam se movet. | το κήτος κινείται προς την Ανδρομέδα. |
| Repente Perseus calceis pennātis advolat; | Ξαφνικά καταφθάνει πετώντας ο Περσέας με τα φτερωτά του σανδάλια· |
| puellam videt et stupet formā puellae. | βλέπει την κοπέλα και μένει άφωνος από την ομορφιά της. |
| Perseus hastā beluam delet et Andromedam liberat. | Ο Περσέας σκοτώνει το κήτος με το δόρυ και ελευθερώνει την Ανδρομέδα. |
| Cēpheus, Cassiope et incolae Aethiopiae valde gaudent. | Ο Κηφέας, η Κασσιόπη και οι κάτοικοι της Αιθιοπίας χαίρονται πάρα πολύ. |
Κατά λέξη, το «regia hostia deo placet» είναι «βασιλικό σφάγιο αρέσει στον θεό». Η απόδοση «ο θεός ζητά» λέει το ίδιο πιο φυσικά· στις εξετάσεις, όπου θέλουν πιστή μετάφραση, γράψε «αρέσει στον θεό» ή «ευχαριστεί τον θεό».
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Τύποι | Σημασία |
|---|---|---|
| habeo | 2 | έχω |
| superbus | -a, -um (+ αφαιρ.) | περήφανος (για κάτι) |
| forma | -ae | ομορφιά |
| suus | -a, -um | δικός του, δικός της |
| comparo | 1 | συγκρίνω· se comparat cum: συγκρίνει τον εαυτό της με |
| Nympha | -ae | Νύμφη (εδώ οι Νηρηίδες) |
| Neptūnus | -i | ο Ποσειδώνας |
| irātus | -a, -um | οργισμένος |
| ora | -ae | ακτή |
| urgeo | 2 | σπρώχνω, στέλνω |
| belua | -ae | κήτος, θηρίο |
| marīnus | -a, -um | θαλάσσιος |
| quae | αναφ. αντων. | η οποία, που |
| noceo | 2 (+ δοτ.) | βλάπτω, αφανίζω |
| oraculum | -i (ουδ.) | μαντείο |
| respondeo | 2 (+ δοτ. προσώπου) | απαντώ |
| regius | -a, -um | βασιλικός |
| hostia | -ae | σφάγιο για θυσία |
| deus | -i | θεός |
| placeo | 2 (+ δοτ.) | αρέσω |
| tum | επίρρ. | τότε |
| scopulus | -i | βράχος |
| adligo | 1 | δένω |
| moveo | 2 | κινώ· se movet: κινείται |
| repente | επίρρ. | ξαφνικά |
| calceus | -i | παπούτσι, σανδάλι |
| pennātus | -a, -um | φτερωτός |
| advolo | 1 | καταφθάνω πετώντας |
| puella | -ae | κορίτσι, κοπέλα |
| video | 2 | βλέπω |
| stupeo | 2 (+ αφαιρ.) | μένω άφωνος, θαμπώνομαι |
| hasta | -ae | δόρυ |
| deleo | 2 | καταστρέφω, σκοτώνω |
| lībero | 1 | ελευθερώνω |
| valde | επίρρ. | πολύ |
| gaudeo | 2 | χαίρομαι |
Λέξεις που ζουν ακόμα. Forma: «φόρμα», «φόρμουλα». Marinus: «μαρίνα». Calceus: «κάλτσα». Video: «βίντεο» (και συγγενικό με το ἰδεῖν, ιδέα). Το scopulus είναι ο ελληνικός σκόπελος. Το gaudeo είναι συγγενικό με το γηθέω (δωρ. γαθέω). Από το volo (πετώ) του advolo έχουμε το «βόλεϊ».
Γραμματική
Η οριστική του ενεστώτα της β΄ συζυγίας
Σχηματίζεται όπως της α΄: ενεστωτικό θέμα + βασικές καταλήξεις. Η διαφορά είναι το θέμα, που στη β΄ συζυγία λήγει σε μακρό -ē- (delē-, nocē-, gaudē-). Μπροστά από φωνήεν το e βραχύνεται και μένει (δεν χάνεται όπως το a της α΄): dele-o.
Το α΄ πληθυντικό και το β΄ πληθυντικό έχουν μακρά παραλήγουσα, άρα τονίζονται εκεί: delémus, delétis, vidémus, habétis. Το γ΄ πληθυντικό δεν έχει: délent, hábent.
