Μετάβαση στο περιεχόμενο

Παραγωγικός και επαγωγικός συλλογισμός

Από το γενικό στο ειδικό και ανάποδα: πότε ένα συμπέρασμα στέκει.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να διακρίνεις τον παραγωγικό από τον επαγωγικό συλλογισμό σε ένα κείμενο.
  2. Να εξηγείς γιατί το παραγωγικό συμπέρασμα είναι βέβαιο, αν ισχύουν οι προκείμενες, ενώ το επαγωγικό είναι μόνο πιθανό.
  3. Να κρίνεις μια επαγωγική γενίκευση: πόσες περιπτώσεις, πόσο αντιπροσωπευτικές, αν υπάρχει αντιπαράδειγμα.
  4. Να αναγνωρίζεις την παραγωγική και την επαγωγική πορεία μιας παραγράφου και να τις χρησιμοποιείς όταν γράφεις.

Δύο δρόμοι προς ένα συμπέρασμα

Ένα συμπέρασμα δεν πέφτει από τον ουρανό. Βγαίνει από κάτι που ήδη ξέρεις, και υπάρχουν δύο βασικοί δρόμοι για να βγει.

Παραγωγικός συλλογισμόςΕπαγωγικός συλλογισμός
Κατεύθυνσηαπό το γενικό στο ειδικόαπό τα ειδικά στο γενικό
Ξεκινά απόέναν κανόνα που θεωρείται δεδομένοςπαρατηρήσεις, περιπτώσεις, παραδείγματα
Το συμπέρασμα είναιβέβαιο, αν οι προκείμενες είναι αληθινές και ο συλλογισμός έγκυροςπιθανό, όσο ισχυρά κι αν είναι τα στοιχεία
Κινδυνεύει απόμια ψευδή γενική προκείμενηένα αντιπαράδειγμα

Ο παραγωγικός συλλογισμός

Η κλασική μορφή του είναι ο συλλογισμός με τρεις προτάσεις, όπως τον περιέγραψε ο Αριστοτέλης:

  • Μείζων προκείμενη (ο γενικός κανόνας): Όσοι μαθητές έχουν πάνω από τριάντα απουσίες επαναλαμβάνουν την τάξη.
  • Ελάσσων προκείμενη (η ειδική περίπτωση): Ο Νίκος έχει σαράντα απουσίες.
  • Συμπέρασμα: Ο Νίκος επαναλαμβάνει την τάξη.

Το παράδειγμα είναι φανταστικό, και ο κανόνας του επίσης. Αυτό δείχνει κάτι σημαντικό: η μορφή του συλλογισμού δουλεύει όποια κι αν είναι η πραγματικότητα. Αν ο κανόνας είναι λάθος, το συμπέρασμα είναι λάθος, ενώ η λογική έμεινε άψογη. Γι' αυτό, μπροστά σε έναν παραγωγικό συλλογισμό, ελέγχεις πρώτα τη μείζονα προκείμενη.

Ο επαγωγικός συλλογισμός

Ξεκινά από περιπτώσεις και καταλήγει σε κανόνα:

  • Το πρώτο τμήμα που έκανε ομαδική εργασία έγραψε καλύτερα στο διαγώνισμα.
  • Το ίδιο και το δεύτερο, και το τρίτο.
  • Συμπέρασμα: η ομαδική εργασία βελτιώνει τις επιδόσεις.

Το συμπέρασμα λέει κάτι για όλα τα τμήματα, ενώ είδαμε τρία. Μπορεί να ισχύει. Μπορεί όμως τα τρία τμήματα να είχαν και κάτι άλλο κοινό, π.χ. τον ίδιο καθηγητή. Μια επαγωγική γενίκευση την κρίνεις με τρεις ερωτήσεις:

  1. Πόσες περιπτώσεις εξετάστηκαν;
  2. Είναι αντιπροσωπευτικές ή διαλεγμένες, π.χ. μόνο από ένα σχολείο;
  3. Υπάρχει αντιπαράδειγμα; Μία περίπτωση που δεν ταιριάζει αρκεί για να ανατρέψει έναν κανόνα που λέει «πάντα».

