Θέση, επιχειρήματα, τεκμήρια
Τι υποστηρίζει ένα κείμενο, με ποιους λόγους και με ποιες αποδείξεις.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εντοπίζεις τη θέση ενός κειμένου και να τη διατυπώνεις σε μία πρόταση, ακόμα κι όταν δεν γράφεται αυτούσια.
- Να διακρίνεις τη θέση από το επιχείρημα και το επιχείρημα από το τεκμήριο που το στηρίζει.
- Να αναλύεις ένα επιχείρημα σε προκείμενες και συμπέρασμα και να το αξιολογείς: εγκυρότητα, αλήθεια, ορθότητα.
- Να κρίνεις τα τεκμήρια ενός κειμένου με τρία ερωτήματα: είναι αξιόπιστα, σχετικά και αρκετά;
Τρία επίπεδα σε κάθε κείμενο που πείθει
Ένα κείμενο που θέλει να σε πείσει χτίζεται σε τρία επίπεδα, το ένα πάνω στο άλλο. Αν τα ξεχωρίσεις, ξέρεις τι ακριβώς δέχεσαι και τι μπορείς να αμφισβητήσεις.
| Επίπεδο | Τι είναι | Ερώτηση που απαντά |
|---|---|---|
| Θέση | ο κεντρικός ισχυρισμός του κειμένου, αυτό που θέλει να δεχτείς | Τι υποστηρίζει; |
| Επιχείρημα | ένας λόγος που κάνει τη θέση αποδεκτή | Γιατί να το δεχτώ; |
| Τεκμήριο | το στοιχείο που στηρίζει το επιχείρημα: γεγονός, αριθμός, παράδειγμα, μαρτυρία | Πού φαίνεται αυτό; |
Η θέση είναι μία. Τα επιχειρήματα είναι συνήθως δύο ως τέσσερα, και το καθένα θέλει τα δικά του τεκμήρια. Ένα κείμενο με θέση και χωρίς επιχειρήματα είναι γνώμη. Ένα κείμενο με τεκμήρια και χωρίς θέση είναι πληροφόρηση.
Ένα κείμενο για ανάλυση
Το κείμενο είναι δικό μας, γραμμένο για την ενότητα, σαν επιστολή σε τοπική εφημερίδα μιας φανταστικής πόλης.
Μια βιβλιοθήκη που κλείνει όταν τελειώνει το φροντιστήριο
(1) Η δημοτική βιβλιοθήκη της πόλης μας ανοίγει στις οκτώ το πρωί και κλείνει στις τρεις το μεσημέρι. Τις ώρες δηλαδή που οι μαθητές είναι στο σχολείο και οι περισσότεροι ενήλικες στη δουλειά. Πιστεύω ότι πρέπει να μείνει ανοιχτή ως τις δέκα το βράδυ, τουλάχιστον τέσσερις μέρες την εβδομάδα.
(2) Πρώτα, γιατί αυτοί που τη χρειάζονται περισσότερο δεν μπορούν να την επισκεφθούν. Σε έρευνα που έκανε πέρσι το πέμπτο Λύκειο σε 312 μαθητές, οι 204 απάντησαν ότι δεν έχουν ήσυχο χώρο να διαβάσουν στο σπίτι. Από αυτούς, μόνο οι 11 έχουν μπει ποτέ στη βιβλιοθήκη.
(3) Έπειτα, γιατί το κόστος είναι μικρό. Το κτίριο υπάρχει, τα βιβλία υπάρχουν. Χρειάζεται ένας υπάλληλος ακόμη και το ρεύμα λίγων ωρών. Η βιβλιοθήκη της διπλανής πόλης άνοιξε τα απογεύματα το 2023 με έναν υπάλληλο σε βάρδια, και ο αριθμός των επισκεπτών της διπλασιάστηκε μέσα σε έναν χρόνο.
(4) Θα μου πουν ότι τα απογεύματα δεν θα έρχεται κανείς. Μα κανείς δεν έρχεται σε μια πόρτα που ξέρει ότι είναι κλειστή.
