Παραγωγικός και επαγωγικός συλλογισμός
Από το γενικό στο ειδικό και ανάποδα: πότε ένα συμπέρασμα στέκει.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να διακρίνεις τον παραγωγικό από τον επαγωγικό συλλογισμό σε ένα κείμενο.
- Να εξηγείς γιατί το παραγωγικό συμπέρασμα είναι βέβαιο, αν ισχύουν οι προκείμενες, ενώ το επαγωγικό είναι μόνο πιθανό.
- Να κρίνεις μια επαγωγική γενίκευση: πόσες περιπτώσεις, πόσο αντιπροσωπευτικές, αν υπάρχει αντιπαράδειγμα.
- Να αναγνωρίζεις την παραγωγική και την επαγωγική πορεία μιας παραγράφου και να τις χρησιμοποιείς όταν γράφεις.
Δύο δρόμοι προς ένα συμπέρασμα
Ένα συμπέρασμα δεν πέφτει από τον ουρανό. Βγαίνει από κάτι που ήδη ξέρεις, και υπάρχουν δύο βασικοί δρόμοι για να βγει.
| Παραγωγικός συλλογισμός | Επαγωγικός συλλογισμός | |
|---|---|---|
| Κατεύθυνση | από το γενικό στο ειδικό | από τα ειδικά στο γενικό |
| Ξεκινά από | έναν κανόνα που θεωρείται δεδομένος | παρατηρήσεις, περιπτώσεις, παραδείγματα |
| Το συμπέρασμα είναι | βέβαιο, αν οι προκείμενες είναι αληθινές και ο συλλογισμός έγκυρος | πιθανό, όσο ισχυρά κι αν είναι τα στοιχεία |
| Κινδυνεύει από | μια ψευδή γενική προκείμενη | ένα αντιπαράδειγμα |
Ο παραγωγικός συλλογισμός
Η κλασική μορφή του είναι ο συλλογισμός με τρεις προτάσεις, όπως τον περιέγραψε ο Αριστοτέλης:
- Μείζων προκείμενη (ο γενικός κανόνας): Όσοι μαθητές έχουν πάνω από τριάντα απουσίες επαναλαμβάνουν την τάξη.
- Ελάσσων προκείμενη (η ειδική περίπτωση): Ο Νίκος έχει σαράντα απουσίες.
- Συμπέρασμα: Ο Νίκος επαναλαμβάνει την τάξη.
Το παράδειγμα είναι φανταστικό, και ο κανόνας του επίσης. Αυτό δείχνει κάτι σημαντικό: η μορφή του συλλογισμού δουλεύει όποια κι αν είναι η πραγματικότητα. Αν ο κανόνας είναι λάθος, το συμπέρασμα είναι λάθος, ενώ η λογική έμεινε άψογη. Γι' αυτό, μπροστά σε έναν παραγωγικό συλλογισμό, ελέγχεις πρώτα τη μείζονα προκείμενη.
Ο επαγωγικός συλλογισμός
Ξεκινά από περιπτώσεις και καταλήγει σε κανόνα:
- Το πρώτο τμήμα που έκανε ομαδική εργασία έγραψε καλύτερα στο διαγώνισμα.
- Το ίδιο και το δεύτερο, και το τρίτο.
- Συμπέρασμα: η ομαδική εργασία βελτιώνει τις επιδόσεις.
Το συμπέρασμα λέει κάτι για όλα τα τμήματα, ενώ είδαμε τρία. Μπορεί να ισχύει. Μπορεί όμως τα τρία τμήματα να είχαν και κάτι άλλο κοινό, π.χ. τον ίδιο καθηγητή. Μια επαγωγική γενίκευση την κρίνεις με τρεις ερωτήσεις:
- Πόσες περιπτώσεις εξετάστηκαν;
- Είναι αντιπροσωπευτικές ή διαλεγμένες, π.χ. μόνο από ένα σχολείο;
- Υπάρχει αντιπαράδειγμα; Μία περίπτωση που δεν ταιριάζει αρκεί για να ανατρέψει έναν κανόνα που λέει «πάντα».
Το γνωστό παράδειγμα είναι οι κύκνοι. Οι Ευρωπαίοι είχαν δει μόνο λευκούς κύκνους και θεωρούσαν βέβαιο ότι όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί, ώσπου συνάντησαν τους μαύρους κύκνους της Αυστραλίας. Χιλιάδες παρατηρήσεις δεν απέδειξαν τον κανόνα· μία τον ανέτρεψε.
Οι δύο δρόμοι μέσα στην παράγραφο
Οι ίδιοι δύο δρόμοι οργανώνουν και τις παραγράφους. Στην παραγωγική πορεία η θεματική περίοδος έρχεται πρώτη, με τη γενική ιδέα, και οι λεπτομέρειες την εξειδικεύουν. Στην επαγωγική πορεία η παράγραφος ξεκινά από παραδείγματα και η γενική ιδέα έρχεται στο τέλος, σαν κατακλείδα.
