Γράφω κείμενο επιχειρηματολογίας
Από τη θέση στον επίλογο: σχέδιο, παράγραφοι που αποδεικνύουν, αντίκρουση.
45 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να διαβάζεις την εκφώνηση ενός θέματος παραγωγής λόγου και να βρίσκεις το επικοινωνιακό πλαίσιο: ποιος γράφει, σε ποιον, πού, με ποιο σκοπό.
- Να κάνεις σχέδιο κειμένου επιχειρηματολογίας: θέση, επιχειρήματα, αντίκρουση, επίλογος.
- Να γράφεις παράγραφο με θεματική περίοδο, λεπτομέρειες και κατακλείδα, και να τη συνδέεις με την επόμενη.
- Να αντικρούεις μια αντίθετη άποψη με παραχώρηση και αντεπιχείρημα.
Πριν γράψεις: ποιος, σε ποιον, πού, γιατί
Ένα κείμενο επιχειρηματολογίας δεν γράφεται στο κενό. Η εκφώνηση σού δίνει πάντα ένα επικοινωνιακό πλαίσιο, και αυτό αποφασίζει τον τόνο, το πρόσωπο, το λεξιλόγιο, ακόμη και την προσφώνηση. Στις Πανελλαδικές, το Θέμα Δ ζητά κριτικό κείμενο 300 ως 400 λέξεων σε δοσμένο επικοινωνιακό πλαίσιο και παίρνει 30 από τις 100 μονάδες. Πριν από το σχέδιο, διαβάζεις την εκφώνηση με τέσσερις ερωτήσεις:
| Ερώτηση | Τι αλλάζει στο κείμενο |
|---|---|
| Ποιος γράφει; (μαθητής, εκπρόσωπος, πολίτης) | το «εγώ» ή το «εμείς», το κύρος του πομπού |
| Σε ποιον; (συμμαθητές, δήμαρχος, αναγνώστες εφημερίδας) | επίσημο ή οικείο ύφος, β΄ πρόσωπο ή όχι |
| Πού; (σχολική εφημερίδα, επιστολή, ιστολόγιο, ομιλία) | το κειμενικό είδος: τίτλος, προσφώνηση, υπογραφή |
| Με ποιο σκοπό; (να πείσεις, να προτείνεις, να διαμαρτυρηθείς) | η θέση και ο επίλογος |
Η εκφώνηση έχει συνήθως και δύο ζητούμενα («να εξηγήσεις γιατί… και να προτείνεις τρόπους…»). Τα υπογραμμίζεις. Ένα κείμενο που απαντά καλά στο ένα και ξεχνά το άλλο χάνει μονάδες, όσο καλογραμμένο κι αν είναι.
Το σχέδιο
Δικό μας θέμα, για άσκηση: Το μαθητικό συμβούλιο του σχολείου σου συζητά αν πρέπει να καταργηθούν οι γραπτές εργασίες για το σπίτι στο Λύκειο. Γράφεις άρθρο για τη σχολική εφημερίδα, όπου παίρνεις θέση και προτείνεις μια εναλλακτική.
Επικοινωνιακό πλαίσιο: μαθητής → συμμαθητές και καθηγητές → σχολική εφημερίδα → να πείσει και να προτείνει. Άρα: άρθρο με τίτλο, χωρίς προσφώνηση, ύφος σοβαρό αλλά όχι ψυχρό, α΄ πληθυντικό όπου μιλάς ως μαθητής.
Σχέδιο:
- Πρόλογος: αφόρμηση από τη συζήτηση στο συμβούλιο· θέση: όχι κατάργηση, αλλά λιγότερες και πιο ουσιαστικές εργασίες.
- Επιχείρημα 1: η εξάσκηση χρειάζεται· ό,τι δεν δοκιμάζεις μόνος σου, δεν το έχεις μάθει. Στήριξη: παράδειγμα από τα μαθηματικά.
- Επιχείρημα 2: ο σημερινός όγκος δεν βοηθά· οι μαθητές αντιγράφουν για να προλάβουν. Στήριξη: τα ωράρια ενός μαθητή Λυκείου.
- Αντίκρουση: «χωρίς εργασίες θα μείνει ελεύθερος χρόνος για ξεκούραση». Παραχώρηση και αντεπιχείρημα.
- Επίλογος: η πρόταση, μία εργασία την εβδομάδα ανά μάθημα, με σχόλια από τον καθηγητή· μια φράση που μένει.
Η παράγραφος που αποδεικνύει
Κάθε παράγραφος του κύριου μέρους έχει τρία μέρη:
- Θεματική περίοδος: λέει την ιδέα της παραγράφου, συνήθως στην αρχή.
- Λεπτομέρειες (ή σχόλια, ή στηρικτικές προτάσεις, ανάλογα με το εγχειρίδιο): αιτιολογούν, εξηγούν, δίνουν παραδείγματα και τεκμήρια.
- Κατακλείδα: κλείνει την ιδέα, συχνά δένοντάς τη με τη θέση. Δεν είναι υποχρεωτική, αλλά δίνει στην παράγραφο αίσθηση ολοκλήρωσης.
Οι λεπτομέρειες αναπτύσσονται με έναν ή περισσότερους τρόπους ανάπτυξης: αιτιολόγηση, παραδείγματα, σύγκριση και αντίθεση, αίτιο και αποτέλεσμα, ορισμός, διαίρεση. Δεν χρειάζεται να τους ονομάζεις όταν γράφεις· χρειάζεται να ξέρεις τι κάνει κάθε πρόταση.
