Τα μέσα της πειθούς
Λογική, ήθος, συναίσθημα, αυθεντία: πώς ένα κείμενο προσπαθεί να σε κερδίσει.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να διακρίνεις την πειθώ από την επιχειρηματολογία, που είναι ένας μόνο από τους τρόπους της.
- Να αναγνωρίζεις τους τέσσερις τρόπους πειθούς: επίκληση στη λογική, στην αυθεντία, στο ήθος του πομπού και στο συναίσθημα του δέκτη.
- Να εντοπίζεις τα γλωσσικά σημάδια κάθε τρόπου και να εξηγείς τι πετυχαίνει στο συγκεκριμένο κείμενο.
- Να ξεχωρίζεις τη θεμιτή πειθώ από τη χειραγώγηση.
Πειθώ δεν σημαίνει μόνο επιχειρήματα
Πειθώ είναι κάθε προσπάθεια να κάνεις κάποιον να δεχτεί μια άποψη ή να κάνει κάτι. Η επιχειρηματολογία είναι ένας μόνο τρόπος να το πετύχεις: με λόγους που ελέγχονται. Υπάρχουν κι άλλοι. Ήδη ο Αριστοτέλης, στη Ρητορική του, ξεχώρισε τρεις πηγές πειθούς: τον ίδιο τον λόγο, τον χαρακτήρα του ομιλητή και τη διάθεση του ακροατή. Το σχολείο σήμερα μιλά για τέσσερις τρόπους.
| Τρόπος πειθούς | Πού στηρίζεται | Σημάδια στο κείμενο |
|---|---|---|
| Επίκληση στη λογική | επιχειρήματα και τεκμήρια | αιτιολόγηση (γιατί, επειδή), αριθμοί, παραδείγματα, συμπερασματικοί δείκτες (άρα, επομένως) |
| Επίκληση στην αυθεντία | στη γνώμη ενός ειδικού ή ενός θεσμού | παραθέματα, ονόματα, «σύμφωνα με», «όπως έδειξε η έρευνα του…» |
| Επίκληση στο ήθος του πομπού | στην αξιοπιστία αυτού που μιλά | α΄ πρόσωπο, προσωπική εμπειρία, παραδοχή αδυναμιών, μετριοπάθεια |
| Επίκληση στο συναίσθημα του δέκτη | στα συναισθήματα του αναγνώστη: φόβο, συμπόνια, υπερηφάνεια, ελπίδα | εικόνες, συγκινησιακά φορτισμένες λέξεις, ρητορικές ερωτήσεις, επιφωνήματα, β΄ πρόσωπο |
Ένα κείμενο σχεδόν ποτέ δεν χρησιμοποιεί έναν τρόπο μόνο. Ένα καλό άρθρο γνώμης στηρίζεται κυρίως στη λογική, αλλά ανοίγει με μια εικόνα που συγκινεί και κλείνει με ένα παράθεμα ειδικού.
Οι τέσσερις τρόποι στην πράξη
Δικό μας κείμενο, σαν ανακοίνωση μαθητικού συμβουλίου:
(1) Τον Μάρτιο ο εθελοντικός καθαρισμός της ακτής μάζεψε 380 κιλά σκουπίδια από 600 μέτρα παραλίας· τα 290 ήταν πλαστικά. (2) Σύμφωνα με το τμήμα Θαλάσσιας Βιολογίας του πανεπιστημίου της πόλης, οι μικροί πλαστικοί κόκκοι βρίσκονται πλέον σε κάθε δείγμα ψαριού που εξετάζουν. (3) Κι εμείς στην αρχή πηγαίναμε για τις απουσίες· τα λέμε όπως είναι. Μας κράτησε κάτι άλλο. (4) Έχεις δει ποτέ έναν γλάρο με το ράμφος μπλεγμένο σε ένα δίχτυ; Εμείς είδαμε έναν. Ας μην ξαναδούμε άλλον. Έλα την Κυριακή.
| Περίοδος | Τρόπος | Τι πετυχαίνει |
|---|---|---|
| 1 | λογική | αριθμοί που δείχνουν ότι το πρόβλημα μετριέται και είναι μεγάλο |
| 2 | αυθεντία | ένας επιστημονικός φορέας επιβεβαιώνει ότι το πρόβλημα φτάνει ως την τροφή |
| 3 | ήθος | οι μαθητές παραδέχονται ένα όχι και τόσο τιμητικό κίνητρο· γίνονται πιο πιστευτοί |
| 4 | συναίσθημα | μια εικόνα που πονά, β΄ πρόσωπο, ρητορική ερώτηση και κάλεσμα |
Η παραδοχή της τρίτης περιόδου είναι το πιο λεπτό σημείο. Ένας ομιλητής που ομολογεί κάτι εις βάρος του φαίνεται ειλικρινής, και ό,τι πει μετά το πιστεύεις ευκολότερα.
