Το δοκίμιο
Το κείμενο που σκέφτεται φωναχτά: πώς το διαβάζεις και τι το ξεχωρίζει από το άρθρο.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να γνωρίζεις από πού πήρε το όνομά του το δοκίμιο και τι το χαρακτηρίζει: προσωπικός τόνος, ελεύθερη δομή, στοχασμός πάνω σε ένα θέμα.
- Να διακρίνεις το δοκίμιο πειθούς από το στοχαστικό δοκίμιο.
- Να ξεχωρίζεις το δοκίμιο από το άρθρο με κριτήρια: αφορμή, σκοπό, ύφος, δομή, διάρκεια.
- Να διαβάζεις ένα δοκιμιακό απόσπασμα και να βρίσκεις τον στοχασμό, τα παραδείγματα και τις λογοτεχνικές του επιλογές.
Ένα βιβλίο για τον εαυτό του
Την 1η Μαρτίου 1580 ο Γάλλος Μισέλ ντε Μονταίν υπογράφει τον πρόλογο ενός βιβλίου με τίτλο Essais, δηλαδή «δοκιμές», «απόπειρες». Δεν είναι πραγματεία, ούτε απομνημονεύματα, ούτε συλλογή αποφθεγμάτων. Είναι σκέψεις για τη φιλία, τον θάνατο, την εκπαίδευση, τους κανιβάλους, τη συνήθεια: γραμμένες σε πρώτο πρόσωπο, χωρίς σχέδιο, με όποια σειρά έρχονται. Στον πρόλογο ο Μονταίν προειδοποιεί τον αναγνώστη:
Θέλω να με βλέπουν σε αυτό με τον απλό, φυσικό και συνηθισμένο τρόπο μου, χωρίς επιτήδευση και τέχνασμα· γιατί εμένα ζωγραφίζω. […] Έτσι, αναγνώστη, εγώ ο ίδιος είμαι η ύλη του βιβλίου μου.
— Μονταίν, Δοκίμια, «Ο συγγραφέας στον αναγνώστη» (1580), μετάφραση δική μας από το γαλλικό πρωτότυπο (Project Gutenberg)
Από αυτόν τον τίτλο πήρε το όνομά του ένα ολόκληρο είδος. Το δοκίμιο είναι ένα κείμενο που δοκιμάζει τη σκέψη πάνω σε ένα θέμα: δεν το εξαντλεί, δεν δίνει τελική λύση, δείχνει έναν άνθρωπο να το σκέφτεται.
Τα γνωρίσματά του
| Γνώρισμα | Τι σημαίνει |
|---|---|
| Θέμα | από οποιοδήποτε πεδίο: ηθικό, κοινωνικό, καλλιτεχνικό, καθημερινό. Συχνά κάτι μικρό που ανοίγει σε κάτι μεγάλο. |
| Προσωπικός τόνος | α΄ πρόσωπο, εμπειρίες του συγγραφέα, παραδοχή αμφιβολιών. |
| Ελεύθερη δομή | δεν ακολουθεί υποχρεωτικά πρόλογο, κύριο μέρος, επίλογο· προχωρά με συνειρμούς. |
| Λογική και συναίσθημα | επιχειρήματα δίπλα σε εικόνες, παραδείγματα από τη ζωή, παραθέματα. |
| Λογοτεχνικότητα | προσεγμένη γλώσσα, μεταφορές, ρυθμός. |
| Ανοιχτό τέλος | κλείνει συχνά με ερώτηση ή με μια σκέψη που αφήνει τον αναγνώστη να συνεχίσει. |
| Διάρκεια | δεν δένεται με την επικαιρότητα· διαβάζεται και χρόνια μετά. |
Στο σχολείο θα συναντήσεις δύο κατηγορίες:
- Δοκίμιο πειθούς: έχει σαφή θέση και θέλει να σε πείσει γι' αυτήν. Η δομή του είναι πιο σφιχτή, και το α΄ πρόσωπο λιγότερο.
- Στοχαστικό δοκίμιο: εξερευνά το θέμα χωρίς να καταλήγει απαραίτητα σε θέση. Είναι πιο προσωπικό, πιο λογοτεχνικό.
Τα όρια ανάμεσά τους είναι θολά, και τα περισσότερα δοκίμια έχουν και τα δύο.
Δοκίμιο ή άρθρο;
Και τα δύο είναι μη λογοτεχνικά κείμενα με άποψη. Τα ξεχωρίζεις έτσι:
| Δοκίμιο | Άρθρο | |
|---|---|---|
| Αφορμή | ένα διαχρονικό θέμα | ένα γεγονός της επικαιρότητας |
| Σκοπός | να στοχαστεί, να φωτίσει | να ενημερώσει ή να σχολιάσει |
| Ύφος | προσωπικό, συχνά λογοτεχνικό | πιο τυπικό, συχνά σε γ΄ πρόσωπο |
| Δομή | ελεύθερη, με συνειρμούς | πιο αυστηρή |
| Διάρκεια | διαβάζεται και μετά από χρόνια | παλιώνει με την είδηση |
Πώς διαβάζεις ένα δοκίμιο
Δικό μας δοκιμιακό απόσπασμα, γραμμένο για την ενότητα:
Για την αναμονή
Περιμέναμε πάντα. Το λεωφορείο, το γράμμα, τον γιατρό, το καλοκαίρι. Και μέσα στην αναμονή γινόταν κάτι που δεν το βλέπαμε: σκεφτόμασταν. Ο χρόνος που «χάναμε» στη στάση ήταν ο μόνος που δεν ανήκε σε κανέναν.
