Λογικά σφάλματα
Επίθεση στο πρόσωπο, γενίκευση, ψευδές δίλημμα: τα επιχειρήματα που μοιάζουν σωστά και δεν είναι.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τα συνηθισμένα λογικά σφάλματα: επίθεση στο πρόσωπο, βιαστική γενίκευση, ψευδές δίλημμα, αχυράνθρωπο, ολισθηρή πλαγιά, ψευδή αιτιότητα, επίκληση στο πλήθος, κυκλικό επιχείρημα.
- Να εξηγείς σε τι ακριβώς σφάλλει κάθε επιχείρημα, και όχι μόνο να του δίνεις όνομα.
- Να απαντάς σε ένα σφαλερό επιχείρημα χωρίς να κάνεις κι εσύ σφάλμα.
- Να ελέγχεις τα δικά σου κείμενα για σφάλματα πριν τα παραδώσεις.
Επιχειρήματα που μοιάζουν σωστά
Ένα λογικό σφάλμα είναι επιχείρημα που φαίνεται να στηρίζει το συμπέρασμά του, αλλά δεν το στηρίζει. Είναι επικίνδυνο ακριβώς επειδή πείθει: χρησιμοποιεί τη μορφή της λογικής χωρίς το περιεχόμενό της. Τα σφάλματα δεν είναι πάντα σκόπιμα. Τα περισσότερα τα κάνουμε όλοι, όταν βιαζόμαστε ή όταν θέλουμε πολύ να έχουμε δίκιο.
Όλα τα παραδείγματα της ενότητας είναι δικά μας και φανταστικά.
| Σφάλμα | Τι κάνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Επίθεση στο πρόσωπο | χτυπά αυτόν που μιλά, αντί για ό,τι λέει | «Μην ακούς τι λέει για τη διατροφή· ο ίδιος είναι υπέρβαρος.» |
| Βιαστική γενίκευση | από λίγες περιπτώσεις βγάζει κανόνα για όλες | «Τα δύο βιβλία επιστημονικής φαντασίας που διάβασα ήταν βαρετά· όλο το είδος είναι βαρετό.» |
| Ψευδές δίλημμα | δίνει δύο επιλογές, ενώ υπάρχουν κι άλλες | «Ή θα δουλεύεις δώδεκα ώρες τη μέρα ή θα αποτύχεις.» |
| Αχυράνθρωπος | παραμορφώνει την άποψη του άλλου και αντικρούει την παραμόρφωση | «Θέλεις λιγότερες ώρες γυμναστικής; Άρα δεν σε νοιάζει η υγεία των παιδιών.» |
| Ολισθηρή πλαγιά | ισχυρίζεται ότι ένα μικρό βήμα θα φέρει αναπόφευκτα μια καταστροφή | «Αν επιτρέψουμε ένα κινητό στο διάλειμμα, σε έναν μήνα θα γράφουν τα διαγωνίσματα με τεχνητή νοημοσύνη.» |
| Ψευδής αιτιότητα | επειδή το Β ήρθε μετά το Α, θεωρεί ότι το Α το προκάλεσε | «Φόρεσα την κόκκινη μπλούζα και η ομάδα κέρδισε· είναι γούρικη.» |
| Επίκληση στο πλήθος | κάτι ισχύει επειδή το πιστεύουν πολλοί | «Δύο εκατομμύρια προβολές δεν μπορεί να κάνουν λάθος.» |
| Κυκλικό επιχείρημα | αποδεικνύει το συμπέρασμα με το ίδιο το συμπέρασμα | «Είναι ο καλύτερος προπονητής, γιατί κανείς δεν προπονεί καλύτερα από αυτόν.» |
Δύο ακόμη τα συνάντησες ήδη: η επίκληση σε αναρμόδια αυθεντία (ένας ειδικός σε άλλο πεδίο) και η επίκληση στο συναίσθημα στη θέση επιχειρήματος. Η ψευδής αιτιότητα λέγεται συχνά και με το λατινικό της όνομα, post hoc, ergo propter hoc («μετά από αυτό, άρα εξαιτίας αυτού»). Η επίθεση στο πρόσωπο λέγεται ad hominem, και το κυκλικό επιχείρημα «λήψη του ζητουμένου».
