Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γλωσσικές επιλογές

Ρηματικό πρόσωπο, ενεργητική ή παθητική φωνή, ονοματοποίηση: τι αλλάζει όταν αλλάζει η σύνταξη.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι πετυχαίνει το ρηματικό πρόσωπο που επιλέγει ένας συγγραφέας: α΄ ενικό, α΄ πληθυντικό, β΄, γ΄.
  2. Να συγκρίνεις την ενεργητική με την παθητική σύνταξη και να αναγνωρίζεις πότε η παθητική κρύβει τον δράστη.
  3. Να διακρίνεις το ονοματικό από το ρηματικό ύφος και να μετατρέπεις το ένα στο άλλο.
  4. Να απαντάς σε ερωτήσεις του τύπου «ποια η λειτουργία της γλωσσικής επιλογής» με παράδειγμα από το κείμενο και αποτέλεσμα.

Η ίδια είδηση, τέσσερις φορές

Το ίδιο γεγονός μπορεί να ειπωθεί με πολλούς τρόπους. Κάθε τρόπος είναι επιλογή, και κάθε επιλογή λέει κάτι παραπάνω από το γεγονός. Δικό μας παράδειγμα, μια φανταστική απόφαση ενός δήμου:

ΔιατύπωσηΤι επιλογή κάνει
«Ο δήμαρχος έκλεισε τη δημοτική πισίνα.»ενεργητική σύνταξη: ο δράστης στο προσκήνιο
«Η δημοτική πισίνα έκλεισε.»ο δράστης χάθηκε· η πισίνα μοιάζει να έκλεισε μόνη της
«Αποφασίστηκε το κλείσιμο της δημοτικής πισίνας.»παθητική σύνταξη και ονοματοποίηση: απρόσωπο, επίσημο ύφος
«Μας έκλεισαν την πισίνα.»α΄ πληθυντικό: μιλά μια ομάδα που ζημιώθηκε, με θυμό

Τα γεγονότα είναι τα ίδια. Η ευθύνη, ο τόνος και η στάση του πομπού αλλάζουν από γραμμή σε γραμμή. Η ανάλυση των γλωσσικών επιλογών ρωτά ακριβώς αυτό: γιατί έτσι και όχι αλλιώς;

Το ρηματικό πρόσωπο

ΠρόσωποΣυνήθης λειτουργία
α΄ ενικόπροσωπική μαρτυρία, υποκειμενικότητα· ο πομπός αναλαμβάνει την ευθύνη της άποψής του
α΄ πληθυντικόο πομπός εντάσσει τον εαυτό του σε μια ομάδα· συλλογικότητα, οικειότητα, κοινή ευθύνη· μετριάζει το διδακτικό ύφος
β΄ ενικό ή πληθυντικόάμεση απεύθυνση στον αναγνώστη· ζωντάνια, οικειότητα, συχνά προτροπή ή έλεγχος («αναρωτήσου…»)
γ΄ πρόσωποαπόσταση, αντικειμενικότητα, ύφος επίσημο· η άποψη παρουσιάζεται σαν γενική διαπίστωση

Οι λειτουργίες αυτές είναι συνήθεις, όχι υποχρεωτικές. Το α΄ πληθυντικό μπορεί να είναι και «πληθυντικός της μετριοφροσύνης» (ένας συγγραφέας που γράφει «θεωρούμε» για τον εαυτό του) ή να περιλαμβάνει τον αναγνώστη («όλοι μας έχουμε βρεθεί…»). Κοιτάς ποιος κρύβεται πίσω από το «εμείς».

Ενεργητική ή παθητική σύνταξη

Η ενεργητική σύνταξη βάζει στο προσκήνιο αυτόν που ενεργεί: είναι ζωντανή, σαφής, αποδίδει ευθύνες. Η παθητική βάζει στο προσκήνιο την πράξη ή το αποτέλεσμα: είναι πιο ουδέτερη και επίσημη, και επιτρέπει να μη δηλωθεί ο δράστης.

  • «Οι εργαζόμενοι του εργοστασίου μόλυναν το ποτάμι.» — ενεργητική
  • «Το ποτάμι μολύνθηκε από το εργοστάσιο.» — παθητική, ο δράστης υπάρχει
  • «Το ποτάμι μολύνθηκε.» — παθητική χωρίς ποιητικό αίτιο: κανείς δεν φταίει

Η απόκρυψη του δράστη δεν είναι πάντα πονηρή. Στην επιστήμη γράφεται «το δείγμα θερμάνθηκε στους 80 βαθμούς» γιατί δεν έχει σημασία ποιος το θέρμανε. Σε ένα δελτίο τύπου όμως, το «έγιναν λάθη» αντί για «κάναμε λάθη» είναι επιλογή που αξίζει να προσέξεις.