Σήμερα δεν περιμένουμε. Βγάζουμε το κινητό πριν προλάβει η αναμονή να αρχίσει. Δεν λέω ότι είναι κακό· κι εγώ το κάνω, κι εγώ βαριέμαι. Αναρωτιέμαι μόνο πού πήγε εκείνη η μικρή σκέψη που ερχόταν όταν δεν είχαμε τίποτα να κάνουμε. Μήπως την ακυρώσαμε μαζί με την πλήξη;
Τέσσερα ερωτήματα σε κάθε δοκίμιο:
- Ποιο είναι το θέμα, και ποιο το μεγαλύτερο θέμα πίσω του; Η αναμονή· πίσω της, ο χρόνος για σκέψη που χάνεται στην εποχή της οθόνης.
- Ποια είναι η στάση του συγγραφέα; Προβληματισμός, όχι καταδίκη: «Δεν λέω ότι είναι κακό».
- Με τι μέσα στοχάζεται; Απαρίθμηση («το λεωφορείο, το γράμμα…»), αντίθεση παρελθόντος και παρόντος, εισαγωγικά σε μια λέξη που αμφισβητεί («χάναμε»), α΄ ενικό για να παραδεχτεί ότι κι αυτός το κάνει.
- Πώς κλείνει; Με ερώτηση. Δεν απαντά· αφήνει τον αναγνώστη να συνεχίσει. Είναι στοχαστικό δοκίμιο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στο δικό μας απόσπασμα «Για την αναμονή», ποια είναι η λειτουργία των εισαγωγικών στη λέξη «χάναμε»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα εισαγωγικά δείχνουν ότι ο συγγραφέας δεν χρησιμοποιεί τη λέξη με τη συνηθισμένη της σημασία. Τη βάζει σε απόσταση.
Η κοινή γνώμη λέει ότι ο χρόνος στη στάση είναι χαμένος. Ο συγγραφέας υπονοεί το αντίθετο: ήταν ο χρόνος της σκέψης. Τα εισαγωγικά είναι ειρωνικά, και συμπυκνώνουν σε μια λέξη τη θέση του δοκιμίου.
Παράδειγμα 2
Δικό μας κείμενο: «Χθες άνοιξε στην πόλη μας το πρώτο καφέ όπου απαγορεύονται τα κινητά. Ο ιδιοκτήτης δήλωσε ότι σε μία μέρα είχε σαράντα πελάτες. Κάτοικοι της περιοχής χαιρέτισαν την πρωτοβουλία.» Είναι δοκίμιο ή άρθρο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αφορμή: ένα γεγονός με χρονολογία («Χθες άνοιξε»). Ύφος: γ΄ πρόσωπο, δηλώσεις, αριθμός. Κανένας στοχασμός του συγγραφέα.
Είναι άρθρο, μάλιστα ειδησεογραφικό. Το ίδιο θέμα θα γινόταν δοκίμιο αν ο συγγραφέας ξεκινούσε από το καφέ για να σκεφτεί, σε α΄ πρόσωπο, τι σημαίνει να κάθεσαι με κάποιον χωρίς οθόνη ανάμεσα.
Παράδειγμα 3
Γράψε την αρχή ενός στοχαστικού δοκιμίου (δύο ως τρεις περίοδοι) με θέμα τα κλειδιά.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ξεκινώ από κάτι μικρό και συγκεκριμένο που ανοίγει σε κάτι μεγάλο. Τα κλειδιά: τι ανοίγουν, τι κλειδώνουν, τι δείχνουν για τον άνθρωπο που τα κουβαλά.
Π.χ.: «Στην τσέπη μου έχω έξι κλειδιά, και ένα από αυτά δεν θυμάμαι τι ανοίγει. Δεν το πετάω. Ίσως γιατί ένα κλειδί είναι πάντα μια υπόσχεση: ότι κάπου υπάρχει μια πόρτα που περιμένει εμένα.»
Υπάρχουν τα γνωρίσματα: α΄ πρόσωπο, προσωπική εμπειρία, μια σκέψη που περνά από το πράγμα στο νόημα, και μια μεταφορά («υπόσχεση»).
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος έγραψε τα «Essais» και πότε υπογράφει τον πρόλογό τους;
Τα κατάφερες;
- Να γνωρίζεις από πού πήρε το όνομά του το δοκίμιο και τι το χαρακτηρίζει: προσωπικός τόνος, ελεύθερη δομή, στοχασμός πάνω σε ένα θέμα.
- Να διακρίνεις το δοκίμιο πειθούς από το στοχαστικό δοκίμιο.
- Να ξεχωρίζεις το δοκίμιο από το άρθρο με κριτήρια: αφορμή, σκοπό, ύφος, δομή, διάρκεια.
- Να διαβάζεις ένα δοκιμιακό απόσπασμα και να βρίσκεις τον στοχασμό, τα παραδείγματα και τις λογοτεχνικές του επιλογές.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.