Πώς απαντάς σε ένα σφάλμα
Η κακή απάντηση σε ένα σφάλμα είναι ένα άλλο σφάλμα: «μιλάει έτσι γιατί δεν ξέρει τίποτα» είναι επίθεση στο πρόσωπο. Η καλή απάντηση έχει τρία βήματα:
- Επαναφέρεις αυτό που πράγματι ειπώθηκε («Δεν πρότεινα να καταργηθεί το κρέας, αλλά να υπάρχει και ένα ακόμη πιάτο»).
- Δείχνεις πού σπάει το επιχείρημα («Η πόλη έχει και άλλους δρόμους πέρα από το πάρκινγκ στην πλατεία»).
- Γυρίζεις στην ουσία, με δικό σου επιχείρημα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποιο σφάλμα κάνει το δικό μας επιχείρημα, και πού ακριβώς σπάει: «Όλοι στην τάξη πήραν το καινούργιο κινητό. Αν ήταν κακό, δεν θα το είχαν πάρει τόσοι πολλοί.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το επιχείρημα στηρίζει την ποιότητα του κινητού στο πόσοι το αγόρασαν. Είναι επίκληση στο πλήθος.
Πού σπάει: η άγραφη προκείμενη είναι «ό,τι αγοράζουν πολλοί είναι καλό». Πολλοί αγοράζουν κάτι για πολλούς λόγους: μόδα, διαφήμιση, μίμηση των φίλων. Η δημοτικότητα δείχνει ότι αρέσει, όχι γιατί, ούτε αν αξίζει.
Παράδειγμα 2
Απάντησε χωρίς σφάλμα στο δικό μας: «Όποιος υποστηρίζει τα τετραήμερα σχολεία είναι απλώς τεμπέλης που θέλει τρεις μέρες διακοπές.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σφάλμα είναι διπλό: επίθεση στο πρόσωπο («τεμπέλης») και αχυράνθρωπος (η πρόταση γίνεται «θέλει διακοπές»).
Επαναφέρω: «Η πρόταση δεν μειώνει τις ώρες μαθημάτων· τις μοιράζει σε τέσσερις μέρες.» Δείχνω: «Το αν κάποιος είναι τεμπέλης δεν λέει τίποτα για το αν η πρόταση είναι καλή.» Γυρίζω στην ουσία: «Το ερώτημα είναι αν οι μαθητές αποδίδουν σε μεγαλύτερες μέρες· αυτό χρειάζεται στοιχεία.»
Η απάντηση δεν λέει «κι εσύ είσαι συντηρητικός». Αν το έλεγε, θα έκανε το ίδιο σφάλμα από την άλλη πλευρά.
Παράδειγμα 3
Δικό μας: «Κάθε φορά που παίρνω ομπρέλα, δεν βρέχει. Σήμερα δεν την πήρα και έβρεξε. Η ομπρέλα κρατά μακριά τη βροχή.» Δείξε το σφάλμα και πες τι θα χρειαζόταν για να στηριχτεί ο ισχυρισμός.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ψευδής αιτιότητα: δύο πράγματα συμβαίνουν μαζί (ομπρέλα — καθόλου βροχή) και το ένα θεωρείται αιτία του άλλου. Υπάρχει και βιαστική γενίκευση: όσες φορές ο ομιλητής θυμάται.
Για να στηριχτεί ένας ισχυρισμός αιτιότητας θα χρειαζόταν μηχανισμός (πώς θα επηρέαζε η ομπρέλα τα σύννεφα;) και συστηματική καταγραφή: όλες οι μέρες, με και χωρίς ομπρέλα, όχι μόνο όσες εντυπώθηκαν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται με το λατινικό της όνομα η ψευδής αιτιότητα;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τα συνηθισμένα λογικά σφάλματα: επίθεση στο πρόσωπο, βιαστική γενίκευση, ψευδές δίλημμα, αχυράνθρωπο, ολισθηρή πλαγιά, ψευδή αιτιότητα, επίκληση στο πλήθος, κυκλικό επιχείρημα.
- Να εξηγείς σε τι ακριβώς σφάλλει κάθε επιχείρημα, και όχι μόνο να του δίνεις όνομα.
- Να απαντάς σε ένα σφαλερό επιχείρημα χωρίς να κάνεις κι εσύ σφάλμα.
- Να ελέγχεις τα δικά σου κείμενα για σφάλματα πριν τα παραδώσεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.