Η παραγωγική πορεία είναι πιο σαφής: ο αναγνώστης ξέρει από την αρχή πού πας. Η επαγωγική είναι πιο ελκυστική: τον αφήνει να φτάσει μόνος του στο συμπέρασμα, και τον πείθει πιο βαθιά. Στο κριτικό κείμενο των εξετάσεων η παραγωγική είναι η ασφαλής επιλογή.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τι είδους συλλογισμός είναι, και πού είναι το αδύνατο σημείο του: «Τα προϊόντα που διαφημίζονται στην τηλεόραση είναι ποιοτικά. Αυτό το απορρυπαντικό διαφημίζεται στην τηλεόραση. Άρα είναι ποιοτικό.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ξεκινά από γενικό κανόνα («τα προϊόντα που διαφημίζονται…»), περνά σε ειδική περίπτωση (το απορρυπαντικό) και καταλήγει σε συμπέρασμα γι' αυτή. Είναι παραγωγικός συλλογισμός.
Η λογική δουλεύει: αν δεχτείς τις προκείμενες, το συμπέρασμα βγαίνει. Ο συλλογισμός είναι έγκυρος.
Ελέγχω τη μείζονα προκείμενη. Η διαφήμιση δείχνει ότι κάποιος πλήρωσε για να μάθεις το προϊόν, όχι ότι είναι ποιοτικό. Η προκείμενη είναι ψευδής, και ο συλλογισμός δεν είναι ορθός.
Παράδειγμα 2
Κρίνε τη γενίκευση: «Ρώτησα δεκαπέντε φίλους μου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και όλοι διαβάζουν ειδήσεις μόνο από το κινητό. Οι Έλληνες έχουν σταματήσει να διαβάζουν εφημερίδες.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πλήθος: δεκαπέντε άνθρωποι για ένα συμπέρασμα για όλους τους Έλληνες. Πολύ λίγοι.
Αντιπροσωπευτικότητα: όλοι είναι φίλοι του, και τους ρώτησε μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα. Είναι ήδη άνθρωποι που διαβάζουν από την οθόνη. Το δείγμα είναι διαλεγμένο ώστε να βγάλει αυτό το αποτέλεσμα.
Διατύπωση: το «έχουν σταματήσει» μιλά σαν βεβαιότητα. Το πολύ που στηρίζουν τα στοιχεία είναι: «στον κύκλο μου, οι ειδήσεις διαβάζονται κυρίως από το κινητό».
Παράδειγμα 3
Ξαναγράψε σε επαγωγική πορεία τη δική μας παράγραφο: «Η σχολική κηπουρική διδάσκει υπομονή. Ένας σπόρος θέλει δύο εβδομάδες για να φυτρώσει. Μια ντομάτα θέλει τρεις μήνες ώσπου να δώσει καρπό. Κι ένα δέντρο θα το χαρούν άλλοι μαθητές, χρόνια αφού φύγεις.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η θεματική περίοδος («διδάσκει υπομονή») είναι στην αρχή: η παράγραφος έχει παραγωγική πορεία. Για επαγωγική, τη μεταφέρω στο τέλος.
«Ένας σπόρος θέλει δύο εβδομάδες για να φυτρώσει. Μια ντομάτα θέλει τρεις μήνες ώσπου να δώσει καρπό. Κι ένα δέντρο θα το χαρούν άλλοι μαθητές, χρόνια αφού φύγεις. Ο σχολικός κήπος, με λίγα λόγια, είναι ένα μάθημα υπομονής.»
Η γενική ιδέα έγινε κατακλείδα. Τα παραδείγματα μεγαλώνουν σταδιακά (εβδομάδες, μήνες, χρόνια), και η τελευταία πρόταση τα μαζεύει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγονται οι τρεις προτάσεις του κλασικού παραγωγικού συλλογισμού;
Τα κατάφερες;
- Να διακρίνεις τον παραγωγικό από τον επαγωγικό συλλογισμό σε ένα κείμενο.
- Να εξηγείς γιατί το παραγωγικό συμπέρασμα είναι βέβαιο, αν ισχύουν οι προκείμενες, ενώ το επαγωγικό είναι μόνο πιθανό.
- Να κρίνεις μια επαγωγική γενίκευση: πόσες περιπτώσεις, πόσο αντιπροσωπευτικές, αν υπάρχει αντιπαράδειγμα.
- Να αναγνωρίζεις την παραγωγική και την επαγωγική πορεία μιας παραγράφου και να τις χρησιμοποιείς όταν γράφεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.