Το γνωστό παράδειγμα είναι οι κύκνοι. Οι Ευρωπαίοι είχαν δει μόνο λευκούς κύκνους και θεωρούσαν βέβαιο ότι όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί, ώσπου συνάντησαν τους μαύρους κύκνους της Αυστραλίας. Χιλιάδες παρατηρήσεις δεν απέδειξαν τον κανόνα· μία τον ανέτρεψε.

Παραγωγικός ή επαγωγικός;

Οι συλλογισμοί είναι δικοί μας. Ρώτα: ξεκινά από κανόνα και πάει στην περίπτωση, ή μαζεύει περιπτώσεις και βγάζει κανόνα;

Παραγωγικός ή επαγωγικός;

Κάθε τρίγωνο έχει άθροισμα γωνιών 180°· αυτό είναι τρίγωνο· άρα οι γωνίες του κάνουν 180°.

0 από 8

Οι δύο δρόμοι μέσα στην παράγραφο

Οι ίδιοι δύο δρόμοι οργανώνουν και τις παραγράφους. Στην παραγωγική πορεία η θεματική περίοδος έρχεται πρώτη, με τη γενική ιδέα, και οι λεπτομέρειες την εξειδικεύουν. Στην επαγωγική πορεία η παράγραφος ξεκινά από παραδείγματα και η γενική ιδέα έρχεται στο τέλος, σαν κατακλείδα.

Η παραγωγική πορεία είναι πιο σαφής: ο αναγνώστης ξέρει από την αρχή πού πας. Η επαγωγική είναι πιο ελκυστική: τον αφήνει να φτάσει μόνος του στο συμπέρασμα, και τον πείθει πιο βαθιά. Στο κριτικό κείμενο των εξετάσεων η παραγωγική είναι η ασφαλής επιλογή.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Τι είδους συλλογισμός είναι, και πού είναι το αδύνατο σημείο του: «Τα προϊόντα που διαφημίζονται στην τηλεόραση είναι ποιοτικά. Αυτό το απορρυπαντικό διαφημίζεται στην τηλεόραση. Άρα είναι ποιοτικό.»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Κρίνε τη γενίκευση: «Ρώτησα δεκαπέντε φίλους μου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και όλοι διαβάζουν ειδήσεις μόνο από το κινητό. Οι Έλληνες έχουν σταματήσει να διαβάζουν εφημερίδες.»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ξαναγράψε σε επαγωγική πορεία τη δική μας παράγραφο: «Η σχολική κηπουρική διδάσκει υπομονή. Ένας σπόρος θέλει δύο εβδομάδες για να φυτρώσει. Μια ντομάτα θέλει τρεις μήνες ώσπου να δώσει καρπό. Κι ένα δέντρο θα το χαρούν άλλοι μαθητές, χρόνια αφού φύγεις.»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια είναι η κατεύθυνση του επαγωγικού συλλογισμού;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Πώς λέγονται οι τρεις προτάσεις του κλασικού παραγωγικού συλλογισμού;

Τα κατάφερες;

  • Να διακρίνεις τον παραγωγικό από τον επαγωγικό συλλογισμό σε ένα κείμενο.
  • Να εξηγείς γιατί το παραγωγικό συμπέρασμα είναι βέβαιο, αν ισχύουν οι προκείμενες, ενώ το επαγωγικό είναι μόνο πιθανό.
  • Να κρίνεις μια επαγωγική γενίκευση: πόσες περιπτώσεις, πόσο αντιπροσωπευτικές, αν υπάρχει αντιπαράδειγμα.
  • Να αναγνωρίζεις την παραγωγική και την επαγωγική πορεία μιας παραγράφου και να τις χρησιμοποιείς όταν γράφεις.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;