Ονοματικό ή ρηματικό ύφος

Στο ονοματικό ύφος οι πράξεις γίνονται ουσιαστικά: «η αύξηση», «η μείωση», «η εφαρμογή». Αυτό λέγεται ονοματοποίηση.

  • Ονοματικό: «Η αύξηση των τιμών οδήγησε στη μείωση της κατανάλωσης.»
  • Ρηματικό: «Οι τιμές ανέβηκαν και ο κόσμος αγοράζει λιγότερα.»
Ονοματικό ύφοςΡηματικό ύφος
Πετυχαίνειπυκνότητα, αφαίρεση, επισημότητα, απρόσωπο τόνοζωντάνια, σαφήνεια, αμεσότητα
Κινδυνεύεινα γίνει δυσνόητο, να κρύψει ποιος κάνει τινα γίνει φλύαρο σε επιστημονικό κείμενο
Το βρίσκειςσε επιστημονικά, νομικά, διοικητικά κείμενασε αφήγηση, ομιλία, άρθρο γνώμης

Ακόμη τρεις επιλογές

  • Εγκλίσεις: η οριστική δηλώνει βεβαιότητα, η υποτακτική ευχή, προτροπή ή δυνατότητα («ας σκεφτούμε»), η προστακτική εντολή ή συμβουλή.
  • Σύνδεση προτάσεων: η υπόταξη (επειδή, ώστε, αν) δείχνει λογικές σχέσεις και ταιριάζει στην επιχειρηματολογία· η παράταξη και το ασύνδετο δίνουν γρήγορο ρυθμό, ένταση, ζωντάνια.
  • Ερωτήσεις: η ρητορική ερώτηση δεν περιμένει απάντηση· προκαλεί τον αναγνώστη να σκεφτεί ή υπονοεί την απάντηση που θέλει ο πομπός.

Τι πετυχαίνει η επιλογή;

Οι προτάσεις είναι δικές μας. Διάλεξε μία και μετά το αποτέλεσμα της γλωσσικής επιλογής που ξεχωρίζει σε αυτήν.

Διάλεξε πρόταση

Βρήκες 0 από 5

Τι πετυχαίνει;

Τι πετυχαίνει;

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δικό μας απόσπασμα από ανακοίνωση εταιρείας: «Λόγω τεχνικού προβλήματος, οι λογαριασμοί ορισμένων πελατών χρεώθηκαν διπλά. Τα ποσά θα επιστραφούν.» Εξήγησε τη λειτουργία της παθητικής σύνταξης.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Μετάτρεψε σε ρηματικό ύφος τη δική μας πρόταση και πες τι κερδίζει και τι χάνει: «Η ενίσχυση της συμμετοχής των νέων στη λήψη αποφάσεων αποτελεί προϋπόθεση για τη βελτίωση της λειτουργίας του δήμου.»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Δικό μας απόσπασμα: «Αναρωτήσου: πότε ήταν η τελευταία φορά που άκουσες κάποιον ως το τέλος, χωρίς να ετοιμάζεις την απάντησή σου;» Εξήγησε τη λειτουργία του β΄ προσώπου και της ερώτησης.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
«Το δάσος κάηκε.» Τι λείπει από την πρόταση σε σύγκριση με το «Κάποιος έβαλε φωτιά στο δάσος»;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Πώς λέγεται η μετατροπή μιας πράξης σε ουσιαστικό, π.χ. «αυξάνονται» σε «η αύξηση»;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι πετυχαίνει το ρηματικό πρόσωπο που επιλέγει ένας συγγραφέας: α΄ ενικό, α΄ πληθυντικό, β΄, γ΄.
  • Να συγκρίνεις την ενεργητική με την παθητική σύνταξη και να αναγνωρίζεις πότε η παθητική κρύβει τον δράστη.
  • Να διακρίνεις το ονοματικό από το ρηματικό ύφος και να μετατρέπεις το ένα στο άλλο.
  • Να απαντάς σε ερωτήσεις του τύπου «ποια η λειτουργία της γλωσσικής επιλογής» με παράδειγμα από το κείμενο και αποτέλεσμα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;