Στο κείμενο της β΄ συζυγίας είναι: habent, urget, nocet, respondet, placet, movet, videt, stupet, delet, gaudent. Όλα τα άλλα (comparat, adligat, advolat, liberat) είναι της α΄.
Συντακτικό
Η δοτική ως συμπλήρωμα ρήματος
Κάποια ρήματα παίρνουν αντικείμενο σε δοτική. Είναι ρήματα που δηλώνουν φιλική ή εχθρική διάθεση προς κάποιον:
- placeo + δοτ. (αρέσω σε κάποιον): hostia deo placet (πρβ. ἀρέσκω τινί)
- noceo + δοτ. (βλάπτω κάποιον): belua incolis nocet
Το respondeo παίρνει δοτική του προσώπου, ως έμμεσο αντικείμενο: oraculum incolis respondet, απαντά στους κατοίκους.
Η αφαιρετική της αιτίας και του οργάνου
Η απρόθετη αφαιρετική έχει πολλές δουλειές. Εδώ βλέπεις δύο:
| Αφαιρετική | Ρωτάς | Από το κείμενο |
|---|---|---|
| της αιτίας | γιατί; από τι; | superba formā suā (περήφανη για την ομορφιά της)· stupet formā puellae (θαμπώνεται από την ομορφιά) |
| του οργάνου | με τι; | hastā beluam delet (με το δόρυ)· calceis pennātis advolat (με τα φτερωτά σανδάλια) |
Η αφαιρετική της αιτίας μοιάζει με την ελληνική δοτική της αιτίας (ἥσθη τῇ ἐπιστολῇ, χάρηκε με την επιστολή)· η αφαιρετική του οργάνου με τη δοτική του οργάνου (ἀπέκτεινε τὸ κῆτος τῇ ἅρπῃ).
Οι άλλοι όροι
| Φράση | Ανάλυση |
|---|---|
| filiam | παράθεση στο Andromedam |
| superba, irātus | κατηγορηματικοί προσδιορισμοί στο Cassiope και στο Neptūnus: πώς είναι όταν κάνουν την πράξη |
| se | αντικείμενο του comparat και του movet· αναφέρεται στο υποκείμενο (αυτοπάθεια, μάθημα V) |
| cum Nymphis | εμπρόθετος στο comparat: με ποιον συγκρίνεται |
| ad oram, ad scopulum, ad Andromedam | εμπρόθετοι της κίνησης προς τόπο |
| Aethiopiae, puellae | γενικές κτητικές |
| beluam | αντικείμενο του urget· το marīnam είναι επιθετικός προσδιορισμός |
| quae | υποκείμενο του nocet (αναφορική πρόταση, για το beluam) |
| valde | επίρρημα του ποσού |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Συμπλήρωσε τον σωστό τύπο του ενεστώτα και τόνισέ τον: α. Vos scopulum vid___. β. Ego formā puellae stup___. γ. Beluae incolis noc___. δ. Nos hastam hab___.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α. vos → β΄ πληθυντικό: vidētis, με τόνο στο -de- (vidétis), γιατί η παραλήγουσα είναι μακρά.
β. ego → α΄ ενικό: stupeo. Το e μένει μπροστά από το -o.
γ. beluae, πληθυντικός → γ΄ πληθυντικό: nocent (nócent).
δ. nos → α΄ πληθυντικό: habēmus (habémus).
Παράδειγμα 2
«Perseus hastā beluam delet» και «Perseus stupet formā puellae»: ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στις δύο αφαιρετικές;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
hastā: ρωτάς «με τι σκοτώνει;». Το δόρυ είναι το εργαλείο της πράξης: αφαιρετική του οργάνου.
formā: ρωτάς «γιατί θαμπώνεται;». Η ομορφιά δεν είναι εργαλείο· είναι αυτό που προκαλεί το συναίσθημα: αφαιρετική της αιτίας. Ίδια πτώση, χωρίς πρόθεση και στις δύο· τις ξεχωρίζει το νόημα του ρήματος.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Κλίνε την οριστική ενεστώτα του gaudeo.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο III, για την περιπέτεια της Ανδρομέδας.
- Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού ενεστώτα της β΄ συζυγίας και να την ξεχωρίζεις από της α΄.
- Να αναγνωρίζεις τη δοτική ως συμπλήρωμα ρημάτων φιλικής και εχθρικής διάθεσης (placeo, noceo) και ως έμμεσο αντικείμενο του respondeo.
- Να ξεχωρίζεις την αφαιρετική της αιτίας από την αφαιρετική του οργάνου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.