Η ανάλυση:
| Παράγραφος | Τι κάνει | Επίπεδο |
|---|---|---|
| 1 | δίνει την κατάσταση και, στο τέλος, τη θέση: «Πιστεύω ότι πρέπει να μείνει ανοιχτή ως τις δέκα» | θέση |
| 2 | πρώτο επιχείρημα: όσοι τη χρειάζονται δεν μπορούν να πάνε· τεκμήριο: η έρευνα, 204 από 312 | επιχείρημα + τεκμήριο |
| 3 | δεύτερο επιχείρημα: το κόστος είναι μικρό· τεκμήριο: το παράδειγμα της διπλανής πόλης | επιχείρημα + τεκμήριο |
| 4 | αντίκρουση μιας αντίθετης άποψης | επιχείρημα |
Οι λέξεις «Πρώτα» και «Έπειτα» είναι κειμενικοί δείκτες: σου λένε ότι αρχίζει νέο επιχείρημα. Το «Πιστεύω ότι» δείχνει τη θέση. Δεν τα βρίσκεις πάντα τόσο καθαρά· συχνά η θέση μένει άγραφη και τη συμπεραίνεις από όλο το κείμενο.
Το επιχείρημα από μέσα: προκείμενες και συμπέρασμα
Κάθε επιχείρημα έχει δύο μέρη. Οι προκείμενες είναι όσα δίνονται ως δεδομένα. Το συμπέρασμα είναι αυτό που βγαίνει από αυτά. Το δεύτερο επιχείρημα της επιστολής, γραμμένο ανοιχτά:
- Προκείμενη: Μια υπηρεσία που κοστίζει λίγο και ωφελεί πολλούς αξίζει να γίνει.
- Προκείμενη: Η απογευματινή λειτουργία κοστίζει λίγο και ωφελεί πολλούς.
- Συμπέρασμα: Η απογευματινή λειτουργία αξίζει να γίνει.
Η πρώτη προκείμενη δεν γράφεται στην επιστολή. Ο συγγραφέας τη θεωρεί αυτονόητη. Οι άγραφες προκείμενες είναι συχνά το πιο αδύναμο σημείο ενός επιχειρήματος, γιατί κανείς δεν τις ελέγχει.
Για να κρίνεις ένα επιχείρημα, κάνεις τρεις ερωτήσεις:
| Ιδιότητα | Ερώτηση |
|---|---|
| Εγκυρότητα | Αν δεχτώ τις προκείμενες, βγαίνει αναγκαστικά το συμπέρασμα; (λογική σύνδεση) |
| Αλήθεια | Είναι αληθινές οι προκείμενες; (σχέση με την πραγματικότητα) |
| Ορθότητα | Ισχύουν και τα δύο; Μόνο τότε το επιχείρημα είναι ορθό. |
Ένα επιχείρημα μπορεί να είναι έγκυρο και ψευδές: «Όλα τα πουλιά πετούν· ο πιγκουίνος είναι πουλί· άρα ο πιγκουίνος πετά.» Η λογική δουλεύει, η πρώτη προκείμενη είναι λάθος.
Τα τεκμήρια και πώς τα κρίνεις
Τα συνηθισμένα είδη τεκμηρίων είναι τα γεγονότα, τα στατιστικά στοιχεία, τα παραδείγματα, οι μαρτυρίες και η γνώμη ενός ειδικού (επίκληση στην αυθεντία). Ένα τεκμήριο αξίζει όσο αντέχει σε τρεις ερωτήσεις:
- Αξιόπιστο; Από πού προέρχεται, και μπορεί να ελεγχθεί; Μια έρευνα με όνομα και αριθμούς είναι πιο αξιόπιστη από το «όλοι ξέρουν ότι».
- Σχετικό; Αποδεικνύει αυτό που λέει το επιχείρημα, ή κάτι παραπλήσιο;
- Επαρκές; Είναι αρκετό; Ένα παράδειγμα δείχνει ότι κάτι μπορεί να συμβεί, όχι ότι συμβαίνει πάντα.