Πότε η πειθώ γίνεται χειραγώγηση
Το όριο δεν είναι ο τρόπος. Είναι το αν σου αφήνει την κρίση. Τρία ερωτήματα σε βοηθούν:
- Μπορώ να ελέγξω αυτό που μου λέει; Μια αυθεντία με όνομα και πεδίο ελέγχεται· το «οι ειδικοί λένε» όχι.
- Το συναίσθημα συνοδεύει επιχειρήματα ή παίρνει τη θέση τους; Η εικόνα του γλάρου μετά από 380 κιλά σκουπίδια είναι θεμιτή. Μόνη της θα ήταν εκβιασμός.
- Ο πομπός κρύβει το συμφέρον του; Η διαφήμιση που μοιάζει με άρθρο, ή ο «ανεξάρτητος» ειδικός που πληρώνεται από την εταιρεία, χειραγωγούν.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες δύο τρόπους πειθούς στο δικό μας απόσπασμα και εξήγησε τι πετυχαίνει ο καθένας: «Είμαι γιατρός σε κέντρο υγείας εδώ και είκοσι χρόνια. Κάθε χειμώνα βλέπω παιδιά να έρχονται με πυρετό που θα είχε προληφθεί. Ο εμβολιασμός για τη γρίπη μειώνει σημαντικά τις νοσηλείες, όπως δείχνουν τα στοιχεία των υγειονομικών αρχών.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ήθος του πομπού: «Είμαι γιατρός… εδώ και είκοσι χρόνια». Ο ομιλητής συστήνεται με την ιδιότητα και την εμπειρία του. Πετυχαίνει να τον εμπιστευτείς πριν ακούσεις τι θα πει.
Αυθεντία: «όπως δείχνουν τα στοιχεία των υγειονομικών αρχών». Δημόσιοι φορείς, στο πεδίο τους, στηρίζουν τον ισχυρισμό. Πετυχαίνει να μη μείνει ο ισχυρισμός προσωπική γνώμη.
Υπάρχει και συναίσθημα («παιδιά… με πυρετό που θα είχε προληφθεί»): η εικόνα αγγίζει τον γονιό. Εδώ συνοδεύει τα στοιχεία, δεν τα αντικαθιστά.
Παράδειγμα 2
Είναι θεμιτή η επίκληση στην αυθεντία στο δικό μας απόσπασμα: «Ο πρωταθλητής του σκακιού δήλωσε ότι η πυρηνική ενέργεια είναι η μόνη λύση για την κλιματική κρίση.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ρωτάω: είναι ο πομπός ειδικός στο πεδίο του ισχυρισμού; Ο σκακιστής είναι αυθεντία στο σκάκι, όχι στην ενέργεια.
Η επίκληση είναι αθέμιτη: μεταφέρει το κύρος από ένα πεδίο σε άλλο. Αυτό δεν κάνει τον ισχυρισμό ψευδή. Λέει μόνο ότι η αυθεντία δεν τον στηρίζει· χρειάζονται άλλα επιχειρήματα.
Παράδειγμα 3
Ξαναγράψε με επίκληση στη λογική τη δική μας φράση, που στηρίζεται μόνο στο συναίσθημα: «Πώς μπορείς να κοιμάσαι ήσυχος όταν το σχολείο των παιδιών σου δεν έχει ούτε μία έξοδο κινδύνου;»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η φράση ενοχοποιεί τον αναγνώστη («πώς μπορείς να κοιμάσαι») με ρητορική ερώτηση. Δεν λέει γιατί χρειάζεται η έξοδος, ούτε τι προτείνει.
Με λογική: «Το σχολείο έχει μία μόνο σκάλα για 400 μαθητές. Σε φωτιά, αν αυτή κλείσει, δεν μένει δρόμος διαφυγής. Χρειάζεται μια εξωτερική σκάλα κινδύνου, όπως προβλέπει ο κανονισμός πυρασφάλειας.»
Τώρα υπάρχει στοιχείο (μία σκάλα, 400 μαθητές), αιτιολόγηση και πρόταση. Η ανησυχία μένει, αλλά στηρίζεται σε κάτι που ελέγχεται.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιοι είναι οι τέσσερις τρόποι πειθούς;
Τα κατάφερες;
- Να διακρίνεις την πειθώ από την επιχειρηματολογία, που είναι ένας μόνο από τους τρόπους της.
- Να αναγνωρίζεις τους τέσσερις τρόπους πειθούς: επίκληση στη λογική, στην αυθεντία, στο ήθος του πομπού και στο συναίσθημα του δέκτη.
- Να εντοπίζεις τα γλωσσικά σημάδια κάθε τρόπου και να εξηγείς τι πετυχαίνει στο συγκεκριμένο κείμενο.
- Να ξεχωρίζεις τη θεμιτή πειθώ από τη χειραγώγηση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.