Συνοχή και συνεκτικότητα
Δύο λέξεις που μοιάζουν και σημαίνουν άλλο:
- Συνοχή είναι η γλωσσική σύνδεση: διαρθρωτικές λέξεις (επιπλέον, ωστόσο, επομένως, για παράδειγμα), αντωνυμίες που ξαναπιάνουν κάτι, επανάληψη λέξεων-κλειδιών. Φαίνεται στο κείμενο.
- Συνεκτικότητα είναι η νοηματική ροή: κάθε ιδέα βγαίνει λογικά από την προηγούμενη, και όλες υπηρετούν τη θέση. Φαίνεται μόνο όταν καταλαβαίνεις το κείμενο.
Ένα κείμενο μπορεί να έχει συνοχή χωρίς συνεκτικότητα: «Επιπλέον, οι γάτες κοιμούνται πολύ. Επομένως, το σχολείο αρχίζει στις οκτώ.» Οι λέξεις συνδέουν· οι ιδέες όχι.
Η αντίκρουση
Ένα κείμενο που αγνοεί την άλλη πλευρά μοιάζει μονόπλευρο. Η αντίκρουση γίνεται σε δύο κινήσεις:
- Παραχώρηση: δέχεσαι ό,τι στέκει στην αντίθετη άποψη («Είναι αλήθεια ότι…», «Ασφαλώς…», «Δεν αμφισβητώ ότι…»).
- Αντεπιχείρημα: δείχνεις γιατί δεν αλλάζει τη θέση σου («Ωστόσο…», «Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι…»).
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες το επικοινωνιακό πλαίσιο και τα ζητούμενα στη δική μας εκφώνηση: «Ο δήμος σκοπεύει να κόψει τα πεύκα της πλατείας για να φτιάξει υπόγειο πάρκινγκ. Ως εκπρόσωπος του μαθητικού συμβουλίου, γράφεις επιστολή στον δήμαρχο, όπου εξηγείς τις επιπτώσεις και προτείνεις άλλη λύση (300–400 λέξεις).»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ποιος: εκπρόσωπος μαθητικού συμβουλίου, δηλαδή μιλάς εκ μέρους πολλών: α΄ πληθυντικό. Σε ποιον: τον δήμαρχο· ύφος επίσημο και ευγενικό. Πού: επιστολή· άρα προσφώνηση («Κύριε δήμαρχε»), αποφώνηση, υπογραφή. Σκοπός: να πείσεις να αλλάξει σχέδιο.
Ζητούμενα: (α) οι επιπτώσεις του κοψίματος, (β) μια άλλη λύση. Το σχέδιο χρειάζεται τουλάχιστον μία παράγραφο για το καθένα.
Παράδειγμα 2
Γράψε παράγραφο αντίκρουσης για το άρθρο των εργασιών, απέναντι στην άποψη: «Χωρίς εργασίες θα μείνει ελεύθερος χρόνος για ξεκούραση και για άλλα ενδιαφέροντα.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Παραχώρηση: δέχομαι ό,τι στέκει. «Είναι αλήθεια ότι ένας μαθητής Λυκείου έχει ελάχιστο ελεύθερο χρόνο, και ότι η ξεκούραση δεν είναι πολυτέλεια.»
Αντεπιχείρημα: «Ωστόσο, η κατάργηση δεν θα έδινε αυτόν τον χρόνο πίσω· θα τον μετέφερε στο φροντιστήριο, όπου η εξάσκηση θα γινόταν έτσι κι αλλιώς, χωρίς τον καθηγητή που ξέρει τι δυσκολεύει την τάξη.»
Κατακλείδα: «Λιγότερες εργασίες προστατεύουν τον ελεύθερο χρόνο· καθόλου εργασίες απλώς τον μετακομίζουν.»
Παράδειγμα 3
Εντόπισε το πρόβλημα στη δική μας παράγραφο: «Επιπλέον, το διάβασμα στο σπίτι είναι σημαντικό. Επομένως, οι καθηγητές πρέπει να είναι αυστηροί. Για παράδειγμα, πολλοί μαθητές έχουν κινητό. Συνεπώς, οι εργασίες πρέπει να μειωθούν.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Συνοχή υπάρχει: κάθε πρόταση έχει διαρθρωτική λέξη (επιπλέον, επομένως, για παράδειγμα, συνεπώς).
Συνεκτικότητα δεν υπάρχει. Το «επομένως» δεν βγάζει συμπέρασμα από ό,τι προηγήθηκε· το «για παράδειγμα» δεν είναι παράδειγμα της αυστηρότητας· και η τελευταία πρόταση λέει το αντίθετο από τη δεύτερη. Οι λέξεις υπόσχονται λογική που δεν υπάρχει.
Διόρθωση: μία ιδέα ανά παράγραφο, και κάθε διαρθρωτική λέξη να κάνει αυτό που λέει. Πρώτα γράφεις τι θες να πεις· μετά βάζεις τις λέξεις που το δείχνουν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα τρία μέρη μιας παραγράφου;
Τα κατάφερες;
- Να διαβάζεις την εκφώνηση ενός θέματος παραγωγής λόγου και να βρίσκεις το επικοινωνιακό πλαίσιο: ποιος γράφει, σε ποιον, πού, με ποιο σκοπό.
- Να κάνεις σχέδιο κειμένου επιχειρηματολογίας: θέση, επιχειρήματα, αντίκρουση, επίλογος.
- Να γράφεις παράγραφο με θεματική περίοδο, λεπτομέρειες και κατακλείδα, και να τη συνδέεις με την επόμενη.
- Να αντικρούεις μια αντίθετη άποψη με παραχώρηση και αντεπιχείρημα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.