Στα σχολικά εγχειρίδια θα βρεις και άλλες ονομασίες: «εγκυρότητα» των τεκμηρίων αντί για αξιοπιστία, «πληρότητα» αντί για επάρκεια. Το ερώτημα πίσω τους είναι το ίδιο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Διατύπωσε τη θέση του δικού μας κειμένου, που δεν τη γράφει ανοιχτά: «Στο σχολείο μας τα κινητά παραδίδονται στην είσοδο. Από τότε, στο διάλειμμα ακούγεται πάλι μπάλα. Οι καθηγητές λένε ότι η προσοχή στην πρώτη ώρα μετά το διάλειμμα έχει βελτιωθεί. Και κανείς από εμάς δεν έχασε τίποτα σημαντικό στα είκοσι λεπτά που δεν κοίταζε την οθόνη.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ψάχνω πρόταση που να λέει «πρέπει» ή «πιστεύω». Δεν υπάρχει. Όλες οι προτάσεις περιγράφουν τι άλλαξε.
Ρωτάω προς τα πού δείχνουν όλες μαζί. Μπάλα στο διάλειμμα, καλύτερη προσοχή, τίποτα χαμένο: όλες οι αλλαγές είναι θετικές, και η τελευταία απαντά σε μια πιθανή αντίρρηση.
Θέση: Η παράδοση των κινητών στην είσοδο του σχολείου είναι σωστό μέτρο. Η θέση δεν γράφεται, αλλά η επιλογή των στοιχείων τη δείχνει.
Παράδειγμα 2
Ανάλυσε σε προκείμενες και συμπέρασμα και κρίνε το επιχείρημα: «Ο καινούργιος ποδηλατόδρομος δεν χρειάζεται, αφού κανείς δεν κυκλοφορεί με ποδήλατο στην πόλη.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Συμπέρασμα: ο ποδηλατόδρομος δεν χρειάζεται. Γραμμένη προκείμενη: κανείς δεν κυκλοφορεί με ποδήλατο. Άγραφη προκείμενη: ένα έργο χρειάζεται μόνο αν το χρησιμοποιούν ήδη πολλοί.
Εγκυρότητα: αν δεχτώ και τις δύο προκείμενες, το συμπέρασμα βγαίνει. Το επιχείρημα είναι έγκυρο.
Αλήθεια: η άγραφη προκείμενη δεν στέκει. Οι ποδηλάτες είναι λίγοι ίσως επειδή δεν υπάρχει ασφαλής δρόμος. Ένα έργο μπορεί να δημιουργεί τη χρήση του, όπως μια γέφυρα. Το επιχείρημα είναι έγκυρο αλλά όχι ορθό.
Παράδειγμα 3
Στη δική μας επιστολή για τη βιβλιοθήκη, κρίνε το τεκμήριο της τρίτης παραγράφου: «Η βιβλιοθήκη της διπλανής πόλης άνοιξε τα απογεύματα το 2023 […] και ο αριθμός των επισκεπτών της διπλασιάστηκε μέσα σε έναν χρόνο.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αξιόπιστο; Είναι συγκεκριμένο (πόλη, χρονιά, διπλασιασμός) και μπορεί να ελεγχθεί. Δεν δίνεται όμως πηγή.
Σχετικό; Μερικώς. Το επιχείρημα είναι ότι το κόστος είναι μικρό. Το τεκμήριο δείχνει κυρίως ότι θα έρθει κόσμος· για το κόστος λέει μόνο «έναν υπάλληλο σε βάρδια».
Επαρκές; Είναι ένα μόνο παράδειγμα, από άλλη πόλη. Δείχνει ότι το μέτρο μπορεί να πετύχει, όχι ότι θα πετύχει εδώ. Θα το ενίσχυε ένας προϋπολογισμός με νούμερα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιες είναι οι τρεις ιδιότητες με τις οποίες κρίνεις ένα επιχείρημα;
Τα κατάφερες;
- Να εντοπίζεις τη θέση ενός κειμένου και να τη διατυπώνεις σε μία πρόταση, ακόμα κι όταν δεν γράφεται αυτούσια.
- Να διακρίνεις τη θέση από το επιχείρημα και το επιχείρημα από το τεκμήριο που το στηρίζει.
- Να αναλύεις ένα επιχείρημα σε προκείμενες και συμπέρασμα και να το αξιολογείς: εγκυρότητα, αλήθεια, ορθότητα.
- Να κρίνεις τα τεκμήρια ενός κειμένου με τρία ερωτήματα: είναι αξιόπιστα, σχετικά και αρκετά;
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.